M.G.M.Ghobar/Ghubar/Gobar, میر غلام محمد غبار  


Political fighter for freedom, people historian, writer, Journalist 

 

A Man Who Lived For Freedom and Justice for All People

 مبارزِ آزادیخواه ، مؤرخ مردم ، روزنامه نگار و نویسنده

                         

Read biography and works in English-- following pictures!

 

سوانح و آثارِ زنده یاد میر غلام محمد غبار همچنین مقالات و اشعارِ صاحب نظــران و

 

شعرا در بارۀ شخصیت و مبارزات ایشــان  ( در ادامۀ همین صفحه ، بعد از متون انگلیسی )

 

 http://www.facebook.com/M.Ghubar?v=wall

 

Short Biography of Mir Gholam Mohamad Ghobar

(also spelled Gobar and Ghubar)

 

AFGHANISTAN IN THE COURSE OF HISTORY

Volume II

 

Annex (pages 227 – 234)

 

 

            Mir Gholam M. Ghobar, son of Mirza Mir Mahbub was born in 1899 in Kabul.  He received a private education with most of his studies in the fields of history, literature, philosophy, and social sciences.  His youth coincided with the beginning of a social change in Afghanistan when Kabul witnessed publication of opposition intellectual circles.  Subsequently, a political revolution and a vigorous social change emerged.  As a result, Afghanistan gained victory in hits third war against Britain.  These events created a favorable atmosphere for social changes by the young generation even though it did not last more than a decade.

 

 

His Occupations during the Amanollah Regime:

 

  • Editor of the weekly Stara-e-Afghan (Afghan Star) (1919-1920) (this publication, containing critical and reformist articles, was published in two pages in Jabal Seraj and Charikar.)
  • President of a public security department (1920-1921)
  • Member of Heart Tanzimiya (provincial administration) in 1921
  • Deputy assistant of the Amania Company and its trade representative in a Moscow exhibition in 1924
  • Secretary of Afghanistan’s Embassy in Paris in 1925
  • Director of customs in Qataghan-Badakhshan province (1927)
  • Elected representative of Kabul in the Paghman Loye Jirga in 1928

 

His Occupations during the Rule of the Nadir Shah Family:

 

  • First secretary of Afghan Embassy to Berlin in 1930 (later he resigned from this position and returned to Afghanistan to directly participate in the campaign against the tyranny of Nadir Shah)
  • Member of Kabul Literary Association in 1931-1932

 

  • Political Imprisonment (1933-1935) He was imprisoned because of the assassination s of three staffs of the British Embassy by Mohammad Azim.

  • He was banished to Farah and Kandahar because of the same incident (1935-1942)
  • Member of the History Association in Kabul (1943-1948)
  • Representative of Kabul citizens for the Seventh Parliament (1949-1951)
  • Founder and secretary of Watan Party, as well as founder and chief editor of the Watan Party publication organ (1951- 1952) (The Watan Newspaper, a critical paper, published in four pages, was banned by the government in 1951.  The government also suspended the party in 1952 and officially dissolved it in 1956.)

 

  • Political Imprisonment (1952-1956)    He and a number of his party colleagues, was imprisoned on charges of leading an election demonstration.

 

  • For the next 20 years (1946-1978), Ghobar – liberal political activist and patriot, writer and journalist, and historian – who was under pressure and surveillance of the ruling family, had to confine to his residence his political and scholarly activities.  He was widely known as an active national liberationist, journalist, writer, and historian.  During this period, he wrote Afghanistan in the course of History.  During this period, the government banned the publication of his articles and books, including the publication of the first volume of Afghanistan in the Course of History.  The government also prevented him from being elected in the Parliament during the second period of the so-called “State Democracy.”

 

  • Death (February 5, 1978)

 

            Ghobar went to West Berlin for stomach treatment.  On February 5, 1978, he died in a hospital in Berlin.  He died a few months before the coup of the Soviet- installed regime in Kabul.   He was buried in his ancestral Shohadaye Salehin cemetery in Kabul.

            Before his death, he had stated in his will that several hundred rare books of his private library be given to a public library.  The books were granted to Kabul Public Library after his death.

            He had also stated in his will these words: “I wish my children to have the bless of faith in unity of God, and success in service and compassion for the poor and humankind, which will bring them peace of mind and conscience, with optimism in life and death.”

            Ghobar was deeply affected by human suffering, particularly the suffering of the oppressed.  As a small child, I (Hashmat Gobar) remember one cold snowing winter day when I was walking with my father on Walayet Street in Kabul.  He was holding my hand.  We came across an old man sitting in a corner, shivering.  His dignified look was full of sadness and pain.  He was wearing a frayed shirt and trousers.  My father took off his coat and gave it to the old man.  He spent the rest of the winter without a coat because he had no other extra coat and could not afford to buy one.  That day under heavy snowing, I witnessed his profound humanitarian feeling.

            He advised his children to help the poor, as he was committed to serving them.  He dedicated his life to this cause, never succumbing to governments in his campaign against oppression and threat to his life.  From his prison and exile, he never wrote any plea to the government.  Having failed to break him by chain and captivity, the ruling family desperately resorted through their agents to extensive negative propaganda against him.

            During the second period of “democracy,” when the government used violence and conspiracy to block his election to the Parliament, a government agent at a gathering of Kabul residents at Zainab Theater, where Ghobar was making a speech, mentioned that Ghobar’s release from prison indicated his compromise with the government.  Ghobar replied, “Tyrannical governments do not refrain from cowardly conspiracies and propaganda against their opponents.  With conspiracy, the government, which holds the prison key, can imprison or release anyone it wishes.  However, here before a number of government’s agents, I am challenging the government to show whatever evidence it has regarding my compromise or surrender in all my political life so that every body may know.  They do not have such an evidence, but I will write the real history of people of Afghanistan, in which I will reveal documents about the oppressive governments and the persons related to them.” He fulfilled his promise by writing Afghanistan in the Course of History.

            During the reign of the ruling family, he courageously told the truth, which is vividly manifested in his book Afghanistan in the Course of History.  For example, Nadir Shah and later M.  Daud, two most autocratic rulers of the country, asked Ghobar to cooperate with their despotic regimes.  In rejecting these offers that Ghobar considered against the public interests, he had to accept years of captivity, banishment, and home surveillance.  (See the second volume of Afghanistan in the Course of History). 

            However, others, not being able to resist the threats of the oppressors, capitulated out of fear.  (For example, Mir M. Sadiq Ferhang, threatened by Daud, changed his line.  Within a few years, he gradually fell into the bosom of the ruling family by accepting such posts as deputy minister and ambassador to Yugoslavia.  Later, when Babrak Karmal, with the Soviet tanks and artillery was installed as the head of the Soviet puppet regime in Kabul, Ferhang served as official advisor to Karmal during that dark and bloody period in Afghanistan).  Because of personal interests, positions, material privileges, and for attracting the attention of oppressive rulers and foreign invaders, these individuals deviated from the path of the people and truth.  Later, to justify their deeds, they and their relatives leveled accusations against patriotic dissidents.

            During the reign of the ruling family, servants of the oppressors flattered, and distorted the history of the country.  After the fall of the ruling family, suddenly they changed course, writing “borrowed” history and distorted “memoirs,” with lies from start to end.  They distorted the episodes of their services to the oppressors.  (For example, Seyyid Qassem Reshtiya, who had held ministerial and ambassadorial posts during the reign of the ruling family, had become so accustomed to them, that he tried to gain another post in the new Soviet puppet regime of Nur Mohammad Taraki in Kabul, without having the slightest regard for Afghanistan’s national interests.  Therefore, he set out to please the regime.  In a televised meeting held by the puppet regime against the former ruling family, Reshtiya severely attacked his old benefactors and called them “the Al-Yahya Family traitors,” whom he had addressed in the past as “His Majesty and His Highness” for a half century and had distorted the history of Afghanistan to please them.  In the same way, he wrote several articles in the newspapers.  After the collapse of the communists, Reshtiya changed course again.  To please the former king, Mohammad Zaher Shah, he included in his memoirs the photo of the king standing with him and his brother, Mir M. Sadiq Ferhang.)  When Ghobar lived in captivity, exile, and under house surveillance and harassment, these gentlemen were ministers, ambassadors, and advisors, living a life of comfort and pleasure inside and abroad.

            I remember a day when a covert agent of the ruling family visited our house on the Walayet Street.   In a casual conversation with my father, he tried to discover the real writer of an article about Reshtiya titled “Yesterday’s Thief, Today’s President and Minister of Tomorrow.”  Of course, he failed to identify the author.  Later, however, he disclosed the purpose of his visit by imparting to Ghobar the hidden threat of the ruling family in apparent “good-will” and “friendly” language.   For example, he asked Ghobar: “What would become of his three daughters in the future, if Ghobar went to prison again because of his political activities? Ghobar asked this person, “What is the population of Afghanistan?” he said, “About 12 or 15 million people.”  Ghobar replied, “Half of this figure, about 8 million, are women.  How can I quit my struggle in defending the rights of 8 million daughters and mothers of this nation because of my three daughters?”

            Ghobar left behind his wife, Lady Saleha, with seven children: Maria Ghobar, Rona Ghobar, Donia Ghobar, Asad Hassan Ghobar, Ashraf Shahab Ghobar, Ibrahim Adham Ghobar, and Hashmat Khalil Ghobar.  In his diary, he wrote these words about his wife: “Lady Saleha is a literate and industrious woman, a companion of my life, a partner in all my distressing and dangerous adventures, a woman of patience and courage, who has raised virtuous children and endured a great deal of hardship.”

 

 

Ghobar’s Works

 

 

            It is worth saying that until 70 years ago the history of Afghanistan, with all of its richness, remained obscure and confused in the folds of the historical works of others who wrote abut Afghanistan.  Even in the Afghan schools of the time, the teaching of Afghanistan’s history covered Afghanistan since the 18th century and approach that terribly harmed the culture, the history, the national honor and unity of the country.   As it appears, Ghobar was the first person that sensed this serious flaw and corrected it by being a pioneer in writing the history of Afghanistan, opening the path for new historians to follow.  By writing Afghanistan in the Course of History, forty years later, Ghobar introduced an advanced form of analytical historiography.

 

1.   The first volume of Afghanistan in the Course of History, in 840 pages, was first printed in 3000 copies by Kabul Public Printing House in 1967.  The government banned the book before its publication.  More than 15,000 copies of the book were printed outside the country.  This is the first scholarly written history of Afghanistan, which starts from the beginning of the historical period to the early second quarter of the 20th century.

 

Details abut the First Edition of Afghanistan in the Course of History

 

The Book Publishing Institution signed an official contract with Ghobar to print the first volume of the Afghanistan in the Course of History in 3000 copies, of which the author was to receive 300 copies.  (The institution was part of the Ministry of Information, headed by Abdol Rauf Binawa, and Hashem Maiwandwal was the then prime minister.)  However, after its last page came out of the print, the ruling family immediately banned the book without any official announcement.  Later, the new Prime Minister, Nur Ahmad Etamadi, a grandson of Sardar Sultan Mohammad Talayi, officially announced the banning of the book at a hearing session of the Parliament without the ruling of a legal court.

            Mohammad Anas (a grandson of Amir Dost Mohammad), the new minister of information, officially summoned Ghobar at the ministry to seize abut forty copies of the book he had already obtained.  (Hashmat Khalil Ghobar had already taken out the books from the printing house on the contract basis.)  With threatening words, he told Ghobar:  “You have passed most of your life in prison and banishment, shackles have become tired of your feet, and yet you dare to write such a book?"  Ghobar replied: "You have not seen my house; there is only a mud wall separating it from Kabul Prison (at that time, Ghobar's house was at the vicinity of the prison). My own room is smaller than the cell I lived in this prison.  Therefore, any imprisonment threat will not affect me at all.  I considered writing the real history of the Afghan people as my duty.   The legal way for you is to lift the ban on the history I wrote and then the government, with all its facility, can assign some of its hired writers, who in the past distorted events in the country’s history, to write against it.” 

            As long as the ruling family was in power, the first volume of Afghanistan in the Course of History was banned.  A few months after Ghobar passed away, a communist coup overthrew the government and a Soviet-installed regime came to power in 1978.  Only one month after it took power, the new regime lifted the ban and allowed the book to be published, hoping to win the public support.  However, the regime, decided to stop the distribution of the book three days after it noticed that it had a strong national spirit against foreign aggression, but during the first three days, about 3000 copies had sold out, with nothing left to be banned.

            The first volume of Afghanistan in the Course of History was printed seven more times outside Afghanistan, selling more than 50,000 copies.  Some rumors spread by one or two politically or materially biased individuals that the original copy had been tampered with in the later editions published outside the country, are completely false.  All of the subsequently publications of the book have been from the original copy without any change.

 

2.   The second volume of Afghanistan in the Course of History was written in 1973 in Kabul, but it was not possible to publish it because of M. Daud’s suppressive regime.  In his will, Ghobar had entrusted his son (Hashamat Ghobar) to preserve the manuscript of the second volume and print it in an appropriate time.  The successive oppressive regimes and then the foreign aggression in Afghanistan blocked and delayed its publication.  Providing funds for the publication was another delaying factor.  Finally, the original Persian text, without the slightest change, was printed in 285 pages by Speedy Printing in June 1999 in Virginia, USA.  And now the English translation of the second volume is published.  The book covers the eventful years of the second quarter of the 20th century.

 

3.   Afghanistan and a View of Its History is about the geographical history of Afghanistan.   It was published in 190 pages in the first-year’s issues of Majallah-e Kabul (from the second issue to the 12th issue) by Kabul General Printing in 1931.

 

4.   Afghanistan in India, in 95 pages, is the history of the expansion of Afghanistan’s political influence in India.  It was published in the first nine issues of Majallah-e Kabul (Kabul Magazine, 1932).

 

5.   Brief History of Afghanistan, in 68 illustrated pages, covers Afghanistan from the ancient time of Avesta to the 20th century.  It was published in the first edition of Kabul Salnameh (Year Book) in 1932 with an appendix of the ancient names of Afghanistan and its provinces.

 

6.   Ahmad Shah Baba, printed in Kabul in 1943, 352 pages, covers the historical events of Afghanistan in the 18th century.  Before publishing this book, Ghobar had made available a portion of its manuscript to Abdol Hay Habibi, who often visited Ghobar during his exile in Kandahar.  Later, Habibi went to Kabul, where he wrote a detailed introduction to Ahmad Shah’s Divan (book of poetry) and published it.  He used a portion of Ghobar’s manuscript in writing about the birth date, the birthplace, coronation, works, the administration, and other aspects of Ahmad Shah’s reign in his introduction, which he printed in 1940.  Habibi did not acknowledge the source of the introduction, but he also, as the deputy director of the Press and Information Department, in a written statement called the publication of Ghobar’s book against the national interests of the country.  After returning to Kabul after his banishment, Ghobar mentioned this issue in the introduction of his work.

 

7.   Resala-e Khorason (Essay on Khorasan as the old name of Afghanistan for a thousand years.  Based on reliable historical and geographical documents, this essay was published in 100 pages in 1947 in Kabul.

 

8.   Essay on Local Afghan Rulers was published in 58 pages in Ariana Magazine (issues 11-12 in 1933 and issues 3-7 in 1934)

 

9.   Emergence of Islam and Arab Influence in Afghanistan, in 112 pages, was published in the third volume of Afghanistan’s History in 1947 in Kabul.

 

10.                     History of First Centuries, in 226 pages, was published as a high school textbook, with the cooperation of Dost Mohammad, a history teacher, in Kabul in 1947.

 

11.                     Afghanistan in a Glance, in 284 pages, was published in 1947 in Kabul.  The ruling family did not like the sheet related to the Mohammadzai period, therefore, it assigned Najibollah Khan, the minister of education, who was related to the family, to replace the sheet after the first print, by a sheet of his own writing without the permission of Ghobar.

 

12.                     Literature in the Mohammadzai Period (the fifth section of Afghanistan’s Literary History), in 81 pages, was published in Kabul in 1952.

 

13.                     A series of historical, social and political essays, biographies of noted Afghan figures, and introduction to a number of manuscripts on the history of Afghanistan were published in Kabul periodicals and Encyclopedia of Afghanistan, some of which appeared in various issues of Ariana Magazine in 1943-49.

 

14.                     Ghobar’s famous article titled “Our Economy” was published in Islah on October 9, 1946.

      The article was critical of the economic approach and a number of top capitalists and merchants, led by Abdol Majid Zaboli, the minister of economy.  They had formed a partnership with the ruling family and by gaining massive profits were increasing poverty to the poor and destroying the economy of the city and rural middle class, small merchants and businessmen.  The article, caused a great deal of commotion, and the government threatened Ghobar in person in a Cabinet meeting and punished the editor of the Islah newspaper.  Mohammad Akbar Etamadi and Ebrahim Afifi tried to defend Zaboli by writing against the article.

 

15.                     Ghobar was also the editor of the weekly-Stara-e Afghan (Afghan Star) paper, which was published in two pages from Jabal Seraj and then Charikar in 1919-1920.  The purpose of publishing the paper was to keep alive the spirit of jihad against British imperialism and the threshold of the Afghan war of independence.  In his later articles in the paper, Ghobar adopted a critical view with regard to the government management.

 

16.                     Ghobar was also the founder and chief editor of the weekly Watan Newspaper (1950-51), which was the organ of the Watan Party in Kabul and was banned by the government. 

 

17.                     The Literary History of Afghanistan from the early historical period to the 20 the century (not published).

 

18.                     Ghobar’s Notes (not published)

 

      It should be remembered that Ghobar wrote most of his works under the iron heel of tyranny, therefore, some distortions were imposed by the state censorship such as deletion or addition or change of words, sentences, or even pages of a book.  However, the first and second volumes of Afghanistan in the Course of History, which are the first scholarly and analytical history of the country, remained intact and did not suffer any distortion by the government censorship because the despotic government banned the first volume totally and the second volume was never given to them.  Later the first volume was printed abroad several times and the second volume, which could not be published during the tyrannical regime of the time, is now available in print abroad, both in original Persian and in English translation.

 

*******

Comments by Foreign Media

about

Mir Gholam Mohamad Ghobar(Gobar/Ghubar)

AFGHANISTAN IN THE COURSE OF HISTORY   (Volume II -- Annex) (translated from Dari, pages 282 – 283) 

Radio BBC News
February 25th, 1978

at 9:10 PM Afghanistan Time

(Translation from broadcast in Dari language)

    "Last Saturday, Mir Ghulam Mohammed Gobar, Afghanistan's greatest historian, journalist, and famous political fighter for freedom of this century left this world at the age of 80.  Based on one of the scholars, Gobar, even at old age, possessed new ideas and the spirit of the youth."
    "Gobar, when he was young, started to study social and political subjects.  When he became a member of Kabul Literary Society, he began to write articles about history and became an important member of this society. The works of the late Gobar also included a series of social and historical articles that have not all been published.

    Among his books that have been published, one can name Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh, which is the most credible historical research and, until now, has been the source of documentation and information for many researchers and writers.  Gobar always included elements of criticism in his social writings, and with his sharp insight, tried to analyze historical events in his writings."

    "Gobar, not only as a historian, but also as a fighter for freedom gained fame and love among people, and he participated in Afghanistan's political and social reforms. In his youth, at the end of Afghanistan and England's third war, in which Afghanistan achieved its political liberty, Gobar was an active representative in the first parliament of the Afghan Government and tried hard to support and promote the 'renewal and reform' mentality."

    "During the upcoming reforms, before the republican revolution in Afghanistan, he spent time in prison, and was also exiled in regions of Farah-Afghanistan for a time.  Following his return to Kabul, Gobar worked as journalist for a while and published Watan (Country) newspaper, the political organ of Watan Party.  At the end of his political activities, he wrote his last book about Afghanistan's political history, which was published in the government's printing house, but  prior to distribution was banned.  A few weeks ago, Gobar went to West Germany for medical treatment and died in the hospital.  May his soul be blessed."

------------------------------------

"Etla-at Newspaper", Tehran


Monday, February 20th, 1978


(Translation from Dari language)


"Afghanistan's Greatest Historian Left This World"


    "Mir Ghulam Mohammed Gobar, Afghanistan's famous historian and fighter for freedom , at the age of eighty, due to sickness and physical weakness due to many years of struggle for freedom, last Saturday left this world."
    "Many of Mir Ghulam Mohammed Gobar's works are not published yet.  History books, Khorasan, Ancient Afghanistan, and Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh (Afghanistan in the Course of History) are among his published writings."

