Przedmiot i cel zajęć

Jeśli ktoś – kolega, dziennikarz, influencer, wykładowca, sprzedawca lub polityk – chce mnie do czegoś przekonać, a przy tym popełnia błędy logiczne w swojej argumentacji lub argumentuje nieuczciwie, powinienem odrzucić go jako niewiarygodnego eksperta w danej dziedzinie i partnera w dyskusji.

Problem w tym, że zazwyczaj błędy w rozumowaniu lub chwyty retoryczne nie są widoczne. Żeby je zrozumieć, potrzebna jest umiejętność analizy wypowiedzi argumentacyjnej i perswazyjnej z punktu widzenia logiki stosowanej i psychologii społecznej. Co trzeba umieć, żeby to zrobić? Muszę rozumieć strukturę argumentów, oraz chwytów retorycznych, z jakimi mam do czynienia. Oto najczęściej używane i nadużywane:

Argument z autorytetu, w którym pomija się to, czy autorytet rzeczywiście jest ekspertem w danej dziedzinie i to, czy jest bezstronny.

Argument z powszechnej opinii, w którym milczy się o tym, że większość może się mylić.

Argument semantyczny, w którym nie zostaje adekwatnie przedstawione znaczenie terminu.

Argument przez analogię, w którym rzekomej analogii nie werbalizuje się w sposób jasny lub nie zachodzi ona pod istotnymi względami.

Argument z równi pochyłej, w którym nie znamy prawdopodobieństwa skutku działania, jakie przedstawia się nam jako niepożądane.

Przykład 1

Przykład 2

Przykład 3

Czego się uczyliśmy?

Umiejętności rozpoznawania błędnej lub nieuczciwej argumentacji i chwytów retorycznych. Taka umiejętność zwiększa szanse na racjonalną ocenę prób nieuczciwego przekonania nas do czegoś i wydania racjonalnej oceny podczas czytania gazety, uczestniczenia w konwersacji w mediach społecznościowych czy podjęcia decyzji podczas wyborów. O ile zależy nam na racjonalności.

Błędy w "przestrzeni szkoły"

Prezentacje prac uczniów na tablicy projektowej

Przykładowe scenariusze zajęć:

SCENARIUSZ ZAJĘĆ 1

BŁĘDY W ROZUMOWANIACH SUBIEKTYWNIE PEWNYCH – TEMAT ZAJĘĆ: BŁĘDNE KOŁO

I. Wstęp prowadzącego

Błąd w rozumowaniu subiektywnie pewnym polega na tym, że traktuje się je jak rozumowanie dedukcyjne, niezawodne, czyli takie, które, o ile jego przesłanki są prawdziwe, prowadzi do wniosku, który musi być prawdziwy. Problem w tym, że rozumowanie subiektywnie pewne nie jest niezawodne, a tylko takim się wydaje.

Błędne koło

Ten ciekawy błąd ma kilka odmian.

(a) W jednej z przesłanek wnioskowania w entymematyczny – ukryty – sposób przyjmujemy to czego dopiero mamy dowieść.

(b) W przesłankach – argumentach – posługujemy się twierdzeniem, które jest równie problematyczne co teza, której chcemy bronić. Na przykład dlatego, że jest analitycznie równoważne naszej tezie.

Analiza trzech przypadków odpowiednio do (a) – (c)

(a) Kolisty dowód na istnienie Boga

1. przesłanka: Bóg stworzył świat.

2. przesłanka: Świat istnieje.

3. wniosek: Zatem Bóg przynajmniej istniał.

Kłopot w tym, że żeby coś stworzyć trzeba istnieć – przesłanka 1 – (a) tego mamy dopiero dowieść. (b) Kolisty dowód na nieetyczność łapówki

1. przesłanka: Przekupstwo to łamanie zasad etycznych.

2. Wniosek: Zatem wręczając łapówkę postępujesz niemoralnie.

Błąd polega na ignorowaniu analitycznej równoważności wyrażeń „łamanie zasad etycznych” i „postępowanie niemoralne”.

1. przesłanka: O tym, że malarstwo grupy Ars Longa to bohomazy orzekli kompetentni krytycy sztuki.

2. przesłanka: Skąd wiadomo, że są kompetentni? Bo od razu poznali się na tym, że to bohomazy.