    "Mir Ghulam Mohammed Gobar's book, Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh, is one of the most credible historical researches, and until now has been the source of documentation and information for many writers and researchers."

    "Mir Ghulam Mohammed Gobar, not only as a historian but also as a fighter for freedom, is famous and loved. At the time of occupation of Afghanistan by England, he was a renowned liberal who fought for freedom, and later he founded the Watan (Country) Party and the party's official organ, Watan newspaper."

    "Watan newspaper, which many of today's well known writers of Afghanistan cooperated with, was published under supervision and editorship of Gobar, and many of the newspaper's political articles were written by Gobar himself."

 

*******


 

*****************************************

Newsbreak:  

Afghanistan Dar Maseer-e Tarikh (Afghanistan in the Course of History) vol. I and vol. II, 

Now digitalized, free for all the people to read, print, and download! 

See following links:http://www.scribd.com/collections/3641938


http://www.scribd.com/collections/3641938/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%86%D8%8C-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D8%AC%D8%AA%D8%A7%D9%84-%C2%AB%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%C2%BB-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D9%85%DB%8C%DA%A9%D9%86%D8%AF

انتشارات محسن، متن دیجتال «افغانستان در مسیر تاریخ» را تقدیم میکند


«افغانستان در مسیر تاریخ» تنها تاریخ افغانستان است که با چشمان باز و وجدان بیدار به رشته تحریر درآمده و مثل دیگر کتاب های تاریخ افغانستان فقط به سرگذشت شاهان مستبد اکتفا نکرده بلکه مبارزات و رشادت های مردم افغانستان علیه اشغالگران خارجی و خاینان داخلی را نیز بصورت شایسته به تصویر کشیده است. میر غلام محمد غبار تاریخنویس میهنپرست و شخصیت مبارز وطن ما رنج ها و قید و بند های زیادی را متقبل شد تا این اثر جاویدانه را به نسل های بعدی واگذار نماید و حکام مستبد و خاین با توقیف این اثر بزرگ نیز نتوانستند جلو پخش آنرا بگیرند. ... انتشارات محسن ثور 


*******************************************************


افغانستان در مسیر تاریخ - جلد دوم


http://www.scribd.com/collections/3709409


http://www.scribd.com/collections/3709409/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%AF%D9%88%D9%85



«افغانستان در مسیر تاریخ» تنها تاریخ افغانستان است که با چشمان باز و وجدان بیدار به رشته تحریر درآمده و مثل دیگر کتاب های تاریخ افغانستان فقط به سرگذشت شاهان مستبد اکتفا نکرده بلکه مبارزات و رشادت های مردم افغانستان علیه اشغالگران خارجی و خاینان داخلی را نیز بصورت شایسته به تصویر کشیده است. میر غلام محمد غبار تاریخنویس میهنپرست و شخصیت مبارز وطن ما رنج ها و قید و بند های زیادی را متقبل شد تا این اثر جاویدانه را به نسل های بعدی واگذار نماید و حکام مستبد و خاین با توقیف این اثر بزرگ نیز نتوانستند جلو پخش آنرا بگیرند. ... انتشارات محسن ثور 


 «انتشارات محسن» با دیجتال سازی و پخش آثار گرانبها میکوشد نقشی در بلند بردن آگاهی جوانان وطن ما بازی کند. به تعقیب دیجتال سازی جلد اول «افغانستان در مسیر تاریخ»، اینک جلد دوم این اثر ماندگار تقدیم است. آنچه درین فایل آمده عینا از روی متن چاپی اسکن و پی‌دی‌ایف شده و به خاطر اجتناب از حجیم شدن سایز فایل، آنرا در چندین بخش جداگانه بصورت آنلاین در اختیار علاقمندان قرار میدهیم. از دوستانی که داوطلبانه درین کار به ما یاری رسانیدند اظهار سپاس میکنیم. و تشکر قلبی از حشمت غبار و 

دنیا غبار که اجازه پخش دیجتال این کتاب را دادند. انتشارات محسن سرطان


**************************************************

 

************Afghanistan in the Course of History

  افغنستان در مسیر تاریخ 

By Mir Gholam Mohammad Ghobar

 

 

Introduction by the Author

 

With the evolutionary course of human societies, the method to historiography has also evolved.  Today historiography rests on the pillars of multi-faceted studies and analyses.  History is no longer restricted to recording the inaccurate and strange episodes of the lives of a few persons.  We are no longer in that time when man looked for awe and wonder in nature, and lost himself in the unseen metaphysical ocean.  However, this evolution and change did not require history to be always true and reliable because the compiling factor of history is man, who is ruled by his own social conditions.

 

The changes in the modern ages, which have affected all aspects of social life, have brought diverse products, which ultimately resulted in capitalism in the Western world.  In the shadow of militarism, capitalism changed to an extensive colonization of vast areas of the globe.   The victory of this system cast a shadow over man’s life, his arts, history, and literature, with history, like the arts, assuming a commercial shape. 

 

When the malady of nationalism in Europe stood beside capitalism, the world political history also assumed a distorting shape, with historians claiming all virtues for their own countries and relegating all vices to the others.  Furthermore, when the European nationalism was confronting the East, it was assuming a continental fascist face, seeing Europe as the creator and promoter of culture and civilization and the East as barbaric and the enemy of civilization.  In addition, it was this occupying Europe that used its superior science and technology, with its modern civilization, in plundering the East, destroying its agriculture, industry and arts – thus impeding the evolutionary course of progress in the East.

 

Of course, with the fire of campaign against the European imperialism still burning in Asia and Africa, the Eastern people have not yet stopped their liberating struggles. The people of Afghanistan, politically and culturally invaded by imperialism since the nineteenth century, have been in the forefront of the campaign against imperialism.

 

In Asia, we are facing two groups of Western historians and writers, the first group representing the true scholars and the second one serving the goals of imperialism. 

Members of the first group are those who have gone deep into the knowledge, literature, history, culture and language of the East, reviving the buried civilizations.  These humanitarian scholars, who are the sound products of the new world culture and civilization, have served the cause of world knowledge.  The ancient histories of Mesopotamia, Egypt, Afghanistan, Iran, etc. are indebted to them.

 

Members of the second group, ignorant of the history of the East, either follow the Western imperialist writers or dedicate their knowledge to serving the politics and imperialism of the West in the East – the politics and imperialisms that had added the sectarianism of Christianity and the zeal of European fascism to its economic and political ambitions.   Therefore, the history of the Asian nations became a toy of imperialist interests, with a curtain of ignorance, distortion, fallacy, and slander hiding the face of realities. 

 

This was the way Afghanistan, facing such an invasion, was defined and introduced to the world:  “Afghanistan is a newly born state created by the demand of the policy of the balance of powers between the Czarist Russia and Britain.  (Of course, this rule does not apply to the Hindu Kosh range, the Amu River, and the Hermand River.)  This newly born country, which consists of thousands of diverse tribes, scores of different languages and religious sects, does not have a history before the eighteenth century.”

 

The Afghan people, who are the essential factor of historical evolution, as during the last one thousand and five hundred years, with campaigns and uprisings against feudalism and foreign aggression, have passed difficult stages.  They also rose against imperialist invasions in the 19th century and – despite the defeat or surrender of the ruling class to the enemy – they swept their enemies out of the land.  Still the dominance of feudal regime and the heavy blows of imperialism were extending the stagnation of life in society.  For this reason,

Afghanistan is still in the rank of the most backward countries in the 20th century.  We study the history of our country to have a proper understanding of our today’s conditions so that the young Afghan fighters in their forward movement may consciously choose a better line.  It is history that brings to light the evolutionary course of a society. 

 

As a post script, it is necessary to mention that while writing this book, I have been touched and pleased with the sincere assistance by my son, Hashmat Khalil Ghobar, especially in translations from foreign sources.

 

Mir Gholam Mohammad Ghobar (Ghubar/Gobar/Ghobar)

Kabul City – June 1967

 

 

Dedication:

Dedicated to the combating patriots of Afghanistan – to those who are urged by the country’s historical and social conditions to stand in the forefront of the army of progress and new movements in order to secure a modern life for the society. 

M. Ghobar

 ************





*******

The Man Behind the Epic:
Mir Ghulam Muhammad Ghobar

 

By Mir Hekmatullah Sadat
Lemar-Aftaab

themanbehindtheepic.mht

                                    http://www.afghanmagazine.com/july2000/articles/ghobar/index.html

 




The Man Behind the Epic:
Mir Ghulam Muhammad Ghobar

 

By Mir Hekmatullah Sadat
Lemar-Aftaab
July - December 2000



 

[ Mir Ghulam Muhammad Ghobar ]
in his youth (left) and before his death (right)

WITHOUT a doubt, Baihaqi is the most famous historian of our land. In contemporary Afghanistan, many historians flourished but none measured up to Mir Ghulam Muhammad Ghobar's stature. As a historian, Ghobar had some similarities with Baihaqi's writing style.

He wrote sharply and sometimes with great subtlety on the bitter realities. Ghobar's work is comprised of elegant and literary quality.

The one major difference between the two was that Baihaqi was a historian whose writing served the court of the Ghaznavids kings (9th-10th AD). Ghobar was imprisoned by the government for writing truths and voicing his opinions.

Martin Luther King, Jr. reminds us: "The ultimate measure of a man is not where he stands in moments of comfort and convenience, but where he stands at times of challenge and controversy."

Whereas Baihaqi received golden treasures and prestige for writing history in favor of the royal court, Ghobar's unbiased writings prompted the ruling governing body to marginalize him and his family to live in fear of their lives from day-to-day. Such interesting points have led to the introduction of Ghobar as "The Man behind the Epic." The title serves as two-fold: Firstly he is the author of the greatest historical literary piece of 20th century Afghanistan.

Secondly his life was lived like a Shakespearean tragedy that transformed into an epic.

Another interesting facet is Ghobar has become a capstone for historians. Most historians who specialized on Afghanistan have read his book Afghanistan dar Masir-e Tarikh (Afghanistan in the Course of History) published in 1967.

Yet, no one has attempted to either translate or conduct a critical analysis of his book with the exception of literary scholars Abdul Hai Habibi (Afghan historian) and Ahmad Shamlu (Iranian historian). This exemplifies the complexity and deep analytical aspects of his work.

When Ghobar was alive, only a small circle of intellectuals and those persons who banned his book knew of his excellence. Many Afghans came to realize his greatness after his death. Now, thousands of Afghans rely on Ghobar's writing style and content to learn important historical facts.

Habibi (1984) puts Ghobar's contribution into perspective: "Ghobar's seal is cast on Afghan movements in the second half of the 20th century."

The purpose of this article is to tell a brief story of Ghobar in order to conjure up interest among Afghan intellectuals to examine his two books, especially his second volume dealing with the period following the Amani (1919-29) government until the last quarter of the 20th century of Afghan history.

Ghobar was born into an intellectually nurturing family in Kabul in 1898. His family was "Sayyid" meaning their ancestry went back to the Prophet Mohammad.

Since his writings were earth shattering, some envious and intransigents tried defaming and slandering him by mislabeling him into a certain way of thinking.

The truth of the matter is that he was neither a right-wing fanatic nor a left-wing revolutionary. He was a progressive intellectual whose primary objective was to peacefully reform the system.

Ghobar had the patriotic ambition of reconciling Afghanistan's past, present, and future. He wrote: "Until the onslaught of Gengiz Khan, Afghanistan was the shining star of the Islamic world. Neither in cultural level nor in the stage of civilization had she any equal among the Muslim countries" (Gregorian, 1969, Page 22).

Ghobar was a strong advocate of justice, civil liberties, and reforming the strict censorship policies. Of the most valuable books ever written on Afghanistan, especially during the 20th century, Afghanistan dar Masir-e Tarikh has been widely associated with the movement for a free press and none censorship.

According to Sadat (2000, Jan-Mar), "Afghan intellectuals in the early 20th century became martyrs for their struggle against absolutism. For the most part, intellectuals realized their intellectual struggle during the Amani Administration (1919-29). During this time the absolute monarchy was replaced with a constitutional monarchy."

In this new era of enlightenment, social literacy, newsprint, libraries, and intellectual discourse became prevalent. This was mainly attributed to the efforts of the Junbish-e Mashrutiyat (Movement for Constitutional Monarchy) and Junbish-i Azadi (Movement for National Independence). It was during this euphoria of independence that Ghobar began his career in public service.

During the Amani Administration, Ghobar was chief of police in Kabul from 1920 to 1921. During the mid to late 1920's, he served as a diplomat at the Afghan Embassy in Paris, then later in Berlin. In 1928, he participated in the Paghman Loya Jirga.

Besides his government positions, Ghobar's intellectual assets facilitated him to become the editor of Sitari-e Afghan (Afghan Star) from 1919-1920. He, along with some of his contemporaries transcended ethnic, linguistic, and other differences to promote united patriotic sentiments among Afghans during the enlightened period of 1919-29.

Unfortunately, this enlightenment period ended with the departure of Shah Amanullah Ghazi in 1929 and a dark period of censorship swept throughout the country. During this period, intellectuals, statesmen, and ordinary citizens were silenced. Of the learned and wise of Afghanistan, the late Ghobar was one of those intellectuals who stood up to the dark period of censorship that followed the Amani Administration.

During this time, he increased involvement and responsibilities, becoming a prominent member of the Literary Society in 1931 to 1932. He became a key figure of the Historical Society in 1943 to 1948. Ghobar was an elected representative in the 7th National Parliament from 1949 to 1951. He was the editor of the Watan (Homeland) newspaper in 1951.

Then, just as activist intellectuals such King, Gandhi, Mandela, and even passivist intellectuals were being punished for exercising their civil rights, Ghobar also became a victim during the regime's informal intellectual apartheid, genocide, and exile campaign. Ghobar along with his brothers Mir Ghulam Ahmad Bahar and Mir Abdur Rashid Baigham, his cousins Sayyid Akram, Sayyid Daoud and Sarwar Joya were imprisoned in the jails of Saira-e Mothi in Kabul. Among the 16,000 captives, they were political prisoners from 1933 to 1935. From 1935 to 1942, they were sent to exile in Bala Baluk, Farah (Western Province). During this time, Ghobar fell sick and the entire family was moved to Kandahar. Later, his brother Baigham lost two young children because his wife and children were not permitted to go to Kabul for medical examinations and treatment.

In 1952-1956, Ghobar again ended up as a political prison of the regime. His crime was participation in a public protest with Kabul citizens urging democratic parliamentary elections. This time in prison he conceived the idea of writing the epic Afghanistan dar Masir-e Tarikh. Ghobar's book unveiled a whole world of state oppression, corruption, and criticized the extreme and sometimes brutal measures taken by the government. In 1964, the government presented the so-called "new democracy."

Many experts cite that democracy and freedom respects human rights and is therefore worthy of esteem. Critics claim that this pseudo-democracy was out of false generosity because it maintained the status quo and society did not become free.

During this time, concepts such as unity, organization, and struggle became immediately labeled as dangerous. Experts claim that the community was not promoted, rather token leaders rose through the ranks.

When the government asked Ghobar to take part in this process, he called it up on its offer: "If the government is so just to allow any opposition party to exist in the government, then consider me that opposition." However, not only did the government not permit political parties, punished opinions, resulting in eventual banning of his book.

During the administration of Prime Minister Hashim Maiwandwal in 1967, Ghobar's book was approved for publication. Since the monarchy did not permit private publication houses, the book was to be published in the government-publishing house located in Kabul. According to Wala (2000), who was Deparment Head for Publishing at the Culture & Information Ministry, Minister Abdul Rauf Benawa designated him to publish the book at the government-printing house. It must be noted that Benawa was a key figure in the Wish Zalmayan Movement, important writer in the Mussawat, and a close friend of Maiwandwal.

Therefore, it is sensible that Benawa instructed Wala to assemble a committee of historians to give their criticisms of the book. However, only Ghobar had the authority to modify anyportion of the text. A three person committee consisting of two historians and Wala's deputy were named: Ahmad Ali Kohzad, Ahmad Naimi, and Muhammad Gul-ab Nangahari, respectively.

The contract stipulated that 3,000 copies of the book would be printed. One thousand copies were promised to Ghobar. However, Ghobar only received 40 copies most of which were officially summoned by the new Minister of Information when the ban was announced. A few copied texts were smuggled out of the country to be re-produced.

In 1974, Afghan students at the University of Bonn and University of Hamburg in Germany published 100 copies. These copies of the book were smuggled back into Afghanistan to become pieces of reference for intellectuals. Current estimates of the re-production and distribution of Ghobar's book around the globe range between 50,000 to 55,000 copies.

In 1967, when the ruling elite replaced Prime Minister Maiwandwal, the book was officially announced banned during a meeting. The banning of the book without any legal or court process did not fair well with intellectuals.

Ghobar has been noted to say, "Legally, the history book I have written must be released. The government can then use its power to commission writers who can distort the facts and history of the past in response of my book."

Although initially printed by the government press, the ruling elite banned it.

The Irish playwright George Bernard Shaw (1856-1950) put it best: "Censorship ends in logical completeness when nobody is allowed to read any books except the books nobody reads."

The government's biases against pedagogy resulted from fears that people will become socially literate, heighten their sense of social consciousness, and transform their situation and society. However, the government ignored that positive results cannot be expected from political repression, which fail to respect the particular view of the world held by the people.

The rulers made empty promises ensuring justice and democracy, but behind the scene was law breaking and corruption. Conspiracy and plotting became common and innocent intellectuals were sent off to fill prison cells. They were individuals who only exercised their rights to speak and write and had not committed any crime. However, even without a case nor judgment against them, these intellectuals and their relatives spent years in the prison cells where they were subjected to all methods of torture.

Ironically, it so happened that the place of patriotic and heroic intellectual was in prison and not in the governing bodies of the country. It was these infringements of civil liberties and censorship that were the main causes of the decay of the regime.

Early in 1978, Mir Muhammad Ghulam Ghobar had flown to West Berlin for medical treatment. The unsuccessful treatments resulted in his parting of this world in Germany on February 18, 1978. Ghobar was brought back to Kabul where he was laid to rest in Shohada-e Saliheen.

On his burial tablet it is written: "Nahkun zuban-e man basta, eye ajjal keh hanuz, hazar nookta-e nahgufta dar dahan baqist" (Do not tell me to hold my tongue! Oh fate, there are still 1,000 unsaid passages running through my head).

Although his family was wrongly imprisoned, tortured, and deprived of their civil rights, Ghobar wrote a very objective and general literary masterpiece. Unlike other questionable intellectuals who have become entrepreneurs that give a slanted historical interpretation based on their ethnic, religious, regional incentives, Ghobar praises and criticizes all the players of the game.

Ghobar was a very learned person, whose research about the period prior to his lifetime was not only based on his knowledge but on vast archives. His book is first of its kind in that it is the most scholarly and scientific in format and content.

That is why after forty years, his book is still a popular reference piece among Afghans no matter wherever they lie along the political spectrum: "Books won't stay banned. They won't burn. Ideas won't go to jail. In the long run of history, the censor and the inquisitor have always lost. The only sure weapon against bad ideas is better ideas," Whitney Griswold.

By all standards, Ghobar is the most prolific and well-known Afghan historian of the modern period. Ghobar's personality and life can be deduced from one of his poems: "Himat-e ahlee-e man miil ba pasti makunat, gard gard-de-dam-o tarf-e soraya raftam" ("My intentions were always honorable, but I was pulverized into dust particles that are now lifted to the sky.")

Although Ghobar had to endure constant struggle and courage in the face of dire situations, today his eternal radiance shines like a heavenly star onto Afghanistan's literary and political society.

Noted Books By Ghobar:

  • (1932) Afghanistan dar Hindustan 95 pages.
  • (1943) Tarikh-i Ahmad Shah Baba 352 pages.
  • (1947) Khurasan 100 pages
  • (1947) Qurun-e Ula 226 pages
  • (1947) Afghanistan ba yak Nazar 284 pages
  • (1952) Adabiyat-e Dowra-e Mohammadzai 81 pages
  • (1967) Afghanistan dar Masir-e Tarikh, volume I 840 pages
  • (1999) Afghanistan dar Masir-e Tarikh, volume II 285 pages

*******

ریخی « نشريه ارمغان ملي

Who is MGM GHOBAR? ژوئن 5, 2008 at 8:36 ق.ظ | In تاریخی | No Comments .... However, I will write the real history of the people of Afghanistan. ...
armaghanmille.wordpress.com/category/تاریخی/ - 243k - Cached

 

 

 

Who is MGM GHOBAR?

armaghanmille wrote 3 months ago:   Ghobar’s political life: Ghobar was born in Kabul city in 1898. Ghobar’s youth coincided with … more →

 

*********************************************************************************


"...  In his introduction to the 2002 edition, Barry recommends "post-Taliban Afghan generations" to refer to the work of Mir Gholam Mohammed Ghobar, author of Afghanistan dar masir-e tarikh (Afghanistan through its History, 1968) and a kind of "Afghan Michelet". "In order to connect up with broken memory, the post-Taliban Afghan generation should refer to thisbook, the schoolchildren of tomorrow's Afghanistan finding in it the heritage of the two Afghan Golden Ages, that of the Koushan emperors, both Buddhist and Hellenistic, during the 2nd Century AD, and that of the Timurid Sultans of 15th Century Herat, allowing them to discover the roots of their identity and to have hope for the future of their country."

Ghobar's book, unfortunately, is not available in English, but there is every reason to thank Michael Barry for giving us this fascinating book in French.

Reviewed by David Tresilian"

http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:ePjkR2Dbu5UJ:groups.yahoo.com/group/afghaniyat/message/3711+Michael+Barry's+book+about+Afghanistan+and+Ghobar&cd=2&hl=en&ct=clnk&gl=us

 

قابل ثوجه!!!

اگر چه فردی مانند غبار بستگی با تمام انسان های راستکار و مردم دوست دارد ٬ مگر برای رفع سؤ تفاهم باید ذکر نمود که غبار تخلص غبار را برای خود انتخاب نمود و اوفقط هفت اولاد دارد و بس - با نام های( اسد حسان غبار٬  اشرف شهاب غبار٬ حشمت خلیل غبار٬ ابراهیم ادهم غبار٬ سیده ماریا غبار ٬ سیده رونا غبار٬ دنیا غبار) و حشمت خلیل غبار دارای حق کاپی رایت (کاپی ٬ چاپ٬ ترجمه٬ و نشر) آثار غبار و کتاب اففانستان در مسیر تاریخ می باشد !               با احترام  دنیا غبار (دختر غبار)

 

سوانح و آثارِ زنده یاد میر غلام محمد غبار


به نقل از پیوست های یکم و دومِ جلد دوم کتاب افغانستان در مسیر تاریخ

 

 

الف – سوانح مختصر غبار :

 

میر غلام محمد غبار پسر میرزا میر محبوب خان و متولد در شهر کابل در سال 1276 شمسی برابر با سال 1898 میلادی است . تحصیلاتـــش خصوصی و مطالعـــاتش بیشتر در رشته های تـاریخ و ادب و فلسفه و اجتماعیات و امثال آن بوده است . ایـــام شبــابش مصادف با زمانی بود که در افغانستان مقدمات یک تحول اجتماعی آهسته آهسته پدیدار میشد . در کابل جریده منتشر ، کتابخانه های شخصی موجود ، و حلقه های مرئی و غیر مرئی روشنفکری متشکل میگردید . متعاقباً در کشور یک انقلاب سیاسی و تحول اجتماعی جهنده ئی پدیدار و در نتیجه افغانستان در جنگ سوم با دولت انگلیس فاتح گردید . این حادثه ها موجد فضای مساعدی برای جنبشهای اجتماعی نسل جوان مملکت شد ، گر چه یک دورۀ مستعجـــلی بود که از ده سال بیشتر عمر نداشت .

 

در طی این حوادث غبار اشتغال به مشاغل ذیل داشت :

 

در دورۀ امانیه :

 

مدیریت جریدۀ هفته وار« ستارۀ افغان » : از زمستان 1298 تا تابستان 1299 ( 1919-1920)

(این جریده در دو صفحه با مضامین انتقادی و اصلاحی در مطبعۀ سنگی جبل السراج و باز در چاریکار

« ولایت پروان » چاپ و نشر میشد . )

 

ریاست یکی از شعب وزارت امنیه عمومیه : 1299- 1300 ( 1920-1921 )

 

عضویت هیأت تنظیمیۀ ولایت هرات : 1300 ( 1921 )

 

معاونیت تصدی شرکت امانیه و نمایندگی تجارتی تصدی در نمایشگاه ماسکو : 1303 ( 1924(

 

کاتب وزارت مختاری افغانستان در پاریس : 1305 ( 1926 )

 

مدیر گمرکات ولایت قطغن و بدخشان : 1306 ( 1927 )

 

وکالت انتخابی شهریان کابل در لوی جرگه در پغمان : 1307 ( 1928 )

 

در دورۀ حکمروائی خانوادۀ نادرشاه :

 

سرکتابت وزارت مختاری افغانستان در برلین : 1309 ( 1930 ) غبار از این وظیفه استعفا کرده و به افغانستان برگشت تا در مبارزه بر ضد استبداد نادرشاه مستقیماً دخیل شود .

 

عضویت انجمن ادبی کابل : 1310-1311 ( 1931-1932 )

 

محبوس سیاسی : 1312-1314 ( 1933-1935 )

( از سبب تروری که در سفارتخانۀ دولت انگلیس در کـابــل از طرف یک افغــان بنـــام محمد عظیم خان بعمل آمد و سه نفر از مربوطین سفارت کشته شدند . )

 

تبعید سیاسی  در ولایات فراه و قندهار از جهت حادثۀ قبل الذکر: 1314-1321 ( 1935-1942 )

 

عضویت انجمن تاریخ در کابل : 1322-1327( 1943-1948 )

 

نمایندۀ انتخابی شهریان کابل در دورۀ هفتم شورای ملی: 1328-1330 ( 1949-1951 )

 

مؤسس و منشی حزب وطن و مؤسس و صاحب امتیاز جریدۀ وطن ارگان حزب : 1329-1330 ( 1951-1952 )

( جریدۀ وطن که در چهار صفحه با روش انتقـــادی در مطبعه ملی چــاپ گستتنـر میشد، در سال 1330 (1951) از طرف حکومت توقیف و حزب وطن در سال 1331 ( 1952 )از طرف حکومت ممنــــوع شناخته شده و بعداً در سال 1335 ( 1956 ) انحلال آن از طرف حکومت رسماً اعلام گردید . )

 

محبوس سیاسی : 1331-1335 ( 1952-1956 )

( بنام رهبری یک مظاهرۀ انتخاباتی با یکعده رفقای حزبی )

 

1335 – 1356 ( 1956 – 1978 ) : مدت بیست سال دیـگر غبـــار ، مبارز آزادیخواه و وطنپرست ، روزنامه نگار ، نویسنده و مؤرخ ، در اثر مراقبت و فشار خانوادۀ حـکمران مجبور شده بود کـه در منــزل خــویش مشغول فعالیتــهای سیــاسی ، مطالعه و یا تـألیف باشد ( غبار در همین دوره کتاب افغانستان در مسیر تاریخ را نوشت ) . در طول این مدت ، دولــت به هر وسیلۀ که میشد از نشر جریده ، مقاله و یا کتــاب از طرف غبــار ممانعت میکرد ( حکومت در همین دوره جلد اول افغانستـــان در مسیر تاریخ را توقیف کرد ) . و همچنین از انتخاب شدن غبار در شورا در دورۀ دوم « دموکـــراسی دولتی » جلوگیری کرد .

 

وفات 16 دلو 1356 ( 5 فبروری 1978 ) :

 

صِرف چند ماه قبل از سقوط دولت خاندان حکمران توسط کودتای رژیم دست نشاندۀ اتحاد شوروی ، میر غلام محمد غبار که برای معالجۀ مریضی معده به برلین غربی رفته بود ، در شفاخانه چشم از جهان فرو بست ، و بعداً در مقبرۀ آبائی اش در شهدای صالحین در کابل دفن گردید . ( انا لله و انا الیه راجعون ) .

 

غبار قبل از وفات وصیت کرده بود که چند صد جلد کتب کمیاب کتابخانۀ شخصی اش بیــکی از کتابخانه های عامه افغــــــانستان مجاناً اهدا شود . بعد از وفاتش این توصیۀ او برآورده شد و این کتب به کتابخانۀ عامۀ کابل اهدا گردید . غبار در وصیتنامه اش همچنین نوشته است : « من بــرای فرزنــدان خود نعمــت توحید بالله و توفیق خدمت و شفقت به بینوایان و همنوعان میخواهم کــه نتیجۀ آن آرامی ضمیرو وجدان و خوشبینی نسبت به حیات و ممات است . »

 

غبار از رنج انسان و بخصوص بینوایان عمیقــاً متحسس میشد ، بطور مثــال : زمانی را بیاد دارم که من

( حشمت خلیل غبار ) پسر خورد سالی بودم ، در یکی از روز های سرد زمستان که برف شدید میباریــد با پدرم ( میر غلام محمد غبار ) در جادۀ ولایت کابــل روان بودیم ، او دستم گرفته بود . در کنج دیواری مردی پیــر را دیدیم که از سرما میلرزد و از نــگاه مؤقرش حـزن و اندوه میبارد . این مرد تنها پیرهن و شلوار فرسودۀ در بر داشت. پدرم بالاپوش خود را از تن بر کشید و به این مردبداد ، و خود تمام زمستان را بدون بالاپوش سپری کرد ، زیرا این یگانه بالاپوش او بود و او توان خرید بالاپوش دیگری را نـداشت این کردار او در زیر دانه های درشت برف آنروز از انظار دیگران مستور بود ، ولی من احساس عمیـق بشر دوستی را از نزدیک میدیدم .

 

غبار که در آخرین یادداشتش ، خدمت به بینوایان را بفرزندان خود توصیه کرد ، در زنــدگی خود خدمت به بینوایان را پیشۀ خویش ساخته بــود ، عمر خود را در این راه صرف کرده و هیچوقتی در برابر ظالم و تهدید و خطر مرگ ، به حکومات تسلیم نشد و حتی پرزۀ بعنوان عریضه از محـــبس و یا تبعید گاه بـه حکومات نداد . خانوادۀ حــکمران که در شکستاندن غبـار توسط زنجیر و زندان ناکام شده بود ، عصبانی گردیده و توسط مخبرین خود به تبلیغات سؤ وسیع در برابر غبار دست میزد . هنگامیـکه حکومت بعد از  صدارت محمد داود خان، دور دوم « دموکراسی از بالا » را اعلام کرده و با زور و توطئه مانع انتخاب شدن غبار بحیث وکیل شورا از شهر کابل گردید ، یکی از عمال حکومت در مجلسی از شهریان کابل که در زینب ننداری دایر شده و غبــار در آنجا خطابه میــداد ، به اشاره گفت که رهایی غبار از محبس گویا نشانۀ از سازش وی بـا حکومت است . غبار در جواب گفت : « حکومات استبدادی از دسایس و تبلیغات ناجوانمردانه در برابر مبارزین صرفه نمیکنند . کلید زندان بدست حـکومت است و با دسیسه هر کس را هر وقتی که بخواهد رها میکند یا نگهمیدارد . اما من در اینجا که عدۀ از عمال دولت نیز موجود اند ، به دولت افغانستــان چلنــج میدهم که اگر کوچــکترین پرزۀ از من مبنی بر سازش و تسلیمی در طول حیات سیــاسی ام داشته باشند ، عرضه کنند تا همه آگاه شونــد . آنها چنین پــرزه و سندی ندارند ولی من تاریخ واقعی افغانستان را خواهم نوشت و در آن اسناد خیانــت حــکومات استبدادی و اشخاص مربوطۀ شان را نیز برملا خواهم کرد . » غبـــار این وعده را بجا کرده و به نوشتن کتاب افغانستان در مسیر تاریخ آغاز کرد .

 

غبار با راستکاری و صداقتی که در راه مردم و بشریت داشت، در زمان اقتدار خانوادۀ حکمران همواره با سر بلند و با شهامت، بدون ترس از کسی، حقایق را بیان میکرد و مینوشت . کتاب افغانستان در مسیر تاریخ نوشتۀ او در زمانی که خانوادۀ حکمران بر سر اقتدار بود ، بیانگر این واقعیت است . بطور مثــال دو نفر از خطرناکترین و مستبد ترین حکمروایان افغانستــان ، اول نادرشاه و چند سال بعد تر محمد داود خان صدراعظم ، از غبــار دعوت کــردند ( رجوع شود به جلــد دوم افغانستــان در مسیــر تاریخ ) که با حکومات استبدادی شان همکاری کند . غبــار با قبولی خطر مرگ و سالها حبس و تبعیـــد و نظربندی در منزل ، این دعوت را که منافی مصالح مردم و افغانستان میدانست ، رد کرد . در حالیکه بودند اشخاصی که در مقابل تهدیدات مستبدین مقاومت نتوانسته و از ترس تسلیم میشدند . ( بطور مثـال میر محمد صدیق فرهنگ در اثر تهدید محمد داود خان صدراعظم ، صف خود را تغیر داده و در مرور چند سالی با قبولی مقاماتی چون معین وزارت و سفیر سلطنت در یوگوسلاویه ، آهستــه آهستــه در آغوش خـانوادۀ حکمران فرو رفت ، و بعداً هنگامیکه ببرک کــارمل بــا توپ و تانک و سر نیـزۀ قتـال و بیرحم قوای اشغالگر در راس رژیم دستنشاندۀ شوروی در کابل قرار گرفت ، بــاز هم میر محمد صـدیق فرهنگ مقاومت نکرده و بحیث مشاور رسمی ببرک کارمل در آن دورۀ خونین و تاریک افغانستـان اجزای وظیفه کرد ) . این عده بخاطر منافع شخصی و جلب نــظر حکمروایان مستبد ، در برابر امتیازات مادی ، مثل سفارت و وزارت خانوادۀ حکمران و مشاوریت دست نشاندگان استیلا گران خارجی، از راه مردم و حقانیت منحرف شدند ، و بعداً برای توجیه این روش خویش ، خود شان و مربوطین شان بر مبارزین و وطنپرستــان ، تـهمت ها بستند .

 

خدمتکاران مستبدین،در زمان اقتدار خانوادۀ حکمران،تملق میکردند و تاریخ کشور را تحریف میکردند ، و بعد از سقوط خانوادۀ حکمران دفعتاً یک صد و هشتاد درجه عقبگرد کرده و « با فـــرهنــگ » شدند و تاریخ « اقتباسی » و « خاطرات » تحریف کننده و سراپا دروغ نوشتند ، امـا اینبار وقایع دورۀ خــدمات خود را برای مستبدین ، تحریف کردند . ( مثلاً سید قاسم رشتیا که در طول دورۀ اقتدار خانوادۀ حـکمران بار ها رئیس ، وزیر و سفیر بود ، باندازۀ بــاین مقامات خو کــرده بود و آنــرا عزیز میداشت کـه پس از سقوط دولت خانوادۀ حکمران و رویکار شدن رژیم دست نشاندۀ شوروی در کابل ، بدون اندک توجهی به مصالح افغانستان سعی کرد که در رژیم جدید نیز مقامی بدست آورد ، لهذا خوشخدمتی را برای این رژیم آغاز کرد ، چنانچه در یک مجلس تلویزیونـی که رژیم دست نشانده علیه خانوادۀ حکمران سابق دایر کرد ، سید قاسم رشتیا بخاطر جلب نظر رژیم نور محمد تره کی وحامیان شوروی وی بطرف خود، ولینعمتان سابق خود را کــه طی نیم قــرن بعناویــن « اعلیحضرت و والاحضرت » یاد میکرد و تــاریخ افغانستـان را برای خوشنودی شان تحریف میکرد ، مورد تاخت و تاز شدیـــد قرار داده و بنــام « خانـوادۀ غدار آل یحی » یاد کرد و بهمین شیوه چندین مقاله در جراید نوشت . سید قاسم رشتیا پس از سقوط کمونیست هــا باز هم تغییر صف داده و برای جــلب نظر محمد ظاهرشاه ، تصویــر یکجائی پادشـــاه سابق را با خود و برادر خود میر محمد صدیق فرهنــگ در « خاطرات » خود چــاپ کرد .) هنگامیکه غبـار با زنجیــر و زولانه در زندانها و تبعیدگاه ها و نظربندی در منزل در زیر مراقبت و ظــلم و تهدیــد حیــاتــی خـانـوادۀ حکمران بسر میبــرد ، این آقایان وزیر و سفیر و مشاور بوده و در ناز و نعم حکومتی در داخل و خارج کشور میزیستند . روزی را اینجانب ( حشمت خلیــل غبــار ) بخاطر می آورم کــه یکی از عمـال مـخفی حکومت وقت ، در منزل ما جادۀ ولایت کابل ، در ضمن صحبت با پدرم ( میر غلام محمد غبار )، سعی کرد نام نویسندۀ اصلی نوشتۀ « دزد دیروز،رئیس امروز و وزیر فردا » را که در مورد سید قاسم رشتیا بود ، معلوم کند که چه کسی است . البته او باین هدف خود نرسیــد و هویت نویسندۀ اصلی بــرایش افشــا نگردید . بعداً او مقصد اصلی آمدنش را بروز داده و ظاهراً بـا « حسن نیـت » و بـزبـان « دوستـانــه » تهدید مستــور خانوادۀ حکمران را به غبــار میرسانید که اگر غبــار در اثـر فعالیتهای سیاسی اش باز هم زندانی شود ، وضع سه دختــر خورد سالش در آینـده چه خواهد شد ، غبار از این شخص پرسید که بفکر وی نفوس افغانستان چقدر است . این شخص در جواب گفت که حدود دوازده یا پانزده ملیون نفر . غبــار گفت : « نصف این تعداد یعنی تقریباً هشت ملیون آن دختران و زنان اند ، من چــگونه میتوانم که بخاطر سه دختر خود ، از مبارزه در راه حقوق هشت ملیون دختر این ملت منصرف شوم . »

 

هنگامیکه غبار چشم از جهان پوشید ، همسر ( صالحه خانم ) و هفت فرزند ( ماریا غبار ، رونا غبـار ، دنیا غبار ، اسعد حسان غبار ، اشرف شهاب غبار ، ابراهیم ادهم غبار و حشمت خلیل غبار ) از خود در این دنیا باقی گذاشت . غبار در یادداشتهای زندگانی اش در مورد همسر خود چنین مینویسـد : « صالـحه بیگم ، زن با سوادو زحمتکش ، رفیق زندگی ، شریک تمام ماجراهای محزن و خطرناک حیات من ، بـا شکیبائی و همت والا بوده است و فرزندان نیکو پروریده است ، و مشقات زیادی را تحمل کرده است. »

 

ب – آثار غبار :

 

قبلاً باید متذکر شد تا هفتاد سال پیشتر تاریخ افغانستان با غنائی که دارد در مطاوی آثار تاریخی دیــگران و بیگانگان مغشوش و مبهم مانده بود . حتی در مدارس خود افغانستان آنروز تاریخ مملکت از قرن هژده باینطرف تدریس میگردید و البته این روش ضربۀ اسف انگیز و محزنی بر پیکر فرهنگ و تــاریـخ و هم عظمت و وحدت ملی کشور بود . تا جائی که دیده میشود غبــار نخستین کسیست که هفتاد سال پیشتر ایـن نقیصه بزرگ را احساس کرد و برای رفع آن قلم برداشت و آثاری نوشت. این آثار از نظر تقدم زمانی و فتح بابی که کرده است ممتاز میباشد زیرا نویسندگان و مؤرخین جدید افغانستــان آنچه را در این موضوع نــوشتنــد همه بعد از اوست ، در حالیــکه غبــار بعد از چهل ســال ، یکبار دیــگر بــا نوشتن کتابی چون « افغانستان در مسیر تاریخ » شکل تکامل کرده تاریخ نویسی علمی افغانستان را نشان داد .