3. Wniosek: Zatem malarstwo grupy Ars Longa to bohomazy.

II. Samodzielne ćwiczenia uczniów. Czy to błędne koło? Polecenie: Rozstrzygnij które z przypadków a – c to koliste wnioskowania? Żeby to zrobić, musisz najpierw zrekonstruować formalną strukturę wnioskowania, to znaczy oddzielić przesłanki od wniosku.

(a) Jeżeli pacjentowi zapisano chininę, to musi on cierpieć na malarię, bo ten lek stosuje się zawsze przy malarii.

(b) Samobójca to osobnik chory psychicznie. Wszak trzeba mieć źle w głowie, żeby targnąć się na swoje życie.

c) Korki na jezdniach spowodowane przez obniżkę cła na importowane wozy? To jakaś bzdura. Każdy wie, że korki powoduje zbyt duża liczba samochodów.

(d) Wbrew pogłoskom szerzonym przez pismaków i paparazzich, hrabia Dudevel żyje. Każdy może zobaczyć na własne oczy rezydencję, do której hrabia zajeżdża, gdy chce coś załatwić w Marsylii.

Omówienie analiz uczestników zajęć.

III. Tworzymy błędne koła.

Żeby lepiej zrozumieć kolistą budowę wielu naszych rozumowań uczestnicy zajęć tworzą własne błędne koła w wymyślonych lub zasłyszanych i zrekonstruowanych wnioskowaniach.

(Wyniki ich pracy znajdują się w przesłanych prezentacjach uczniowskich).

# Dodatek (o ile starczy czasu) Najsłynniejsze błędne koło. Kartezjusz.

Prowadzący przedstawia schemat fragmentu rozumowania Kartezjusza, a następnie proponuje uczniom wykrycie kolistości.

1. Idee jasne i wyraźne są niezawodne, ponieważ gwarantem ich prawdziwości jest Bóg.

2. Wiemy, że Bóg istnieje, ponieważ mamy jasną i wyraźną ideę Boga.

Komentarz prowadzącego.

Kartezjusz w Medytacjach stara się znaleźć obiektywnie pewną gwarancję prawdziwości niektórych naszych sądów/pojęć/idei. Odróżnia pojęcia/idee niejasne, które mogą być fałszywe od pojęć/idei z pewnością prawdziwych, bo oczywistych. Nazywa je „jasnymi i wyraźnymi”. Dlaczego są one z pewnością prawdziwe? Ponieważ w naszych umysłach zostały one umieszczone przez Boga. Bóg gwarantuje ich prawdziwość. Kłopot polega na tym, że dowód na istnienie Boga opiera się na niezawodności pojęć/idei jasnych i wyraźnych.

# Źródła

1. Hołówka Teresa, Kultura logiczna w przykładach, PWN Warszawa 2012

2. Baggini Julian, Przybornik filozofa, tłum. Dorota Chabrajska, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 2010

SCENARIUSZ ZAJĘĆ 2

BŁĘDY W ROZUMOWANIACH SUBIEKTYWNIE PEWNYCH – TEMAT ZAJĘĆ: FAŁSZYWY DYLEMAT

I. Wstęp prowadzącego

Fałszywy dylemat może być szczerze popełnionym przez nas błędem ale też nieuczciwym chwytem retorycznym. Tu zajmiemy się strukturą błędu logicznego. Popełniamy go sądząc, że istnieją tylko dwa rozwiązania problemu z jakim się stykamy, z których jedno jest z pewnością nie do przyjęcia, więc musimy wybrać drugie. Zazwyczaj popełniamy ten błąd ponieważ przeceniamy siłę przesłanki alternatywnej. Nie dostrzegamy tego, że istnieję więcej niż tylko dwa wyjścia.

Fałszywe dylematy – przykład

Muszę wyjść albo za Alojzego, albo za Tadeusza. Nie mam innego wyboru. Jeżeli moim mężem zostanie Alojzy, to – ponieważ bardzo lubi kobiety – będzie mnie zdradzał. I tak samo Tadeusz, który z kolei bardzo podoba się kobietom. Tak czy owak nie uniknę losu zdradzonej żony.

Analiza

Błąd polega na tym, że rozważane są tylko dwie możliwości. Obie zdają się prowadzić do nieuchronnego nieszczęścia. Tymczasem rozwiązań zagadnienia jest więcej. Na przykład można nie być żoną ani Alojzego, ani Tadeusza.