 

در هر حال آثار و مؤلفات غبار بقرار ذیل است :

 

1 – جلد اول « افغانستان در مسیر تاریخ » : در 840 صفحــه ، چــاپ اول در ســه هزار نسخه در مطبعۀ عمومی کابل در سال 1346 ( 1967 ) . این کتــاب از طرف دولت وقت قبــل از نشر

توقیف گردید . چاپهای بعدی این کتاب در خارج افغانستان ، بیش از پانزده هزار نسخه بوده است ( ایــن کتاب اولین تاریخ علمی افغانستــــان است که از آغاز دورۀ تاریخی تا اوایل ربع دوم قرن بیستم را در بر میگیرد . )

 

سرگذشت چاپ جلد اول کتاب افغانستان در مسیر تاریخ :

 

مؤسسۀ طبع کتب در سال 1346 ( 1067 ) با میـــر غلام محمد غبـــار یک قرارداد تحریری رسمی را امضا کرد که جلد اول افغانستان در مسیر تاریخ را در سه هزار جلد چـاپ میکند و سه صد جلد را برای مؤلف خواهد داد. ( در اینوقت این مؤسسه مربوط وزارت اطلاعات ، وزیر آن عبدالــــروف خان بینوا و صدراعظم محمد هاشم میوندوال بود. ) ولی پس از چاپ آخرین صفحۀ کتـــاب در مطبعه ، ابتدا نشر این کتاب به امر خاندان حکمران بدون کدام اعلام رسمی فوراً معطل گــــردیده و کتــاب تــوقیف شــد . بــعداً صدراعظم جدید ( نوراحمد اعتمادی ، یکی از نواسه گـــان سردار سلطان محمد خان طلائی ) توقیف جلد اول افغانستان در مسیر تاریخ را بدون حکم کدام مرجع و محکمۀ قانونی در یک جلسه استماعیـۀ شورای وقت رسماً اعلام کرد .

 

محمد انس خان وزیر اطلاعات این کابینه ( یکی از نواسه گان امیردوست محمد خان ) ، غبـــار را رسماً بوزارت اطلاعات خواست تا در حدود چهل جلدی را که غبار بدست آورده بود( حشمت خلیل غبار مهتمم چاپ جلد اول، این نسخه ها را در جریان چاپ کتاب طبق قرارداد فوق الذکر از مطبعه گرفته بود) واپس بگیرند. این وزیر حکومت بزبان تهدید به غبار گفت : « شما قسمت زیاد عمر خود را در زنـدان و تبعید گذشتانده اید و زنجیر و زولانۀ زندانهای افغانستــــان از دست شما به فغــان رسیده است . اما باز هم شما چنین کتابی را مینویسید؟» غبار در جواب گفت :«شما منزل مرا ندیده اید ، بین خانۀ من و محبس ولایت کابل صرف یک دیوار گلی حایل است.( آنوقت منزل غبار در جادۀ ولایت در جوار محبس بود ). اطاقی که من در منزل دارم کوچکتر از اطاقی است که در این زندان در زمـــان حبس برایم تخصیص داده شده بود ، پس تهدید به حبس و زندان اثری ندارد، نوشتن تاریخ واقعی مردم افغانستان را وظیفۀ خود میدانستم و راه قانونی اینست که تاریخی را که نوشته ام از توقیف رها کنیــد و حکومت با وسایلی که دارد میتواند بعضی از نویسندگان مستخدم خود را که در گذشته در تحریف وقایع تاریخی افغانستــان امتحان داده اند ، مؤظف بنوشتن جوابیۀ این کتاب بسازد . »

 

تا وقتیکه خانوادۀ حکمران بر سر اقتدار بود ، جلد اول کتاب افغانستان در مسیر تاریخ، محکوم به توقیف عمری بود . هنگامیکه غبــار وفـــات کرد ، صرف چند ماه بعد تر دولت خانوادۀ حــــکمران با کودتـــای کمونیستی سقوط کرد و رژیم دست نشاندۀ شوروی رویکار آمد. ( ثور 1357 شمسی ، 1978 میلادی ) رژیم جدید برای جلب طرفداری مردم صرف یک ماه بعد از رویکار شدنش (9 جوزای 1357 شمسـی، 1978 میلادی)، جلد اول افغانستان در مسیر تاریخ را از حبس آزاد کرد و بفروش گذاشت ، ولی بـعد از سه روز که متوجه روحیۀ نیرومند ضد استیــلاگران خارجی در این کتــاب گردید و خواست از توزیع آن جلوگیری کند ، تقریباً تمام سه هزار جلد چــاپ شدۀ این کتــاب را مردم در همان چند روز اول خریداری کرده بودند و چیزی برای توقیف بجا نمانده بود .

 

بعداً جلد اول کتاب افغانستان در مسیر تاریخ ، چهار بار دیگر به تعداد مجموعی بیش از پانزده هزار جلد در خارج افغانستــان چاپ گردید. این چاپهای بعدی این کتاب در خارج افغانستــان مثــل چاپ اول آن در کابل ، مطابق نسخۀ خطی اصلی مؤلف بدون کدام تغییر و تحریف بوده است.( بعضی شایعات از بعضی عناصر مشکوک که گویا در بعضی از نسخ چاپی این کتاب تغییراتی وارد شده ، بی اساس و غلط بوده ، یا از روی اغــراض سیاسی و نفع مالی و یا از اثر بی اطلاعی بوده است. تا کنون در هر چاپ جدید این کتاب ، یک نسخۀ آن حتماً با نسخۀ اصلی مقابله شده است تا صحت آن تثبیت شود. )

 

2 – جلد دوم « افغانستان در مسیر تاریخ » : در سال 1973 در کابل تحریرگردید ولی به خاطر استبداد رژیم وقت ( رژیم جمهوری محمد داود خان ) امکان چاپ آن در آنزمان ممکن نبود. طبـق وصیتنامۀ میر غلام محمد غبار ، وظیفۀ نگهداری نسخۀ خطی اصلی جلد دوم و چاپ آن در وقـت مساعد به فرزندش ( حشمــت خلیل غبــار ) محول شده بود . خارج کــردن این کتــــاب از افغانستــان در دوران خطرناک حکومات استبدادی بعدی و استیلاگران خارجی ، مدتی را در بر گرفت و بــاز هم برای فــراهم آوری پول لازمۀ چاپ آن،مدت بیشتری سپری شد، تا آنکه چاپ اول این کتاب، مطابق همین نسخۀ خطی اصلی مؤلف و بدون کدام تغییر و کم و کاستی ، در 285 صفحه و در پنج هزار نسخه در مـاه جون سال 1999(سرطان 1378) در مطبعۀ « امریکن سپیدی » در ویرجینیا، ایالات متحده، انجام شد.( این کتاب سالهای پرماجرای ربع دوم قرن بیستم را در بر میگیرد .)

 

3 - « افغانستان و نگاهی بتاریخ آن » : این اثر در 190 صفحه محتوی موضوع جغرافیـای تاریخی افغانستان است که در سال 1310 (1931) از شماره 2 تا 12 سال اول مجلۀ«کابل» در مطبعه عمومی کابل طبع و نشر گردیده است.

 

4 - « افغانستان در هندوستان » : در 95 صفحه حـاوی بست نفوذ سیاسی افغانستــان در هنــد است که در سال 1311(1932) از شماره اول تا نهم مجله «کابل» در مطبعه عمومی کابل چاپ و نشر شده است .

 

5 - « تاریخچه مختصر افغانستان » : از عهد اویستا تــا قرن بیستم در 68 صفحه مصور در نخستین سالنامه «کابل» در سال 1311(1932)با ضمیمــۀ فهرستی از اسمــای قدیمۀ افغانستان و بلاد و ولایات آن در مطبعه عمومی کابل بچاپ رسیده است .

 

6 - تاریخ « احمدشاه بابا » : حاوی وقایع تاریـخی قرن هژده افغانستان در 352 صفحه. مؤلف این کتاب را هنگام تبعید خود در قندهار نوشته و در سال 1322(1943) درمطبعه عمومی،مصور چاپ گردیده است . غبار قبل از چاپ این کتاب ، قسمتی از مفردات نسخه خطی آنرا بدسترس عبدالــحی خـان حبیبی گذاشته بود که در نزد غبار رفت وآمد داشت. عبدالحی خان حبیبی از قندهار به کابل رفته و مقدمۀ مفصلی بر دیوان احمدشاه نوشت و چاپ کرد و قسمتی از عناوین و مطالب اثر غبار را در مورد تاریــخ تولد، مسقطالراس، عمر، جلوس، تعمیرات، نشان و تشکیلات اداری احمد شاه و غیره، در این مقدمۀ خود گنجانیده و در سال1319 آنرا در کابل چاپ کرد، اما نه تنها از این اقتباس خود از اثر غبار چیزی نگفته بود، بلکه طی نظریۀ تحریری اش بحیث معاون ریاست مطبــوعات، طبع کتـــاب غبــار را مخالف منـافع افغانستان خواند!غبار که بعد از تبعید از قندهار بکابل آمد و از این موضوع اطلاع پیدا کرد، هنگام چـاپ در مقدمۀ کتاب خود این موضوع را ذکر کرد.

 

7 – رسالۀ « خراسان » : تحقیقی است در مورد اطلاق این نام در طی یک و نیـم هزار سال بـه افغانستــان کنونی، باستناد به منــاشی و مأخذ معتبره تاریخی و جغرافیائی و کتب مسالک و ممــالک. این رساله در تقریباً صد صفحه در سال 1326(1947)در مطبعه عمومی کابل بطبع رسیده است.

 

8 – رسالۀ « امرای محلی افغانستان » : در 58 صفحه در شمــاره های 11-12سال اول و و شماره های 3 تا 7 سال دوم مجله « آریانا » در سال 1312-1313(1933-1934)در کابــــل بچاپ رسیده است.

 

9 – تاریخ « ظهور اسلام و نفوذ عرب در افغانستان » : در 112 صفحه در جــلد سوم تاریخ افغانستان در سال 1326(1947) در مطبعه عمومی کابل طبع گردیده است.

 

10 – تاریخ « قرون اولی » :(بغرض تدریس در صنوف دهم مدارس افغانستان) باتفـاق دوست محمد خان معلم تاریخ، در 226 صفحه، چاپ مطبعۀ عمومی کابل در سال 1326(1947).

 

11 – کتاب« افغانستان بیکنظر»: در 284 صفحه، چاپ مطبعۀ عمومی کابل در سال 1326 (1947). خانوادۀ حکمران ورق مربوط دورۀ محمدزائی را در این کتــاب نپسندید و لهذا نــجیب الله خان وزیرمعارف را که رشته قومی با خاندان حــکمران داشت، مؤظف ساخت تا بعد از چاپ این کتــاب، این ورق را حذف کرده و بدون اجازه غبار ورق دیگری را خود نوشته و در این کتاب بگنجاند!

 

12 - « ادبیات دوره محمدزائی»:در 81 صفحه، در قسمت پنجم تاریخ ادبیات افغانستان، چاپ مطبعۀ عمومی کابل در سال 1331(1952).

 

13 – یک سلسله مقالات تاریخی و اجتماعی و سیاسی و تراجم حال مشاهیر افغانستان و معرفی یک عده کتب خطی تاریخی افغانستان و غیره موضوعات، در مجلات و روزنــامه های کـابــل و دایره المعارف طبع و نشر گردید، از آنجمله بود در شماره های مختلفۀ مجله « آریانا » از ســال 1322 – 1328(1943-1949)، همچنین مقالۀ معروف غبار به عنوان « اقتصاد ما » در شمارۀ 51 مؤرخ 16 میزان سال 1325(9 اکتوبر1946)روزنامۀ اصلاح. در این مقاله بر روش اقتصادی آن عدۀ سرمایه دار و تجار عمده که در رأس شــان عبدالمجید خان زابلی وزیر اقتصاد وقت قرار داشت و با خانوددۀ حکمران در معاملات تجارتی شریک بودنـد، اعتـراض شده بود که بـا حصول منـافع سرشـار در افزایش فقر عمومی طبقات نادار و تخریب اقتصادی طبـقات متوسط شهری و روستـائی و سرمایـه دار و تجار متوسط و خرده میپردازد. این مقاله سروصدای زیادی برپا کرد و حکومت در مجلس وزرا غبار را مورد بازخواست و تهدید قرار داد و همچنین مدیر روزنامۀ اصلاح را مجازات کرد.(محمد اکبر اعتمادی و ابراهیم خان عفیفی، گماشتگان عبدالمجید خان زابلی سعی کردند که طی مقالاتی در نشرات دولتی بضد مقالۀ غبار، از زابلی دفاع کنند.)

 

14 – جریدۀ هفته وار « ستاره افغان »: با چاپ سنگی در دو صفحه از محل جبل السراج و باز از چاریکار در سال 1298-1299(1920-1921) به مدیریت غبــار نشـر میشد. هدف از نشر این جریده زنده نگهداشتن روحیه جهاد ضد استعمار برتانیه در آستانۀ جنگ استقلال افغانستان بود. در اواخر مقالات غبار در این جریده ماهیت انتقادی بر ادارۀ حکومت نیز اختیار کرد.

 

15 – جریدۀ هفته وار « وطن »: ارگان«حزب وطن»، چاپ کستتنر، در سال 1329-1330 (1950-1951) که در کابل نشر میشد،توسط دولت وقت توقیف شد. غبــار مؤسس و صاحب امتیاز این جریده بوده و مقالات متعدد سیاسی وی در آن چاپ میشد.

 

16 - « تاریخ ادبیات افغانستان »:از آغاز دورۀ تاریخی تا قرن بیستم.(نسخه خطی غبار)

 

17 - « یادداشتهای زندگانی غبار » : ( نسخه خطی غبار)

 

باید بخاطرداشت که اکثر آثار غبار در قید پاشنۀ آهنین دوره های استبدادی نوشته شده بود و لهذا سانسور کنندگان دولت در آنها تحریفاتی وارد میــکردند بشمول ازدیاد، حذف و یا تبدیـــل کلمات و جملات و حتی حذف یا تبدیل صفحات یک اثر و یک کتاب. اولین اثر غبـــار که بدون ملاحظــات استبــداد نوشتــه شد و سانسورچیان دولت آنرا تحریف نتوانستند، همانا جلد اول و دوم کتاب افغانستــان در مسیر تـــاریخ ، یعنی اولین تاریخ علمی مردم و کــشور است کــه جلد اول آن از طرف دولــت استبدادی وقت در کابــل توقیف گردید ولی بعداً چندین مرتبــه در خارج کشور چــاپ شد. جلد دوم این کتـاب که پس از تحریر، در زمان رژیم استبدادی وقت چاپ شده نمی توانست ، اینک چاپ و نشر گردید.

 

                                                      ***

 

تبصره منــابــع خــارجی هنــگام وفات غبــــار

 

 

                        1 – خبر رادیو « بـی بـی سی » بتــاریخ 6 حوت 1356

مطابق 25 فبروری 1978 ، بســاعت نــه و ده دقیقــه شب بــوقت افغانستـــان

 

شنبه گذشته میر غلام محمد غبار بزرگترین مؤرخ ، روزنامه نــــگار و رجل آزادیخواه معروف سیــاسی افغانستان در این قرن، در هشتاد سالگی پدرود حیات گفت. بگفتۀ یکی از صاحبنظران، حتی درایام پیری غبار از اندیشۀ نو و احساسات جوانان برخوردار بود .

 

غبار درآغاز جوانی موضوعات اجتماعی و رفته رفته سیاسی را مورد نظر قرار داد و چون به عضویت انجمن ادبی کابل درآمد، بنوشتن مقالات تاریخی آغاز کرد و از اعضای بارز انجمن ادبی کـــابل شد. آثار مرحوم غبار مجموعۀ از مقالات اجتماعی و تاریخی است که همۀ آنها هنوز بچاپ نرسیده است. در میان کتابهای وی که بچاپ رسیده میتوان از کتاب افغانستان در مسیر تاریخ نام برد که از معتبرتریـن تحقیقات تاریخی است و تا کنون مورد استناد و مراجعۀ بسیــاری از نویسندگان و پژوهنــدگان قـرار گرفتــه است. غبــار همواره سعی میکرد که در نوشتـه های اجتماعی خود، روح انتقاد را بدمد و با دیدۀ تیزبین در آثار تاریخی اش تتبعات خود را با تحلیل حوادث تاریخی بیامیزد.

 

غبــار نه تنها بعنوان یک مؤرخ بلکه بعنــوان یک مبــارز آزادیخواه شهرت و محبوبیـت کسب کرد و در نهضتهای سیاسی و اجتماعی افغانستان شرکت کرد و در عنفوان جوانی اش در پایان جنـگ سوم افغان و انگلیس، که استقلال سیاسی به افغانستــان مسترد گردید، وی در اولین شورای دولت افغانستــان یــکی از وکلای فعال بود و در راه تقویۀ روحیۀ تجدد و نو خواهی سعی فراوان مبذول داشت.

 

در نهضتهای بعدی پیش از انقلاب جمهوری در افغانستــان، مدتی در محبس گذرانیـد و مدتی هم نیــز در ایالت فراه افغانستـــان در تبعید بود. پس از آن به کابـــل بازگشت. غبار نیز مدتی روزنامه نگاری کرد و روزنامه وطن را منتشر کرد که ارگان حزب وطن بود. وی در پایان فعالیت سیاسی خویش آخـرین کتاب خود را در موضوع تاریخ سیاسی افغانستان نوشت که در مطبعۀ دولتی چاپ خورد اما توزیع آن سانسور شد. چند هفته پیش غبار برای معالجه به آلمان غــربی رفت و پیش از بــازگشت به افغانستـــان درگذشت. روانش شاد باد.

 

                             2 – خبر روزنامه اطلاعات ، تـــهران

                  دوشنبه اول اسفند ماه 2536 شمــاره 15543

                       ( اول حوت 1356 – 20 فبروری 1978 )

 

                « بــزرگتــرین مــؤرخ افغانستــان در گــذشت »

 

میر غلام محمد غبار مؤرخ و آزادیخواه مشهور افغانستان روز شنبه گذشته در سن هشتاد سالگی بر اثر بیماری و ضعف ناشی از سالهای دراز فعالیت مبارزه ، پدرود حیات گفت.

 

از میر غلام محمد غبار غیر از انبوهی از یادداشتهای چاپ نشده ، تا کنون کتابهای تاریخی خــراســان ، افغانستان قدیم و افغانستان در مسیر تاریخ بچاپ رسیده است.

 

کتاب افغانستان در مسیر تاریخ ، نوشتۀ میر غلام محمد غبار ، یکی از معتبرترین تحقیقات تاریخی است که تا کنون مورد استناد و مراجعه نویسندگان و پژوهندگان بسیار قرار گرفته است.

 

میر غلام محمد غبار در افغانستان نه تنها بعنوان یک مؤرخ بلکه بعنوان یک مبارز آزادیخواه، شهرت و محبوبیت دارد. او در زمان تسلط انگلیس بر افغانستــان ، از مشروطه خواهان صاحب نــام بود و بعد ها اقدام به تأسیس حزب وطن کرد که این حــزب یک روزنامه بنام وطن را نیز بعنوان ارگان رسمی حـزب منتشر میکرد.

 

روزنامه وطن که بسیاری از مشاهیر و نویسنـدگان امروز افغانستــان با آن همکاری داشته اند ، بمدیریت میر غلام محمد غبار سالها منتشر میشد و بیشتر مقالات سیاسی آن را خود غبار مینوشت.


*************


*******

:خبر نیک ومهم

 ماه جولای ۲۰۱۲میلادی


حالا هردو جلد افغانستان در مسیر تاریخ (جلد اول و دوم) به صورت اصلی ان دیجیتلازد گردیده و به صورت فایل پی دی اف به صورت مجانی در دسترس همه بوده و میتوان به دو لینک ذیل انها را انرا خواند / چاپ کرد / دونلود کرد ونگه داشت:

جلد اول کتاب افغانستان در مسیر تاریخ که در 9 بخش بصورت PDF « جهت جلوگیری از حجیم شدن فایل » تهیه گردیده است ، از طریق لینک زیر در اختیار همگان قرار دارد :


جلد دوم این کتاب را که در 3 بخش تهیه شده ، می توانید از طریق لینک زیر به خوانش بگیرید :




Shahamir Forough مهندس فروغ

انتشار جلد اول و دوم کتاب افغانستان در مسیر تاریخ بصورت آنلاین :

بر هیچ کس پوشیده نیست که جلدِ اولِ کتابِ گران سنگِ افغانستان در مسیر تاریخ ، اثر مؤرخ بی بدیل ، روزنامه نگار شجاع ، مبارز خستگی ناپذیر و آزادی خواهِ واقعی کشور افغانستان یعنی زنده یاد میر غلام محمد غبار که به دلیلِ دفاع از حق و آزادی ، عمری را در شکنجه گاه ها و زندان های ستمشاهی یا تبعید گاه های دوردست و بد آب و هوا گذراند و هرگز تسلیمِ زر و زور و تزویر نگردید ، بار اول در سالِ 1346 هجری خورشیدی در 840 صفحه و در 3000 نسخه در مطبعۀ عمومی کابل به طبع رسید ولی بلافاصله به واسطۀ دولتِ جبّار ، توقیف و مصادره شد تا در دسترس مردم قرار نگیرد . جلد دوم این کتاب در سال 1999 میلادی توسط جناب حشمت خلیل غبار ( فرزند فرزانۀ شاد روان غبار ) در 5000 نسخه و 285 صفحه در مطبعۀ امریکن سپیدی – هرندن – ویرجینیا ، در ایالاتِ متحدۀ آمریکا به دست نشر سپرده شد . 

هر چند این تاریخ وزین به دلیل تقاضای خوانندگان ، چندین بار تجدید چاپ گردیده و تیراژ آن به مرز چهارصد هزار نسخه رسیده است ، ولی باز هم با توجه به نیاز جوانان مشتاق ، مخصوصاً جوانانی که در قاره های آمریکا ، اروپا و اقیانوسیه به سر میبرند و هیچگونه دسترسی به کتاب افغانستان در مسیر تاریخ ندارند ، از طرف دیگر به دلیل اینکه مقاماتِ استبدادی همواره سعی دارند تا تاریخِ واقعی مردم افغانستان را تحریف نموده و تواریخ جعلی را روانۀ کارزار نمایند ، هر دو جلدِ این اثر ارزشمند با اجازۀ آقای حشمت خلیل غبار ( دارندۀ حق قانونی کُپی رایتِ هردو جلد ) ، به تازگی توسط انتشارات محسن در فایل های PDF ( جهت جلوگیری از هرگونه تحریفی ) ، بصورت دیجیتال تقدیم علاقه مندان این کتاب گردیده است که به سادگی بصورت مجانی قابل دسترسی ، دانلود روی CD ، کِپی برداری و چاپ میباشد .

مبرهن و آشکار است که کتابِ افغانستان در مسیر تاریخ یگانه تاریخ واقعی و علمی مردم مظلوم و مبارز این کشور می باشد که ضد استبداد ، ارتجاع ، استثمار و استعمار نگارش یافته و به مردم به ویژه جوانان که آینده سازان این آب و خاک اند ، تعلق دارد نه به ریزه خواران آستان استبداد ، ارتجاع ، استثمار و استعمار . لهذا مطالعۀاین کتاب ارزشمند را از طریق لینک های زیر به جوانان عزیز و علاقه مندان تاریخ واقعی توصیه می نمایم .

جلد اول کتاب افغانستان در مسیر تاریخ که در 9 بخش بصورت PDF « جهت جلوگیری از حجیم شدن فایل » تهیه گردیده است ، از طریق لینک زیر در اختیار همگان قرار دارد :


جلد دوم این کتاب را که در 3 بخش تهیه شده ، می توانید از طریق لینک زیر به خوانش بگیرید :


با عرض ادب 

مهندس فروغ 


*************************************************************

http://www.afghanistan.fi/index.php?p=fs.dari.pages.other.afghan_personalities&o=fs.dari.afghan_personalities.160517401585_1594160

 

نوشته ی خالق بقايی پاميرزاد   

من که در شعر و شاعری وارد نيستم باطلب استعانت از روح آن بزرگ مرد مکنونات قلبی ام را فی البديهه در قالب نظمی ريختم که با سوانح وی در راديو پيام افغانستان ارگان نشراتی انجمن افغانهای مقيم يوتيبوری و حومه بروز شنبه 19 فبروری قرائت گرديد و اينک در آغاز نوشته ياد او را با همان قطعه گرامی ميدارم :

يادی از مرحوم مير غلام محمد غبار بزرگترين مورخ ،

 روزنامه نگار و مرد آزاديخواه معروف سياسی تاريخ معاصر افغانستان

 

 غبار

راوی روشندلان

                          ای غبار ای سرور آزادگـــــــــــان                         

 ای که بودی حامی محنت کشان

                       درد مردم را توکردی آشـــــــــــکار                    

    راوی روشنــــــــــدل روشندلان

                         در جسارت در صف مـــردان دهر                     

    نـــام پاکت جاودان باشد عيـــــان

                          دست پولادين بسازد پيـــــــــــکرت                     

     برفـــــــــــراز قله ای تا کهکشان

                            برنوشتـــــــی راه  درد و رنج را                       

       بر صــــــــريری سورهً تاريخ مان 

*******

ماهنامۀ روزگاران – شمارۀ دهم ( اول حوت 1382 – فبروری 2004 )

 

 

به مناسبت بیست و هفتمین سالگرد خاموشی « غبار »

 

 

 

                           تکدرخت  «  غبار  »

 

« ای تکدرخت پیر ! »

ای سدر استوار !

طوبای سر بلند تمنایی ، تو

                                    غبار !

در شط موجه خیز

چونان نهنگ قلزم مواج و پر ستیز

بر استوای حادثه تنهایی ، تو

                                    غبار !

بُرد نگاه نافذ تو بیگمان گذشت

از جوشن قرون

تو اسوه ی نگارش و روشنگر کبیر

یک رود ناقرار

تفسیری و اشاره و معنایی ، تو

                                   غبار !

همزادِ تو نزاد

{ فرهنگ و این و آن }

در پهنه ی نگاه تو تزویر آب گشت

خون و خضاب گشت

انگشت تو به دهنه ی « فرصت » صلاح نداد

چون تک ضمیر و فاتح گویایی ، تو

                                    غبار !

بر آه ناقرار زمان در « مسیر » درد

ساطع نگاه و خاطره پیمایی ، تو

                                   غبار !

بر دره ی عمیق بشر تو گره کشای

چونان فروغ نور

چون صخره استوار

اندر کویر یاس شکوفایی ، تو

                                   غبار !

سبزی و چون بهار دلارایی ، تو

                                 غبار !

هر نکته ات کمانکش تیریست در رها

هر صفحه ات سپهر

چون کهکشان نمای کبیر ستاره ها

غوغای دور و سانحه خیزایی ، تو

                                  غبار !

بین ، ملتی بتارک تو تاج می نهند

گمگشتگان یافت شده در کتاب تو

از بوسه بر جبین تو آماج می نهند

با صد سبد سرود

کیوان تراش و شورشی آوایی ، تو

                                   غبار !

بر شعر من نگین

نقش عقیق گنبد فردایی ، تو

                                   غبار !

 

                                            

مدیر مسؤل ماهنامۀ روزگاران - « نورانی »

 

*******

 

http://www.watan-afg.com/new_page_166.htm

 

مرثیۀ استاد واصف باختری بمناسبت وفات مرحوم غبار

 

 

الا یا پاسبان کوی وخشوران

سرود سوگواری سر کن ای خنیاگر تاریخ

که آن یاقوت بی همتا فتاد از افسر تاریخ

الا یا پاسدار معبر تاریخ

به پا بر خیز که اینک مهمانی تازه در راهت

بهران کاین مهمان هرگز نخواهد رفت بیرون از تاریخ

غبارش نام اما اخگری از آذر تاریخ

بلی ، گردن فرازی از تبارز بر تر تاریخ

الا یا ، پاسبان معبر تاریخ

فروزان دار آتشگاه نام تابناکش را

بر افراز این درفش کاویانی را فراز سنگر تاریخ

 

*******

 

اسوۀ شجاعت

 

تقدیم به روح پاکِ شادروان میر غلام محمد غبار ، این مبارزِ راستین و میهن دوستِ واقعی

 

 شعری از : ناهید خرم ( فروغ )

 

غبار

آزاده مردی

از تبارِ دلیران

و راد مردی

از قبیلۀ پاکان .

غبار

با قامتی

به بلندای هندوکش

و شکوهی

به عظمتِ تاریخ

که در مقابلِ ظلم و زور

هرگز

سر خَم نکرد !

غبار

که هیبتش

زَهرۀ خاینان و وطن فروشان را

آب می نمود ...

و عشقش به میهن و مردم

بذرِ امید را

در دلها میکاشت .

غبار

مبارزی نستوه

که ارادۀ آهنینش

تیری بود

بر قلبِ ستمگران و بد کنشان !!

و شجاعتش

شهرۀ خاص و عام .

وغبار

که آثارِ بی نظیرش

برلیانی است درخشان

در خاتمِ تاریخ !

و مبارزاتش

راه گشای نسل های آینده .

 

   ***

 

یادت جاودان

ای سر بلند

ای نستوه

و ای اسوۀ شجاعت

که ایثار را

از تو آموختیم

و شهامت را

وام دارِ تو ایم .

 

یادداشت : این شعر بتاریخ شانزدهم فروردین ماهِ سال 1388 خورشیدی در سایت های وزینِ کوفی و خاوران ، در معرض دید خوانندگان ارجمند قرار گرفته است .

 

*******

 

http://armaghanmille.wordpress.com/ /

 

 

در شکایت از توقیف کتاب ارزشمند افغانستان در مسیر تاریخ

 

 

ژوئن 5, 2008 at 7:53 ق.ظ | In تاریخی |

 

نامه غبار به یکی از جراید کشور

 

 

جریده محترم…

اینجانب در سال گذشته (1346)کتابی به نام (افغانستان در مسیر تاریخ) نوشتم و خواستم در هر جایی که طبع کردن آن آسانتر باشد به چاپ برسانم. همینکه کتاب از تحریر بر آمد «موسسۀ چاپ کتب» در کابل از من مکرراً و با اصرار تمام، توسط مکاتیب نمره (480) و (518) مؤرخ اسد (1346)، خواهش نمود که کتاب را توسط موسسه مذکور به چاپ برسانم. بالاخره بعد از موافقت و امضای یک قرار داد طبق مکتوب نمره (687) سنبله (46) موسسه مذکور نسخه کتاب با حق «چاپ اول» آن به موسسه مذکور داده شد. در مقابل موسسه قبول کرد که «یک هزار جلد» از جمله سه هزارجلد چاپ اولین آن، به این جانب بدهد.

کتاب تا میزان سال (1346) در مطبعه به طبع رسید، پس از چاپ آخرین صفحه کتاب، وزارت اطلاعات و کلتور کتب را، خلاف مواد صریح قوانین منتشرۀ رسمی، توقیف و در تحویلخانۀ مطبعۀ دولتی محبوس و کوته قلفی نمود، وقتی که من کتباً به ریاست مطبعه و ریاست موسسه چاپ کتاب وزارت اطلاعات و کلتور (توسط نوشته های مؤرخ 26 عقرب و 28 حوت 1346)، مراجعه کردهر سه از دادن جواب کتبی امتناع ورزیدند.

اخیراً موسسه مطبعه دولتی در اول حوت (1346) با استناد به مکتوب نمره (3212) دلو (1346) وزارت اطلاعات، استعلامیۀ ذیل را که خواندنی است به عنوان اینجانب صادر کرد:

  «شاغلی محترم غبار، مطبعه دولتی کتاب افغانستان در مسیر تاریخ شما را به طبع رسانید و از جمله چهل و دو جلد آنرا شما از مطبعه خارج نمودید. اکنون قرار مکتوب نمره (3212) تاریخی (22/10/1346) وزارت اطلاعات و کلتور که کتاب مذکور حاویۣ مطالب غیر مطلوب و خلاف سیاست مملکت (!؟) میباشد، باید کتب مذکور از نزد شما هر چه زودتر اخذ و قبض شود. چون مطبعه دولتی همیشه با شما مراعات (!) نموده لطفاً یک آن اولتر کتب مذکور را تسلیم مطبعه نمایید و راضی نشوید که درین باره اقدامات رسمی و جدی (؟) به عمل آید و توسط پولیس(؟) کتب مذکور از نزد شما تحصیل شود.»

این استعلامیه که نمایندۀ روحیه اصلی حکومت است به وضاحت نشان میدهد که تا چه اندازه ادعایۣ دموکراسی نام نهاد و قوانین منتشرۀ رسمی در نظر کارکنان دولت دارای قیمت عملی است. و اگر اینطور نبودی چه گونه ممکنست یک تصدی دولتی توانستی که یک فرد یا یک نویسنده را در بدل زحمت و خدمتش به تاریخ مردم کشور مانند «مجرمی» تهدید به استعمال قوه و اعزام پولیس و ژاندارم نماید.؟ از شما میپرسم که آیا بیان واقعی حقایق تاریخی و مبارزات مردم افغانستان به ضد ارتجاع و امپریالیزم و تشریح جنایات امپریالیستی در کشور ما، گناه وجرمی است که بایستی با تهدید و پولیس کیفر داده شود؟

نمیدانم در داخل چنین شرایط اداری کدام مرجعی است که از وزارت اطلاعات و کلتور بپرسد: شما را که و کی، چنین قدرت قرون وسطایی بخشیده که بالای قانونهای منتشره رسمی پاگذارید و کتابی را قبل از نشر توقیف و نویسنده یی را قبل از محاکمه و صدور حکم محکمه صلاحیتدار، محکوم و تهدید نمایید.

خیر آقای مدیر جریده… مطلب من درینجا از توضیح روش اداری نیست، بلکه میخواهم توسط این جریده به اطلاع کسانیکه راجع به توقیف و ماهیت این کتاب چیز های متنوعی شنیده اند و اتصالاً از من توضیح میخواهند برسانم که: کتاب دارای تقریباً هشت و نیم صد صفحه است و از آغاز تاریخ کشور ما تا سقوط دولت امانیه، بحث تحلیلی می نماید، درین مباحث از اوضاع سیاسی و طبقاتی اقتصادی و اجتماعی کشور، غارتگری امپریالیزم و مبارزات مردم افغانستان، و هم نقش دولتهای افغانستان و رهبران آن، ذکر گردیده است.

اینست که بیان نقش واقعی مردم و مبارزین پیش آهنگ کشور ما در تاریخ از یکطرف، و افشای نقش منفی و سیاه امپریالیزم و ارتجاع و نوکران شان از طرف دیگر، در نزد مقامات حاکمه ناگوار افتاد.

پس این کتابیکه هنوز در دسترس مردم نیست، غایبانه از طرف نوکران آستان ارتجاع و امپریالیزم متهم و محکوم میگردد و به ضد آن تبلیغات سؤ و دروغ به عمل می آید. اما مطمئینیم که هیچ قدرتی نمیتواند واقعیت ها و حقیقت ها را برای همیشه پنهان نگهدارد.

 

*******

داکتر سرور مولایی

 

 

 

                                          نقد و معرفی کتاب افغانستان در مسیر تاریخ جلد دوم

 

                            پیشگفتار 2 + متن 271 + پیوستها 13 = 285 صفحه

                                    تألیف میر غلام محمد غبار ، سال 1352

                       به کوشش حشمت خلیل غبار ، ویرجینیا – امریکا ، جون 1999

 

برای اکثریت قــریب به اتفاق مردم افغانستان، آزادیخواه ، مبارز ، نویسنده و محقق و مورخ معاصر میر غلام محمد غبار ( 1276-1356ش ) آشناترین نام هاست و آنجا که پای نوشتن تاریخ کشور به میان می آید ، تألیف و تحقیق ارجمند او « افغانستان در مسیر تاریخ » را پیش از آثار دیگر به یاد می آورند .

 

بر اساس اطلاعاتی که در پیوستهای جلد دوم این کتاب آمده است ، غبار ســالها پیش از آنکه اولین اثر او « افغانستان و نگاهی به تاریخ آن » به صورت مقاله در شماره های 2 تا 12 سال اول مجلۀ کابل منتشر شود ؛ مطالعات و تحقیقات در تاریخ تاریخ افغانستان را آغاز کرده بود . به گفتۀ او :« گر چه این نوشته ها قطع نظر از نداشتن سرمایۀ تاریخ عصری و وارد نبودن در شق تاریخ ، اکثراً ناقص و معیوب بـود ؛ نقص بزرگ دیگری هم داشت که عبارت بود از تقاضای یک فضای تاریک سیاسی و اداری موجوده در افغانستان . این فضای تاریک مانع آن بود که نویسنده آنچه را میداند و میخواهد آزادانه روی کاغذ آورد ، زیرا سلطنت سد سدیدی به عنوان سیاست روز و غیره در برابر هر فکر و عمل نویسندگـان کــشیده بود. حتی من مجبور بودم که در طی این سی و چند سال سایر نوشته های خودرا نیز ناقص و معیوب عرضه کنم ... » ( 2/138-139 ).

 

هر چند خود غبار این نوشته ها را ناقص و معیوب میشمارد،ولی در جای خود هر یک از آنها از اعتبار و ارج بایسته یی برخوردار است. سی و چند سال تجربه در این میـدان ، بــا وجود موانــع بسیــار ، ازاو مورخی توانا و بصیر ساخته بود و هنگامی که جلد اول افغانستــان در مسیر تاریخ او در سال 1346 در مطبعۀ دولتی کابل چاپ شده بود و پیش از انتشار در محاق توقیف افتاد و پس از یازده سال از محاق بدر آمد ، پایگاه و مرتبۀ غبار را در تاریخ نویسی به بلند ترین درجات برکشید و تحسین و تقدیـر و اعجاب و شگفتی دوست و دشمن را برانگیخت .

 

از قرار نوشتۀ حشمت خلیل غبار در پیوستهای جلد دوم ، در حدود چهل جلد از این کتاب بر اساس قرار داد موجود بوسیلۀ حشمت خلیل از چاپخانه به خانۀ مؤلف منتقل شده. (2/277-278) و از آنجا راه خود را به خانه های علاقمندان گشود و مشتاقان؛ با شور و شوق آنرا خواندند و بازار رونویسی آن گرم شد و بازخواست و تهدید وزیر اطلاعات و کلتور وقت ، محمد انــس خان در بازگــردانیدن آن چهل جلد سودی نبخشید ، همچنانکه تقاضای مؤلف در رفع توقیف از این کتاب ناشنیده ماند .

 

پس از برافتادن داود خان و روی کار آمدن حکومت دست نشانده و سرسپرده شوروی در ثــور 1357 ، از این کتاب، برای جلب توجه مردم ، رفع توقیف شد ( 9 جوزای 1357 ) تقریباً تمام سه هزار جلد این کتاب در ظرف چند روز به فروش رفت .

بازار پر جوش خریداران مشتـاق ، صادر کنـنـدگــان حکم آزادی کتــاب را در بارۀ آن به فسخ تصمیم بر  انگیخت و دوباره حکم توقیف آن را صادر کردند ؛ ولی دیگر کار از کار گذشته بود . ظاهراً دولتیان آن روز، یا این کتاب را نخوانده بودند یا به تلقی ضد استبدادی آن بسنده کرده بودند و از روح بیگانه ستیزی آن بیخبر بودند !!

 

بدون تردید محتوای کتاب از جهات گوناگون دربردارنــدۀ روایتی از تــاریخ کــشور بود کـه با تلقی مردم همسو بود و باروایت رسمی – حتی باوجود برافتادن نظام پیشین – اختلافات جدی داشــت ، از این روی دسترسی مردم بدان برای نودولتان نیز خالی از خطر نبود . جلد اول«افغانستان در مسیر تاریـخ» درست جایی پایان می یابد که حیات نوین کشور آغاز میشود : قتل امیــر حبیب الله خان ، رویـکار آمدن امان الله خان ، جنگ استقلال و تحصیل آن،آغاز اصلاحات اجتماعی،سیاسی ، فرهنگی ، اقتصادی ، تغیر ساختار قدرت ، مشروطیت اول ... دوره یی که نسل معاصر غبار با فراز و نشیب آن آشناست و دوران ارتجـاع و بازگشت استبدادش مینامد ؛ موضوع جلد دوم این تألیف است . دوره یی که نطفه و ریشه بخش عظیمی از آنچه را که پس از آن تا روزگار و زمان حــــاضر در کشور روی میدهد در بر دارد . نگارش تحلیلی وقایع این دوره به جهات گوناگون و به شهادت آنچه در این دفتر آمده است ، برای نویسنده، چیزی جز به استقبال انواع خطر ها رفتن و اقسام بلا ها را به جان خریدن نبود ؛ دل غبار کـه با خطر خو کــرده و در بلا ها پرورش یافته بود ؛ کار نوشتن آنرا در انزوای اجبــاری و خــانه نشینی تـا پایان دوره حکومت شاه محمود خان ( 1332 ش ) به پایان برد ( تاریخ پایان جلد دوم 1973 ) در این سالها داود خـان بر سریر قدرت تکیه زده بود و البته امکان چاپ این دفتر به هیچ وجه وجود نداشت ، زیرا محتوای این کتاب افشا گر ، هم از لحاظ حاکمان و معاصران و هم از لحاظ وارونــگی هایی بسیار که پس از بر افتادن امان الله خان در گزارش تحریف آمیز تاریخ پدید آمده بود، پذیرفتنی نبود . غبار که گویی به قول خویش و عهدی که با مردم بسته بود وفا کرده بود اندکی پیش از سقوط داود خان درگــذشت و نتوانست انتشـار مجلد اول واستقبال کم نظیر مردم میهنی را که دوست میداشت از این خدمت ارجمند و یادگار ماندگار خویش ببیند .