II. Samodzielne ćwiczenia uczniów. Czy to fałszywy dylemat? Polecenie: Rozstrzygnij które z przypadków są przypadkami fałszywego dylematu? Żeby to zrobić, musisz najpierw zrekonstruować formalną strukturę wnioskowania, to znaczy oddzielić przesłanki od wniosku.

a) Bez wątpienia nie jesteś tym kim jestem ja. A skoro ja jestem kompletnym idiotą, to wykluczone byś był nim ty.

b) Ponieważ teksty pisane przez specjalistów są niezrozumiałe dla przeciętnego czytelnika, z pewnością zrozumie on teksty, których nie napiszą specjaliści.

c) Kto rysuje i maluje, ten talentu nie marnuje. Czyli kto talentu nie marnuje, ten rysuje i maluje.

Omówienie analiz uczestników zajęć.

III. Tworzymy fałszywe dylematy.

Żeby lepiej zrozumieć kolistą budowę wielu naszych rozumowań uczestnicy zajęć tworzą własne błędne koła w wymyślonych lub zasłyszanych i zrekonstruowanych wnioskowaniach.

(Wyniki ich pracy znajdują się w przesłanych prezentacjach uczniowskich).

# Źródła

1. Hołówka Teresa, Kultura logiczna w przykładach, PWN Warszawa 2012

SCENARIUSZ ZAJĘĆ 3

BŁĘDY W ARGUMENTACJACH – TEMAT ZAJĘĆ: ARGUMENT Z ANALOGII

I. Wstęp prowadzącego

Na czym polega analogia w rozumowaniu i argumentacji?

Podobieństwo między dwoma przedmiotami, zdarzeniami czy sytuacjami może skłaniać nas do uznania, że to co jest prawdą o jednym z nich, jest też prawdą o drugim.

Argument ten jest do przyjęcia jeżeli:

- podobieństwo da się jasno wyartykułować

- zachodzi ono pod istotnymi względami

- nie widzimy żadnych różnic, które przemawiają przeciw podobieństwu

Analiza. Przykład i ćwiczenia dla zabawy

Argument z analogii 1:

Wiele zadbanych starszych Pań nie lubi, gdy ktoś spoza rodziny zwraca się nich per „babciu”, więc przypuszczalnie i starsi, eleganccy panowie nie są zachwyceni, gdy zostaja przez osoby obce nazwani ”dziadkami”.

Argument z analogii 2:

John i Mary nigdy się nie spotkali. Byli jak te dwa kolibry, które tez nigdy się nie spotkały.

Ćwiczenie: Który argument z analogii jest do przyjęcia, a który nie. Dlaczego? Zwróć uwagę na warunki, jakie musi spełniać dobry argument z podobieństwa.

II. Samodzielne ćwiczenia uczniów. Czy to dobry argument? Polecenie: Rozstrzygnij które z przypadków są niepowierzchownymi i trafnymi analogiami? Żeby to zrobić, musisz najpierw zrekonstruować formalną strukturę wnioskowania, to znaczy oddzielić przesłanki od wniosku.

a) Fakt, że pacjent czuje się chory, wcale nie dowodzi tego, że jest rzeczywiście chory, podobnie jak fakt, że czuje się zdrowy nie przesądza o tym, że jest zdrowy.

b) Cyrki należy pozamykać – nawołują Zieloni – ponieważ zmusza się tam zwierzęta do zachowań niezgodnych z ich naturą. Niech rozważą: czy należy pozamykać szkoły z tego powodu, że zmusza się w nich uczniów do rzeczy tak nienaturalnych, jak na przykład wkuwanie matematyki?

c) Powiadasz, że musi istnieć życie po śmierci, skoro niemal wszyscy go pragną. Prawie każdy chce posiadać więcej, niż posiada. I co z tego?

Omówienie analiz uczestników zajęć.

III. Tworzymy błędne argumenty z analogii.

Żeby lepiej zrozumieć kolistą budowę wielu naszych rozumowań uczestnicy zajęć tworzą własne błędne argumenty z podobieństwa w wymyślonych lub zasłyszanych i zrekonstruowanych wnioskowaniach.

(Wyniki ich pracy znajdują się w przesłanych prezentacjach uczniowskich).

# Źródła

1. Hołówka Teresa, Kultura logiczna w przykładach, PWN Warszawa 2012

Page updated

Report abuse