سرگذشت دفتر دوم نیز بی مشابهت با دفتر اول نیست، انتشار این دفتر در داخل کشور متعذر بود . چارۀ کار بیرون آوردن دستنوشته از داخل افغانستان و انتشارش در خارج از کشور بود ، به این ترتیب فاصلۀ زمانی تألیف 1973 وتا هنگام انتشار 1999 شانزده سال را دربر گرفت .

 

                                                         ***

 

به اعتقاد نگارنده ، همان گونه که در جای جای جلد دوم نیز یاد شده است ، شادروان غبار از همان روز که قلم را برای نوشتن تاریخ کشورش در دست میگیرد میداند که چی میکند و برخطر های پنهان و پیدای این کار آگاهی تمام دارد . از این رو نه تنهــا سر آن ندارد کــه قلم از دست بـگذارد بلکه با دیدن باروری درختی که در سالهــای دراز تحقیق و مطالعه و گردآوری اسنــاد و مدارک و بند و زندان و تبعید با خون دل آبش داده بود و اقبال و توجه کـم نظیر مردم به چیدن میوه های آن درخت ، مصمم تر از پیش در کار آمد و آنچه را که میدانست بنویسد به قید کتابت آورد و اطمینان داشت که با عرضۀ آن به عنوان فردی که دیدی روشن از تاریخ دارد ، میتواند نقش و جایگاه خویش را هم در تاریخ و هم در اذهــان و افکار مردم تبیین کند ، غباری نماند که گردش اندک بادی پراگنده اش کند ، خورشیدی شود تابناک که چهره تاریخ را چونان آیینه یی بشوید .

 

                                                      ***

 

بدون تردید آنچه از قلم او در جلد اول به یادگــار مانــده است بایستــه ، مهم و در خور تحسین است ؛ اما چنین به نظر میرسد که اوج کار او را در دفتر دوم یا تکملۀ مجلد پیشین جست.از یک سوی قلم او دراین دفتر پخته تر و شیواتر و رساتر است و از سوی دیگر آنچه در این دفتر ثبت افتاده است، قسمت عمده آن مشاهدات عینی اوست ، قرائت زمانی و پیوستگی های عاطفی خوانندگان نیز به این اوج می افزاید .

 

غبار هدف و مقصود خویش را از نوشتن مقالات و کتابهای تاریخی و ضرورت آن « داشتــن سیر درک تاریخی برای روشنفکـــران و مبارزان » میداند ( 2/139 ) و به درستی بر دشواری این کار در فضای تاریک سیاسی و اداری افغانستان آگاهی دارد ( 2/138 )او تاریخ عمومی افغانستان را نانوشته می یافت وآنچه را که به این نام نــگاشتــه شــده بود و در مدارس تــدریس میشد و از دورۀ میـرویس هوتکی آغاز میگشت و به دستور تاریخ سازان پرداخته شده بود به دلیل محدود کردن عمر دراز تاریخ پرافتخار ملتش در همین دو قرن ، توطئه یی طراحی شده علیه هستی کشورش می یافت و نادیده انگاشتن پیشینۀ تاریخی وطنش را خیانتی آشکار میدید ( 2/138) کیست که نداند آنچه امروز افغانستـان نامیده میشود ؛ به عنوان بخشی مهمی از قلمرو تاریخی و فرهنگی بزرگتر ، چه سهمی در تمدن بشری و چه نقشی در تــاریخ این پاره از جهان داشته است ؟! غبار در نوشتن افغانستان در مسیر تاریخ از یک سوی مجموعۀ جغرافیایی- سیاسی دوران اخیر که افغانستان نام گرفته است، را در نظر دارد و از سوی دیگر پیشینۀ تاریخی، مدنی ، دینی و فرهنگی و سیاسی آنرا که مآلاً از محدودۀ فعلی بسیار فراتر میرود لحاظ میکند. جمع بین این دو نظر ، یکی از گرفتاریهای جدی تاریخ نویسان معاصر است. با نقد و بــررسی آنـچه که در دوران متأخر به نام تاریخ افغانستـــــان نوشته شده است حد اقل به دو نگرش خاص میتوان دست یافت که در اثر آن دو گونه تاریخ نگارش یافته است : تاریخ های محدود نـگر و ناظر بر موقعیت سیاسی و اداری و جغرافیایی دوران متأخر و تاریخ های فرانگر .

 

نویسندگان محدود نــگر در برابر این پـــرسش که پیشتــر این سرزمیــن چه نامیده می شده است و پیشینۀ تاریخی ، تمدن و فرهنگ مردمانی که امروز در این خطه زندگی میکنند چه بوده است ؟ پاسخ قانع کننده ندارند . حضور مردم بسیاری از نواحی و شهر ها و نواحی افغانستان در این تاریخها بسیار انـــدک ، کم رنگ و تقریباً مبهم است . در حــالیکه نــام بسیاری از شهــر ها و منــاطق موجود در سرزمیـن ما با نام بزرگانی که آوازۀ جهانی دارند و با نام تمدن و فرهنــگ که نمیتوان آنرا در بنـد حصار های تنگ نظری زندانی کرد پیوند ناگسستنی دارد. کسی که اندک آشنایی با تــاریخ داشتــه باشد میدانـد که نوشتن تاریخ بر پایۀ موجودیت فعلی ، ... چه دشواریهایی برای تبیین تمام دوره های تاریخی و نسلهای آینده ایجاد میکند .

 

غبار با آگاهی از این مسایل عالماً و عامداً نام پر رمز و راز معنی دار « افغانستان در مسیر تاریخ » را برای نوشتن برگزید تا از یک طرف تکلیف ذهنی خویش را در انطباق دو مفهوم تاریخ و افغانستــــان بر یکدیگر روشن کند و از طرف دیگر بتواند در ریشه یابی بسیاری از وقایع و رخداد های تاریـخی ، دینی و سیاسی و ... توفیق یابد. ناگفته پیداست که در این نگرش کلان قلمرو پهناوری را که به پیش ازهوتـکی ها میشود در نظر داشته باشد همانگونه که در این سوی تاریخ ، در دوران معاصر اسباب و علل بسیاری از وقایع را در خارج جستجو کند و آنها را در پرتو این کلان نگری تفسیر و تحلیل نماید .

 

غبار از بیداد و تهاجم گروهی خاص از تــاریخ نویســان ، در تصویر و تصور از افغانستــان به عنـــوان کشوری متشکل از عشیره های نامتجانس و دارای ده ها زبان و مذهب متباین که برای آن تـاریخ پیش از قرن هژده نمی شناسد ، پرده برمیدارد و نشان میدهد که پدیــد آوردن تاریخ جدیــد و طــراحی آن و سپس تحمیلش به ملتی کهنسال از چه نیتی سیراب میشود. او آشکارا طراحان این تاریخ جدید را دشمنان دیرین مردم کشورش یعنی انگلیس ها میداند و غــرض نهفته در این کار را پاسخ به تقاضــای تــوازن میــان دو دولت استعماری آن روزگار،روسیه تزاری و امپراطوری انگلستان می شناسد. به همین لحاظ همه کسانی را که دانسته یا نادانسته در دام این تزویر افتاده اند و در تار و پود به ظاهر زیبای آن دست و پا میزنند و از این شیوه پیروی کرده اند ، بیمارانی میداند که به مرض ساری گرفتار آمده اند و میپندارند کـه سلامت دارند و از صحت کامل و عقل سلیم برخوردارند ؟!(2/4) گفتنی است که غبار حق آن دسته از محققان و مورخان مغرب زمینی را که در مطالعات و تحقیقات خویش به شناساندن ملتهای دیگر همت گماشته اند و دست آوردهای ارزشمندی در زمینۀ پیشینۀ علم ، ادب ، زبان ، لغت ، تاریخ و فرهنــگ و احیای مدنیت فرورفته در زیر خاک ، داشته اند ضایع نمیکنــد و مراتــب حق شناسی خود را به کار و رنج آنان اظهار میدارد، همانگونه که گروه دوم را که به قصد برآورده شدن مطامع خاص،به عنوان محقق و شرق شناس در تحریف تاریخ ملتها کوشیده اند ، تقبیح میکند (2 / 3 و 4) و در این باره مینویسد :

 

(( گروه دوم علاوه بر دنبال کردن مقاصد خاص در اینگونه تحریف تاریخ ، هدف بزرگتری را نیز دنبال کرده اند ، انحصار تمام فضایل به کشور مورخ و انتساب کلیه معایب به کشور مقابل، تا آنجا که اروپا را ناشر تمدن و فرهنگ از ازل قلمداد کرده اند و نقش ملل مشرق زمین را که مهد تمدنـهای قدیم جهان بوده اند ، انکار کرده اند. )) ( 2 / 3 )

 

از این موضوع که از مسایل مهم و تاریخ نویسی دوران معاصر بویژه در افغانستـــان است ، بــگذریم به نگاه خاص غبار در مورد نقد شیوه های تاریخ نویسی میرسیم. در نقد غبار ، تاریخ ها به دو دسته تقسیــم میشوند : 1 – تاریخ هایی که فقط به ضبط وقایع شگفت انگیز و نادرست و کـارنامه های اشخاص معدود مقید است. 2 – تاریخ هایی که مبتنی بر تعلیل و تحلیل همه جانبه است و قصد مورخان،نشان دادن چهرۀ مردم در آیینۀ واقعیت و ریشه یابی و تحلیل کردار و افکار آنان و بررسی عوامل تأثیر گذار و ... است .

 

افغانستان در مسیر تاریخ به شیوۀ دوم نگاشته شده است ( 2 / 3 ) نا گفته پیداست کــه روش دوم متضمن بیان حقایق و نقد و ریشه یابی و تبیین کننده نقش و سهم افراد و گروه هاست کـــه بــدور از اعمــال سلیقه های شخصی و جانبدارانه نوشته میشود و آیینه یی را ماننـد است که نقش همه افراد را چنانکه بوده اند و عمل کرده اند، مثبت یا منفی ، باز می نماید . در چنین آیینۀ بی غبار، البته مشاهده تصاویری که خوشایند فرد یا افراد خاصی نباشد امری بدیهی است . زیرا سرشت تاریــخ واقعی آیینه گــی است و آیینــه به هیچ جانب میل نمیکند.

 

غبار بلایی را که بر سر او و کتابش آمد نتیجۀ همین واقع نگری و مصلحت نینــدیشی میداند که مصلحت اندیشان غافل از کارکرد تاریخ را خوش نیــامد و کتاب او را توقیف کــردند و صدراعظم وقت مدتها پس از توقیف کتاب در یک جلسه استماع شورای وقت توقیف آنرا اعلام داشـــت. ( 2 / 277 ) ولی کــار به همینجا متوقف نشد. وزیر اطلاعات وقت محمد انس خان، حدود چهل جلد کتاب افغانستان در مسیر تاریخ را که طبق قرارداد ، غبــار دریافت کرده بود از وی مطالبه و با یادآوری سالهای دراز عمر غبار که در زندان و تبعید سپری شده بود او را تهدید کرد. غبــار با تذکر این نکته که میان منــزل او و محبس ولایت کــابل ، صرف یک دیوار گلی حایل است ، پاسخ تهدید را داد و خواستار رفع توقیف از کتاب شد و گفت شما نویسندگان مستخدم بسیاری دارید که کار شان تحریف تاریخ افغانستان است،دستور بدهید برای کتاب من جواب بنویسند و آنرا رد کنند . ( 2 / 278 )

 

باری بررسی آنچه که وی در جهت غبارروبی از آیینۀ تاریخ افغانستان انجام داده است و رنجی که برای تصحیح تحریف های آشکار و پنهان بر خویش تحمیل نموده است،مجالی دیگر میخواهد،زیرا چنین کاری مستلزم مرور دقیق تمام فصلهای کتاب او و مقایسۀ آن با کتاب هــای دیــگر است ؛ اما بی تردید جلد دوم افغانستان در مسیر تاریخ،بحث های بسیاری را برخواهد انگیخت ، کما اینکه هم اکنون جمعی به تــخطئه کار او کمر بسته اند و گروه کثیــــر آنرا چون ورق زر میبرند و با قلم توانای او همراه میشوند و زوایای نهفته و مسایل نگفته بسیاری را می کاوند و نــه همان مراتب تحقیق علمی و تحلیل های عمیق او را بلکه شفقت پایان ناپذیر او را در مورد تمام مردم افغانستان و مردان و زنان آزادۀ آن در می یابند و از گرمای خورشید آسای آن در مهرورزی به مردم میهن خویش لبریز میشوند و به آگـاهی ایکه باید میرسند و با او در صحت و درستی این سخن که مردم مستحق همان حکومتهایی هستند که برآنان حکومت میکنند، تردید میکنند زیرا این سخن آنگاه درست است که ملت ها در انتخاب رژیم و حکومت خود آزاد باشنــد نـه آنکه حکومتی بازور بر آنان تحمیل شود. ( 2 / 209 )

 

در جلد دوم افغانستـــان در مسیر تاریخ ، غبار تصویر هایی از تاریخ بدست میدهد که تمام آنها را میتوان آثار ارزشمند ادبی ، تاریخی ، اجتماعی ، فرهنگی و نمونه هایی از نثر سخته و سبـک دار دری معاصر افغانستـــان به شمار آورد . در این نمونه ها گاه کار او یـــاد آور تصویر هاییست که مورخ نامدار عصر غـــــزنــوی ابوالفضل بیهقی ، به دست داده است . این تشابه بویژه ، در توصیف محاکمه و بر دار رفتن قهرمانان ملی وطن ، بیشتر از هر زمان دیگری رخ مینماید ، چنانکه در موارد زیر میتوان دید :

 

توصیف فروگرفتن و شهادت غلام نبی خان چرخی در ارگ سلطنتــی و آنــچه پس از وی بــــر خاندان ، فرزندان و منسوبانش در زندانهای کابل رفت ( 2 / 68 ، 116 – 117 )، گزارش تفصیلی مراحل پیش از مُثله کردن و بردار کشیدن عبدالخالق ( 2 / 162 – 173 ) ، توصیف همـــراه با توضیح دقیق صنف رنگریزان کابل ( پیشه وران جزء 2 / 111 ) ، روایت او از وضع و شکل و در نهایت کشته شدن فجیع میرعبدالعزیز خان ، تحصیل کردۀ ترکیه در صحن زندان ( 2 / 122 ) ، توصیف زندانهای دورۀ نادری و هاشم خان ( 2 / 138 – 153 ) ، از جمله زنــدان سرای موتـــی ( 2 / 139 ) ، گزارش دیدار محمد هاشم خان صدراعظم از زندان و برخورد او با زندانیان (2 / 145 ) ، توصیف استادانه و محققانه او از تبعیدگاه سیاسی اش در (( بالا بلوک )) از توابع فراه ( 2 / 182 – 183 ) ، تصویر تنهـا مکتب ابتدایی منحصر به فرد مرکز ولایت فراه در سال 1351 ( 2 / 198 ) ، توصیف و تحلیل او از فقـــر اقتصادی مردم علی الخصوص قهرمانان معرکۀ آزادی و استقلال و تصویر ذهنی سرنوشت تمام کسانی که بایـد به عزت و افتخار می زیستند ولی ... ( 2 / 198 ) و ...

 

شاید وجود همین توصیفات زنده و عبرت انگیز و ماندگـــار در کتاب و آثار اوست که عبدالحی حبیبی را نیز وامیدارد تا ضمن وارد کردن ایراد های گونه گون به کار تاریخ نویسی غبـار ، به شیوایی قلم و قوت بیان و ظرافت ادبی او اقرار نماید(جنبش مشروطیت در افغانستان،ص138)،غبار در جلد دوم افغانستـان در مسیر تاریخ ، از سرممیزی ، سانسور و نظارت چند تن بر مطبوعات افغانستــان از جمله اظهار نظر در باره آثار خودش و گشاده دستی ها در تحریف نوشته هایش نام میبرد : صلاح الدین ســـلجوقی ، محمد انس خان و عبدالــحی حبیبــی که سهم و نقش حبیبــی را بیش از دیــگران میدانـد و بویژه از او در مورد تحریف ، انتحال و سرقت اثر معروف (( احمدشاه بابا )) شکوه میکند. ( 2 / 139 و 191 )

 

یکی از ویژگی های مهم این کتاب ، طرح پرسش های اساسی در باره وقایع و اتفـــاقـــات و رخـداد های تاریخی این دوره است که خود بدانها با نقد و تحلیل و تعلیل پاسخ میدهد و این روش امتیاز دیگر به کتاب او میبخشد. ( 2 / 7 ، 146 ، 172 ، 173 ، 209 و ... )

 

برای تتمیم فایده و پایبندی به روشهای متداول نقد و معرفی کتاب ، عنوانهای عمده و فصول کتاب را در اینجا می آورم .

 

- فصل اول کتاب که (( بقیه عکس العمل ارتجاع 1308 ش )) نام دارد ، ادامۀ بحث ناتمامی است که از آخر جلد اول آغاز گشته و در دو بخش : حکومت اغتشاشی و سقوط آنرا در بــر دارد ، غبــار در این دو بخش پرده از روی کار طرح پنهانی ده ساله سقوط حکومت امان الله خان بر میدارد . ( 5 – 20 )

 

- فصل دوم : استقرار ارتجاع و اختناق و مبارزات ضد آن(1308 – 1312) نام دارد که صفحــات 21 تا 158 کتاب را در بر میگیرد و دارای هشت بخش است :

 

1 – فضای سیاسی   2 – محمد نادر خان کی بود و چگونه سلطنت را بدست آورد ؟    3 – نظر مــردم افغانستـــان نسبت به دولت نادرشاه   4 – خصلت و ماهیت رژیم نادر شاه   5 – تشکیل و مرام حکومت 6 – دهشت و ترور در افغانستان   7 – اوضاع اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی کـشور در دورۀ اختناق و ارتجاع  8 – مبارزه مردم و روشنفکران ضد ارتجاع و اختناق .

 

- فصل سوم (( دوام مطلقیت و استبداد ))   ( 1312 – 1325 ش )   دورۀ حـــکومت محمد هاشــم خان (159-209) که از این شش بخش تشکیل شده است : 1– تبدیل حکومت سه برادر به دو عمو 2- کشتاردسته جمعی   3- چهره دیگر خاندان حکمران   4- روش دولت 5  - اوضاع اقتصادی و اجتمـاعی 6 – دوران جنگ جهانی دوم .

 

- فصل چهارم (( تغیر اوضاع اجتماعی و مبارزات سیــاسی و دموکراتیک و ملی (1325-1332ش) یا دوره حکومت شاه محمود خان (210-271) که چهار بخش زیر را در بر دارد :

 

1 – حکومت برزخ ( زوال حکومت هاشم خان و تبارز ظاهرشاه )  2 – اوضاع اقتصادی  3- سیاست خارجی  4- تشدید مبارزات سیاسی(تشکیل احزاب سیاسی و مبارزات پارلمانی)، پــیوستها (272-285) شامل :

الف : سوانح مختصر و آثار غبار

ب : آثار

- تبصره منابع خارجی در مورد غبار

 

شادروان میر غلام محمد غبار ، عاشق آزادی ، دموکراسی ، آزادیـخواهان و مردم سرزمین خویش بود ، این عشق و شیفتگی حتی مورد اقرار ، احترام و تأکید مخالفان سیاسی ، مورخان دگراندیش او نیز بود .

 

در راه احقاق حق مردم و ترویج اندیشه های آزادیخواهانه تا آخر عمــر از پای ننشست و ثابت قدم ماند ، مهمترین ویژگی جلد دوم افغانستان در مسیر تاریخ ، ضد استبدادی بودن آنست تا آنجا که میتوان کتاب او را ادعانامه ملت رشید و آزادۀ افغانستـــان علیه استبــداد و مستبـدان دانست ، از همین روی نه تنها رفتار حاکمان را موشگافانه نقد و بررسی و تحلیل کرده است بلکه افراد، کسان و خاندانهای بسیاری نیز که در تحکیم ، توجیه و خدمت استبداد بوده اند از تازیانه قلم و نقد بی محابای او در امان نمانده اند .

 

                                         روانش شاد و یادش گرامی باد !

 

 

       مجلۀ میهن – سال اول - شمارۀ سوم و چهارم – سال 1379خورشیدی برابر با 2000 میلادی 

*******

http://www.koofi.net/Cultural_Art/Safhah_Az_Jelad.htm

نوشته یی از : مهندس شاه امیر فروغ  : 19 جوزا 1388

صفحه یی از جلد دوم کتاب وزینِ

افغانستان در مسیر تاریخ

به خط زنده یاد میر غلام محمد ( غبار )

دُرُست ده سال از انتشارِ جلدِ دومِ کتابِ گران سنگِ « افغانستان در مسیر تاریخ » این یگانه تاریخِ علمی و واقعی کشور ، میگذرد . این اثرِ ارزشمند که در « جونِ 1999 میلادی » یعنی سی و دو سال پس از تألیفِ آن« جون 1967 » و بیست ویک سال بعد از درگذشتِ مؤلفِ کتاب یعنی زنده یاد میـرغلام محمد غبــار« فبـروری 1978» به همتِ فرزندِ فرزانۀ ایشــان جنـابِ حشمت خلیل غبار اقبالِ چاپ یافت ، در واقع ادامه و چنــد فصلِ باقیماندۀ جلــد اولِ همیــن تاریخِ با ارزش است که در آن زمــان بـه دلیلِ استبدادِ شدیدِ ستمشاهی ، امکانی برای چاپِ آن نبود و حتا جلد اول هم پس از چاپ ، توقیف و زندانی گردید .

حقیــر به منــاسبتِ گرامیــداشتِ دهمین سالِ انتشــارِ ایـن تاریخِ وزین ، همچنین طبقِ وعدۀ قبلی در موردِ معرفیِ اشعار و نوشته های دیگری از زنــده یاد غبار ، صفحه یی از نسخۀ خطیِ کتــاب را که شعریست سیاسی ،  انقلابی و مردمی و از تراویده های اندیشۀ ژرف و دیدِ وسیعِ زنده یاد غبار میباشد که در آن از خود کامگی ها ، ظلم ها و ستمِ هایی که نادر شاه و برادرانش در حقِ مردم رواداشته اند ، حرف میزند و مردم را به اتحـــاد و مبــارزه علیــه ظلم و فسادِ آنــان  دعوت میــکند ، همچنیــن مبارزین را بــه تشکیلِ احــزابِ مردمی و بــرانـــدازی حـــکومتِ خود کــامگان فرا میخواند ، تقدیمِ دوستـــدارانِ تـــاریخ و ادب مینمـــایم . ایــن شعر که در حـاشیۀ نسخۀ خطی آن یادداشتی به خطِ آقای حشمت خلیل غبار به شرح زیر به چشم میخورد : « شعر شاد روان میر غلام محمد غبــار بخط آن جناب که در جــلد دوم افغانستــان در مسیـــر تـــاریخ چـــاپ شده است . » زینـــت بــخشِ صفحۀ 153 کتــاب ، زیرِ عنوانِ « نتیجۀ مبارزاتِ روشنفکران » میباشد .

دستِ اتحاد

سروده یی از : زنده یاد میر غلام محمد غبار

ز ظلم جــان بلــب آمد ، چـــه انتظـــار کشیــد

بیـــاد سوختـــگان ، شمع سان ، شرار کشــید

کنـــید معرکـــه بــر پـــا ، بضدِ ظلم و ستــــم

ز خـــاکِ مرتجعان ، بـــر هوا ، غبـــار کشید

در ایـــن زمانــه ، بگیتی کسی نــدید و شنیــد

حـــکومتـــی کــــه وطن را به چاله زار کشید

ستمــــگری کــــه بسودِ کلیــک و فـــامیـــلش

بــصد شکنجــه ، زما و شمــا ، دمــــار کشیـد

جنـــایتی کــه بملک ، این وطن فروشان کـرد

خمیــد چرخ ، چو آن بارِ ننـــگ و عار کشیـد

مظــــالمی کـــه ازوشان کشیــــد ، نسلِ جوان

گمـــان مبـــر کــه توان دوشِ روزگـــار کشید

چنـــان بخلق « مســاوات و عدل » برپا کرد

کـــه کل زیان ، به جز اشراف و پولدار کشید

نـــه یـــکه مـــا و تـــو از ایـــــن فساد مینالیم

فــــغـــان و نـــالــه ز هر تیره و تبــــار کشید

ازاینـــگروهِ کـــفن کش ، کـــه تـــا زپـــا نفتد

گمــــان مبـــر ز فجـــایع ، کنون کنـــار کشید

نشستــــه دست به پـــهلو ، امیدِ خیر و صلاح

چســان تــوان ، ز چنیــن بانــدِ نابـــکار کشید

نجـاتِ هموطنــــان ، بستـــه بر جهادِ شماست

کـــمـک ز غیــر نشـــاید کــــه انتظار کشیـــد

بـــپـا شـــویـــد و بـــهم دستِ اتــــحاد دهیــــد

کـه داد از ایــن حکومتِ بــی بند و بــار کشید

گــذشت دورِ شــکیــب و رسیـــد فرصــتِ آن

چــه خوش ز حرف ، عمل را بـکارزار کشید

شویـد در پـــی تشکیـــلی ، ای ستـــم زدگـــان

کــه جانِ سلامت ، از ایــن وضعِ بیقرار کشید

بـایـــن و آن نــــشود رفعِ قـــهرِ خلـــق ، مگر

کــه انـــتــقام بـــه شمشیــــرِ آبــــدار کــشیـــد

زنیـد دست به یـــک انــــقــــلابِ ظلم شـــکن

کـــه یــک یـک سرِ این خاینـــان به دار کشید

ز مـــن مپــــرس ز بیـــدادِ ایــن رژیمِ خبیــث

چــــه دیـــد دیـــده و ایـــن قلبِ داغدار کشیـــد

چها گذشت بما ، زین « سه گانه » دشمنِ نوع  *

گداخـــت صبـــر و فـــغان از دلِ فـــگار کشید

کنیـــــد روی وطن پـــاک ، ازایـــن پلیــدان تا

بـــرویِ از خـــود و بیـــگانه ، افتـــخار کشیـد

* در این شعر، منظور از واژۀ « سه گانه » کنایه از نادرشاه و دو برادرش میباشد .

در خاتمه با ذکرِ فرازی از وصیتنامۀ این مبارزِ نستوه و خاطره یی از دورانِ خورد سالی دانشمندِ فرزانه آقای حشمت خلیل غبار کـــه در صفحۀ 274 این کتاب به چاپ رسیده ، به این مقال پایان داده و به روانِ پاک این مؤرخِ بی بدیل ومبارزِخستـگی نا پذیردرود میفرستم ویاد وخاطره اش راهمچنان گرامی میدارم.

در پـــاراگرافِ دوم صفحــۀ 274 در فرازی از وصیتنـــامۀ این آزاده مردِ وارسته میخوانیم : [ من برای فرزندان خود نعمت توحید بـالله و توفیق خــدمت و شفقت به بینوایــان و همنوعان میخواهم کــه نتیجــۀ آن آرامی ضمیر و وجدان و خوشبینی نسبت به حیــات و ممـات است . ]  و در پــاراگــرافِ بعدی از زبــانِ فرزنـــدِ ارجمندِ شــان چنین میخوانیم : [ غبــار از رنج انسان و بخصوص بینوایان عمیقاً متحسس میشد ، بطور مثال : زمانی را بیاد دارم که من « حشمت خلیل غبـار » پسر خورد سالی بودم ، در یکی از روز های سرد زمستـــان که برف شدید میبارید با پـــدرم « میر غلام محمد غبار » در جادۀ ولایت کابل روان بودیم ، او دستم را گرفتــه بود . در کنــج دیواری مردی پیــر را دیدیــم کــه از سرما میلرزیــد و از نگاه مؤقرش حزن و اندوه میبارید . این مرد تنها پیرهن و شلوار فرسودۀ در بر داشت . پدرم بالاپوش خود را از تن بــر کشید و به این مرد بــداد ، و خود تمام زمستــان را بدون بالاپوش سپری کرد ، زیرا این یگانه بالاپــوش او بود و او تــوان خریــد بالاپوش دیگری را نداشت . این کردار او زیر دانه های درشت برف آنروز از انظار دیگران مستور بود ولی من احساس عمیق بشر دوستی را از نزدیک میدیدم . ]

با عرض ادب :مهندس شاه امیر فروغ

 

********

http://www.koofi.net/fileadmin/old-website/Cultural_Art/Selab_Balah.htm

ارسالی:مهندس شاه امیر فروغ: 8 جوزا 1388

 اندیشه های (غبار) در قالب شعـــر

تا به سر سودای آن زلفِ پریشان بوده است      صبحِ صادق در نظر شامِ غریبان بوده است

زنده یاد « غبار »

همه در حدِ بضاعتِ خویش به اندیشه های والا ، انسان ساز و ارزشمندِ بزرگترین مؤرخ ، سیـــاستمدار ، مبارز ، مشروطه خواه ، ادیب و نویسندۀ کشور یعنی شادروان میر غلام محمد غبار ، آشنایی داریم .

آری کیست که نداند این مؤرخِ بی بدیلِ ، این پژوهشگرِ راستین ، این روزنامه نگارِ متعهد ، این نویسندۀ با احساس و این ادیبِ با عاطفه ، تمامِ ســال هــای عمرِ پُربـارِ خویش را صرفِ مبــارزه در راهِ اعتلای کشور و آزادی مردمش کرد و در این راه از شکنجه و آزار ، تهمت و افترا ، زندان و تبعید و ... هرگز نهراسید و همچنان مصمم و نستوه ،تا پایانِ زندگی پُر برکتش این راه را ادامه داد و قدمـی پا پس ننهاد .

باز هم کیست که نداند افکار و اندیشه های انسانی و آزادی خواهانـه اش از لابلای صفحاتِ جرایدِ ستارۀ افغان و وطن ، روزنامه های اصلاح و انیس ، سالنامۀ کابــل و مجلۀ آریــانــا و ...  نوازشگرِگوشِ جان های دردمند و آرامش بخش قلب های آرزومندِ آزادی و آزادگی بوده است .

و باز هم کیست که نداند خدماتِ ارزندۀ این آزاده مردِ سربلند ، به تاریخ و فرهنگِ کشور غیرِ قابلِ انکار است و گواهِ این مدعا : تألیفِ کتاب های ارزشمندِ افغانستــان در مسیر تاریخ ، افغانستــان و نگــاهی بـه تاریخ آن ، افغانستان در هندوستان ، تاریخچۀ مختصرِ افغانستـــان ، تاریخ دورۀ احمدشاه بــابــا ، رسالۀ خراسان ، رسالۀ امرای محلی افغانستان ، تاریخ ظهور اسلام و نفوذ عرب در افغانستــان ، تـاریخ قرونِ اولی ، کتاب افغانستان بیکنظر ، ادبیاتِ دورۀ محمدزایی ، تاریخ ادبیاتِ افغانستان و ... و ...

ولی موضوعی که از نظر ها پنهان مانده یا کمتر به آن پرداخته شده ، اشعارِ نغز ، پارچه های ادبی زیبا و داستان های پُر احساسِ این ادیـــب و نویسنــدۀ متعهد و رسالتمنــد میباشد . هر چند تعدادِ ایــن اشعار و نوشته ها از نظر کمیت انگشت شمار است اما از نگاهِ کیفیت و محتوا ارزشمند است و قابلِ تأمل .

اینک در ذیل نُمودِ دیگری از اندیشه های این بزرگمردِ عرصۀ تاریخ و فرهنگِ کشور ، در قالبِ غزلی زیبا و عارفانه ، تقدیم دوستدارانِ فرهنگ و ادب  میگردد و در آینده اشعار و نوشته های دیگری از این بزرگوار ، به فرهنگ دوستان و شیفتگانِ هنر و ادب ، پیشکش خواهد شد .

شعری از : شاد روان میر غلام محمد غبار

سیلاب بلا

 

تا به سرسودای  آن زلف پریشان بوده است           صبح صادق درنظرشام غـریبان بوده   است

هربن  مــو  از غـم  او طـــرح شیون میکند            این دل صد چاک ما گوئی نیستان بوده است

خـــــون دل خوردم  به یاد لعل میگون کسی            دوستی رادیده  باشی دشمن جان بوده است

این دل وحشت سرشت ازمن چه میخواهددگر          عمرهـا آواره گـرد کــوی جانـان  بوده  است

بـهر  یــاری   دردل بشکسته  ام  دیـگر مـیا            الحذرای شوخ من این خانه ویران بوده است

رفـته  رفتـه سـیل اشـکم  ریخت  سیلاب  بلا            قطرۀ  ما خـانه  زاد جوش طوفان بوده است

سرمه سان منظورچشم  یارخواهد شد«غبار»

گوشه گیری ها نصیب خاکساران بوده است

منبع:کتاب معاصرین سخنوراثرخال محمد خسته «چاپ یکهزارو سیصدوسی و نه    مطبعه دولتی »

 

با عرض ادب

مهندس شاه امیر فروغ

 

*******

http://www.koofi.net/fileadmin/old-website/Cultural_Art/Heqaqi.htm

نوشته یی از : مهندس شاه امیر فروغ

حقایقی از مبارزاتِ سیاسیِ غبار در آیینۀ تاریخ

بنامِ آنکه انسان را فکرت آموخت

از هم میهنِ گرامی جنابِ اکادمسین دستگیر پنجشیری ، مقاله یی خواندم زیرِ عنوانِ ( رسالۀ خراسان غبار فقید ، راه تاریک شهروندان میهن را روشن و هموار میکند ) . این بزرگوار در آغازِ مقاله و بعد از ارج نهادن به مقامِ والای زنده یاد غبار چنین مینویسند : ( ایشان خلاف تبلیغات زهر آگین نظامات پوسیدۀ قبیله سالاری و زمینداری - اربابی تمام زنده گی آگاهانه و پر بار خود را در داخل ، خارج در زندان های سیاه استبداد و تبعید وقف کار و مبارزات ترقیخواهانه مشروطه طلبانه و آزادیخواهانه کردند .)

در موردِ پاراگرافِ فوق ، به تأییدِ گفته های این بزرگوار ، به عرض میرسانم که :

آری غبار برخلافِ تبلیغاتِ زهر آگینِ نظام های پوسیدۀ قبیله سالاری ، زمینخواری و ارباب - رعیتی ، تمامِ زندگی آگاهانه و پربارِ خود را ، چه در داخل و چه در خارج از زندان های سیاهِ استبداد و تبعیدگاهای بی آب و علفِ کشور ، وقفِ کار و مبارزاتِ ترقیخواهانه ، مشروطه طلبانه و آزادیخواهانه کردند .جنابِ اکــــادمسین پنجشیری از مبارزاتِ شاد روان غبار بصورتِ مجمل یاد نموده و میگویند : ( در جنبش جوانان دوران شاه امان الله ، در کار پژوهشی انجمن ادبی کابل ، در شورای ملی دورۀ هفتم ، پایه گذاری جمعیت وطن [حزب وطن] و نشر جریدۀ ندای وطن [ منظورِ نویسندۀ گرانقدر از جریدۀ « ندای وطن » جریدۀ « وطن » میباشد وجریدۀ « ندای خلق » ارگان نشراتی « حزبِ خلق » به ریاستِ مرحوم دکتر عبد الرحمن محمودی بود . ] و مبارزات انتخاباتی و پارلمانی دورۀ هفتم شورای ملی اشتراک فعال ورزیده اند . )

در ادامه ایشان ادعای نادرستی دارند مبنی بر « همکاری » زنده یاد غبار با نور محمد تره کی و ببرک کارمل و چنین مینویسند : ( در شرایطی که خاندان سلطنتی در دو راهه تاریخ قرار گرفته بود آرایشگران آشکار پنهان نقاب دار و بی نقاب دربار ، بویژه مدیحه سرایان ، مزدوران خانه زاد ، مبلغان برجسته بیروکرات های کهنه کار و دستگاه های تبلیغاتی نظام فرتوت سلطنتی ، طبل کهن و گوشخراش سازش کاری فرصت طلبی و آستان بوسی را می نواخته اند ، زنده نام میر غلام محمد غبار ، نور محمد تره کی ، ببرک کارمل ، استاد میر اکبر خیبر ، استاد علی محمد زهما ، زنده نام محمد طاهر بدخشی و روانشاد محمد صدیق روهی کمیته تدارک کنگره اول « کنگره مؤسس » جمعیت دموکراتیک خلق را در 18 سنبله 1342 خورشیدی ، درست یکسال و یکماه پیش از انفاذ قانون  اساسی « 9 میزان 1343 خورشیدی » در جمال مینۀ شهر کابل ، تشکیل کردند . )

ادعای نادرستِ ایشان چنین ادامه می یابد : ( در تـــرکیب این کمیتــه میر غلام محمد غبار« رهبر جمعیت وطن » دوران دموکراسی نیم بند حکومت شاه محمود صدر اعظم ، نور محمد تره کی ، عضو هیأت اجراییه ویش زلمیان « جوانان بیدار » ، ببرک کارمل یکی از فعالان جنبش محصلان دانشگاه کابل ، استاد میر اکبر خیبر و نماینده گان برجستۀ همه نسلهای وطن اشتراک فعال داشته اند . کهن سال ترین عضو کمیتۀ تدارک کنگرۀ جمعیت دموکراتیک خلق روانشاد میر غلام محمد غبار هفتاد و اند سال عمر و جوان ترین آن ، زنده نام محمد طاهر بدخشی دارای سی سال و روانشاد صدیق روهی احتمالاً جوان تر از محمد طاهر بدخشی بوده اند . )

و باز هم ایشان چنین ادعا می نمایند : ( ... در جریان طرح اساسنامه ، تفاوت نظر میان میر غلام محمد غبار و ببرک کارمل آشکار گردید و این اختلاف نظرات در حوزه ها ،تعبیر های گونه گون شد .. )

با توجه به مطالبِ پاراگراف های فوق الذکر ، جهتِ ردِ این ادعا های نادرستِ برادرِ گرامی ، آقای دستگیر پنجشیری و قضاوتِ خوانندگانِ ارجمند ، مواردِ زیر به عرض میرسد :

الف - زنده یاد میر غلام محمد غبار در سال 1342 ، شصت و شش سال سن داشتند نه هفتاد و اندی

چون تاریخِ تولدِ ایشان ، سالِ 1276 و تاریخ وفات این بزرگمرد ، بهمن ماهِ سالِ 1356 خورشیدی در سنِ هشتاد سالگی میباشد .

ب - در موردِ « همکاری » زنده یاد غبار با تره کی و کارمل با توجه به ادعای نادرستِ آقای پنجشیری که در فوق به آن اشاره نموده اند ، به مطالبِ زیر توجه فرمایید :

شاد روان غبار در صفحۀ 252 از جلدِ دومِ کتابِ پُر محتوای افغانستان در مسیر تاریخ چنین مینویسند :

[ محمد داود خان صدراعظم ، اینجانب « میر غلام محمد غبار » را نیز بعد از رهایی از حبس سیاسی در سال 1335 در صدارت خواسته و هنگام ملاقات ، دعوت به همکاری با حکومتش کرد . من این دعوت را رد کرده و گفتم : ... ]

جهتِ مطالعۀ کاملِ متنِ فوق رجوع شود به نوشتۀ قبلی ام زیرِ عنوانِ ( « غبار » خورشیدِ همیشه تابان ، در آسمانِ تاریخِ کشور ) ضمناً با عرضِ پوزش ، در نوشتۀ فوق الذکر نشانی صفحۀ موردِ نظر بجای 252 اشتباهاً صفحۀ 235 ذکر گردیده بود .

غبار در صفحۀ 239 این کتاب ، در موردِ معرفیِ « نور محمد تره کی » و حزبِ « ویش زلمیان » چنین میگویند : [ ... در همین سال 1326 (1947) یک حزب علنی بنام ویش زلمیان بوجود آمد . اشخاص ذیل مؤسسین و رهبران عمدۀ حزب را در کابل ، قندهار و ننگرهار تشکیل میدادند : عبد الروف خان بینوا ، گل پاچا خان الفت ، فیض محمد خان انگار ، نور محمد خان تره کی ، غلام حسین خان صافی « این دو نفر اخیر از دستۀ عبد المجید خان زابلی بودند » ، محمد رسول خان پشتون ، ... ]

در صفحۀ 241 همین جلد از کتابِ افغانستان در مسیر تاریخ در موردِ حزبِ دولتی « دموکرات ملی » از زبانِ زنده یاد غبار ، میخوانیم : [ وقتیکه حکومت ، جریانات تازۀ سیاسی روشنفکران افغانستان را در پارلمان و حلقه های سیاسی و اتحادیۀ محصلین و غیره بدید ، بغرض تضعیف و جلوگیری از نشو و نمای شان ، خواست ابتکار را بدست خود بگیرد ، لهذا به تشکیل یک پارتی دولتی در سال 1950 پرداخت .

این پارتی که برای عوام فریبی نام « دیموکرات ملی » بخود نهاده بود ، مستقیماً با اجازه شاه از طرف سردار محمد داود خان عموزاده و یازنه شاه و وزیر حرب ، عبدالمجید خان زابلی سرمایه دار و تاجر بزرگ و وزیر اقتصاد ، سردار فیض محمد خان زکریا ممثل اریستوکراسی و وزیر معارف ، علی محمد خان بدخشانی سمبول محافظه کاری و معاون صدراعظم ، تأسیس گردید . ]

در ادامۀ این بحث از زبانِ غبار ، میشنویم : [ مقر پارتی در کابل عمارتی در شهر نو ملکیت سردار غلام فاروق خان عثمان ( سابق وزیر داخله ) بود که نام « کلوپ ملی » بخود گرفت . مصارف لوکس پارتی از خزینۀ عبدالمجید خان زابلی تمویل میشد . ]

 در موردِ تشکیلِ اتحادیۀ محصلینِ کابل ، در صفحۀ 260 از جلد دومِ کتابِ افغانستان در مسیر تاریخ ، چنین آمده : [ در طی جنبش های سیاسی که در کشور بعمل آمد ، محصلین یونیورستی کابل حصۀ فعالی گرفتند . اینها با حلقه های سیاسی ، مطبوعات آزاد و دست چپ پارلمان مناسبات سیاسی برقرار کردند ، و بلاخره خود در سال 1329 (اپریل 1950) به تشکیل اتحادیۀ محصلین پرداختند . ]

و اما در مورد معرفی چهرۀ ببرک کارمل ، در ادامۀ همین بحث و در صفحۀ 261 ، میخوانیم : [ اعضای کمیتۀ اجرائیه اتحادیه اینها بودند : میر علی احمد خان شامل ، محمد یونس خان سرخابی ، سید محمد خان میوند ، محمد نعیم خان قندهاری ، اسعد حسان غبار ، محمد عارف خان غوثی ، ببرک خان « در آن زمان  ببرک کارمل هنوز کارمل تخلص نمیکرد » ، محمد حسن خان شرق ( ببرک خان و محمد حسن خان شرق مربوط به دستۀ سردار محمد داود بودند ) ، محمد یحی خان ابوی ، ... ]

با خواندنِ مطالبِ فوق به این نتیجه میرسیم که کسیکه برای دفاع از استقلال ، آزادی ، عدالت و مردم سالاری ، در مقابلِ سفاکانی همچون نادر شاه و سردار داوود می ایستد و رنجِ زندان ،  تبعید و حتی اعدام را با جان و دل میپذیرد و هرگز تسلیم نمی شود ، ضمناً از دورۀ هفتمِ شورا  ،  میداند که آقایان تره کی و کارمل از عواملِ سردار محمد داوود میباشند ،هرگزدستِ دوستی و همکاری بطرفِ گماشتگان و جاسوسانِ آشکار و پنهانِ خانوادۀ حکمران ، دراز نمی نماید .

در صحبتِ تلفنی که با جنابِ حشمت خلیل غبار یکی از فرزندانِ زنده یاد غبار « که از خوردسالی حتی سن هفت سالگی در مجالسِ پدرِ بزرگوارِشان حاضر میبودند و از موضوعاتِ این نشست ها یادداشت تهیه میکردند » داشتم ، در رابطه با این موضوع ، چنین فرمودند :

[ طوریکه بر همه مبرهن و آشکار است ، دربِ خانۀ غبار به روی همه باز بود و دوست و دشمن ، صادق و خاین ، وطنخواه و جاسوس ، و ... برای رسیدن به اهدافِ خود ، نزدِ مرحوم پدرم می آمدند . ]

ایشان در ادامۀ این صحبت گفتند : [ در سالِ 1342 خورشیدی ، روزی درب منزلِ ما به صدا در آمد ، من « حشمت خلیل غبار » در را باز کردم ، پشتِ در آقایان نور محمد تره کی ، ببرک کارمل ، دستگیر پنجشیری ، کریم میثاق ، طاهر بدخشی ، میر اکبر خیبر و عدۀ دیگر ایستاده بودند و تقاضای ملاقات با پدرم را داشتند . با تعارفِ من ، واردِ منزل شدند و مرحوم پدرم آنها را پذیرفت . صحبت ها آغاز گردید و نور محمد تره کی ، ببرک کارمل و طاهر بدخشی با هیجان از تشکیلِ حزبِ جدید صحبت نموده و اظهار داشتند که شما در گذشته ها همیشه با جوانان همکاری میکردید و راه و چاهِ مبارزه را به آنان نشان میدادید ، اکنون ما میخواهیم در این قسمت با ما همکاری نمایید . پدرم در جوابِ آنان گفت : من تمامِ عمرِ خود را همراه با جوانان ، صرفِ مبارزه بر ضدِ استبداد ، ضدِ ارتجاع ، ضدِ استعمار و ضدِ استثمار نموده ام . اما هیچ وقت با گروهی کار نخواهم کرد که در آن دسته ، جاسوسانِ حکومتِ افغانستان یا جاسوسانِ قوت های خارجی ، در رأس آن قرار داشته باشند . اکثریتِ اعضای گروهِ شما را جوانانِ صادق تشکیل میدهد اما در رأسِ شما چند نفری است « نه همه » که هم با حکومتِ خاینِ افغانستان و هم با قوت های استعمار گرِ خارجی رابطه دارند و برای آنان کارمیکنند ، لهذا نمی توانم با گروهِ شما همکاری نمایم . ببرک کارمل اعتراض کرد و خواست به دفاع از خود بپردازد ولی غبار به او فرصتِ صحبت کردن را نداد و گفت : ساکت باش و از من بشنو : در زمانِ سلطنتِ امان الله خان ، وقتیکه یکی از جاسوس های حکومت ، افشا شد از شرمِ زیاد خودکشی کرد ( تفصیلِ این موضوع در جلدِ اولِ کتابِ افغانستان در مسیر تاریخ آمده ) ولی شما حتی به اندازۀ او هم اخلاق و شهامت ندارید که بعد از افشا شدن ، انتحار کنید . بدین ترتیب دسته با عصبانیت و بدونِ خداحافظی ، منزلِ ما را ترک کردند و از این تاریخ به بعد تبلیغاتِ سؤِ خود را علیه شادروان غبار آغاز نمودند . به هر صورت ، چند ماه بعد از این دیدار ، حزبِ دموکراتیکِ خلق تشکیل گردید و این حزبِ وابسته به حکومتِ خودکامه ، جریدۀ خود را در مطبعۀ حکومتی چاپ و نشر کرد . ]

بعد ها این حزب به چند دسته تقسیم گردید و اکثریتِ اعضای آن  که جوانانِ صادق و میهن دوست بودند یا از آنها جدا شدند و یا گولِ عده یی از رهبرانِ خاین و جاسوسِ این احزاب را خوردند « در میانِ رهبرانِ این احزاب ، انسان های آزاده ، شریف و میهن دوست هم وجود داشت » که بعد ها به اشتباهِ خود اعتراف کردند . در کودتای بیست و ششم سرطان « تیر ماهِ » سالِ 1352 خورشیدی ، همین خاینین بودند که داوودِ غدار را به قدرت رسانیدند و در کودتای خونینِ هفتمِ ثور « اردیبهشت ماهِ » سالِ 1357 باز هم همین وطن فروشان بودند که کشور را به بیگانگان تسلیم نمودند .

با شکستِ قوای اشغالگرِ شوروی بدستِ فرزندانِ آزادۀ این سرزمین و از هم پاشیدنِ گروه های « خلق » و « پرچم » و متواری شدنِ بازماندگانِ این گروه ها از کشور ، عدۀ محدودی از آنها بجای اعتراف و عذر خواهی از اشتباهاتِ گذشتۀ خویش ، برای پوشانیدنِ این اشتباهاتِ و بدست آوردنِ وجهه ، خود را همرزمِ زنده یاد غبار، معرفی می نمایند.

در پایانِ به عرضِ خوانندگانِ ارجمند و دوستدارانِ تاریخِ واقعی سرزمینِ مان میرسانم که اگر جلدِ سومِ کتابِ افغانستان در مسیر تاریخ ( که در بر گیرندۀ وقایعِ پنجاه و پنج سالِ اخیرِ کشور یعنی از سالِ 1953 میلادی تا به امروز میباشد ) انتشار یابد ، هم مانندِ جلدِ اول و دومِ این کتاب بطورِ مستند ، چهرۀ واقعیِ صادقین و خاینینِ به کشور را معرفی خواهد کرد .

 جهتِ حسنِ ختامِ این مقال ، شعری را که زینت بخشِ  صفحۀ 153 جلد دوم کتاب افغانستان در مسیر تاریخ میباشد واین شعر در زمانِ حکومتِ نادرشاه سروده شده و بچاپ رسیده است و به فرمایشِ آقای حشمت خلیل غبار ، سرودۀ زنده یاد غبار میباشد ، تقدیمِ خواننگانِ ارجمند نموده و میگویم که :  هر که فکرت نکند ، نقش بُوَد بر دیوار .

با عرضِ ادب

مهندس شاه امیر فروغ

چهاردهمِ فبروری 2009 لندن

دستِ اتحاد

سروده یی از : زنده یاد میر غلام محمد غبار

ز ظلم جــان بلب آمد ، چـــه انتظـــار کشیــد

                                بیـــاد سوختـــگان ، شمع سان ، شرار کشــید

                                کنـــید معرکـــه بــر پـــا ، بضدِ ظلم و ستــــم

ز خـــاکِ مرتجعان ، بـــر هوا ، غبـــار کشید

در ایـــن زمانــه ، بگیتی کسی نــدید و شنیــد

                                حـــکومتـــی کــــه وطن را به چاله زار کشید

ستمــــگری کــــه بسودِ کلیــک و فـــامیـــلش

بــصد شکنجــه ، زما و شمــا ، دمــــار کشیـد

                               جنـــایتی کــه بملک ، این وطن فروشان کرد

                               خمیــد چرخ ، چو آن بارِ ننـــگ و عار کشید

مظــــالمی کـــه ازوشان کشیــــد ، نسلِ جوان

گمـــان مبـــر کــه توان دوشِ روزگـــار کشید

                               چنـــان بخلق « مســاوات و عدل » برپا کرد

                               کـــه کل زیان ، به جز اشراف و پولدار کشید

نـــه یـــکه مـــا و تـــو از ایـــــن فساد مینالیم

فــــغـــان و نـــالــه ز هر تیره و تبــــار کشید

                              ازاینـــگروهِ کـــفن کش ، کـــه تـــا زپـــا نفتد

                               گمــــان مبـــر ز فجـــایع ، کنون کنـــار کشید

نشستــــه دست به پـــهلو ، امیدِ خیر و صلاح

چســان تــوان ، ز چنیــن بانــدِ نابـــکار کشید

                             نجـاتِ هموطنــــان ، بستـــه بر جهادِ شماست

                             کـــمـک ز غیــر نشـــاید کــــه انتظار کشیـــد

بـــپـا شـــویـــد و بـــهم دستِ اتــــحاد دهیــــد

کـه داد از ایــن حکومتِ بــی بند و بــار کشید

                              گــذشت دورِ شــکیــب و رسیـــد فرصــتِ آن

                              چــه خوش ز حرف ، عمل را بـکارزار کشید

شویـد در پـــی تشکیـــلی ، ای ستـــم زدگـــان

کــه جانِ سلامت ، از ایــن وضعِ بیقرار کشید

                              بـایـــن و آن نــــشود رفعِ قـــهرِ خلـــق ، مگر

                              کــه انـــتــقام بـــه شمشیــــرِ آبــــدار کــشیـــد

زنیـد دست به یـــک انــــقــــلابِ ظلم شـــکن

کـــه یــک یـک سرِ این خاینـــان به دار کشید

                             ز مـــن مپــــرس ز بیـــدادِ ایــن رژیمِ خبیــث

                             چــه دیــد دیـــده و ایـــن قلبِ داغدار کشیـــد

چها گذشت بما ، زین « سه گانه » دشمنِ نوع  *

گداخـــت صبـــر و فـــغان از دلِ فـــگار کشید

                                کنیـــــد روی وطن پـــاک ، ازایـــن پلیــدان تا

                                بـــرویِ از خـــود و بیـــگانه ، افتـــخار کشیـد

* در این شعر، منظور از واژۀ « سه گانه » کنایه از نادرشاه و دو برادرش میباشد .

*******

http://www.koofi.net/fileadmin/old-website/Cultural_Art/Safiah.htm

 

صفحه یی از یادداشت های منتشر نشدۀ زنده یاد میر غلام محمد غبار

 

 

فرستنده : مهندس شاه امیر فروغ

 

 

                              ولایتِ بزرگِ قطغن و بدخشان

 

 

متنِ زیر یادداشتی است از خاطراتِ ایامِ نوجوانیِ ( شاعر ، ادیب ، مؤرخ ، مبارز و آزادیخواهِ نامدارِ کشور ) یعنی شادروان میر غلام محمد غبار که همراه با خانوادۀ بزرگوار شان ، سفری داشتند به استانِ بزرگِ قطغن و بدخشانِ آن دوران .

 

این متن که با خطِ خودِ شان تحریر گردیده وهنوز به چاپ نرسیده است ، برای اولین بار توسط برادرِ ارجمند   آقای حشمت خلیل غبار ، فرزندِ فرزانۀ زنده یاد میر غلام محمد غبار در اختیارِ این کمترین قرار گرفت تا با اجازۀ ایشان در معرضِ دیدِ خوانندگان گرانقدر قرارگیرد .

 

در صدرِ یادداشت چنین میخوانیم : ( صفحه ای از یادداشت های چاپ نشدۀ زندگانی شاد روان میر غلام محمد غبار بخط خود شان ) . این نوشته بخطِ برادرِ بزرگوار جنابِ حشمت خلیل غبار میباشد و نشان دهندۀ این حقیقت است که این یادداشت هنوز به چاپ نرسیده و برای اولین بار توسطِ ایشان در اختیارِ حقیر قرار گرفته است تا در موردِ نشرِآن اقدام نمایم .

 

اینک اصلِ یادداشت به شرحِ زیر جهتِ نشر، به سایتِ وزینِ کوفی ارسال میگردد ، باشد تا ضمنِ معرفیِ دیدگاهِ غبارِ نوجوان در موردِ این گوشه از سرزمینِ باستانیِ مان ، خدمتِ کوچکی جهتِ شناختِ بیشتر و بهترِ این استانِ مرد پرور کشور « در آن روزگاران » انجام داده باشم .

 

(خان آباد یک قصبۀ سرسبز و پُر آبی است که یک بازار ، یک جامع ، یک حمام و چند سرای تجارتی داشته ، مرکز اداری و تجارتی ولایت بزرگ قطغن و بدخشان بحساب میرود ، ولایتی که از پامیر تا هندوکش و سواحل دریای آمو کشیده میشود . مردمان این ولایات مؤدب و شیرین زبان و دلدادۀ موسیقی و رقص و بزمند ، دزدی و آدم کشی در بین اینها خیلی بندرت اتفاق می افتد . تفاوت بین این دو ولایت آنست که در قسمت علیا یعنی بدخشان اراضی کوهستانی و منزوی تر ، مردم نه تنها زارع و مالدار ، بلکه صنعتکار و پیشه ور هم استند ، صنایع چرم سازی ، آهنگری و نساجی شان مشهور ، مخصوصاً صنایع دستی آلات موسیقی « تنبور ، تنبوره ، چنگ ، زنگ ، دف و زیربغلی » و ستام اسپ سازی « زین ، رکاب ، لجام نقره کوب و غیره » مهم است ، همچنان پارچه باب کتانی و ابریشمی و پشمی بدخشان مثل دست دوزی زنان آنجا نفیس است . اسپ هایشان کوچک و محکم و مردانشان سواران ماهری محسوبند ، تجارت شان از راههای صعب المرور یا کاشغرستان هم بعمل می آید .

    مردم بدخشان زبان دری را بهمان پاکیزه گی ماضی و شیرین و آهنگدار تکلم میکنند ، بشعر و ادب و شعرا و ادبای محلی احترام میگذارند . و اما در قسمت سفلی یعنی قطغن آن تخارستان وسیع تاریخی که دارای میدانهای هموار و تپه های خاکی قابل زرع است ، مشغله عمومی مردم زراعت و مالداریست ، و نسل گیری اسپ آن در افغانستان بی نظیر است .

    رویهمرفته مردمان قطغن و بدخشان آزاد منش ، خوش معاشرت و آمادۀ قبول هر نوع تحولات اجتماعی مترقی بوده ، از تعصب و جمود سدی در مقابل خود ندارند ، زیرا در اینولایات از نفوذ روحانیون و ملا های ضد تجدد و تحول خبری نیست . مردم مالیات گوناگون دولت را در سر موعد میپردازند ، خدمات بیگاری حکومت و مأمورین را انجام میدهند ، و خود بنان و چپنی میسازند ، معهذا از مظالم و تعدی و ارتشای حکام و مامورین رنج میبرند و شکنجه میکشند . ) 

یادداشت : این نوشته در فبروری سالِ 2009 از طریقِ سایت وزین کوفی در معرضِ دیدِ خوانندگانِ عزیز قرار گرفته است. 

**********************************


*******

http://www.kabulnath.de/Salae_Soum/Shoumare_63/MalekSetez.html

*****************************************

*********************************************************

عکسهایی از آرامگاهِ مبارزِ نستوه و مؤرخِ بی بدیل کشور « شادروان میر غلام محمد غبار »

 

در این عکسهـــا که توسط فرزندِ ارجمندِ ایشان ، آقــای حشمــت خلیــل غبــار یک مـــاه بعد از وفات این بزرگوار گرفته شده،سنگ نوشتۀ روی آرامگاه که بتاریخ پانزدهمِ ماهِ حوتِ سالِ 1356 خورشیدی توسط فرزندانِ این آزادیخواه واقعی تهیه و روی خوابگاهِ ابدی ایشان نصب  گردیده است ، بــه چشــم میخورد .

* Note: Visible is the shadow of Ghobar’s son, Hashmat Khalil Gobar, taking pictures

 

**********

 مقـــــــالات - تاریخــــــی

نوشته شده توسط پرتو نادری 
دوشنبه ، 21 بهمن 1392 ، 10:58
میـــرغـــلام محمـــد غبـــار در «یـــاد نامـــۀ غبــــار»سخنان آغازین:
كه خبر داغ در روز نهم جوزاي«1357» خورشيدي در كابل، خبر آزادي كتاب«افغانستان در مسير تاريخ» بود به هيچ صورت سخني گزافه يي نگفته ام. به زبان ديگر مي شود گفت كه در مقياس تاريخ مطبوعات و چاپ كتاب در افغانستان اين يگانه حادثۀ بزرگي بود كه در آن روز رخ داده است. 
پرتو نادریروز گار، روزگار هياهو بود و روز گار طبل كوبيدن بر بام هاي سرخ پيروزي. روزگار تسلط رنگ سرخ بود بر رنگهاي ديگر. با اين حال خبر آزادي كتاب افغانستان در مسير تاريخ چنان قوي و تكان دهنده بود كه فكر مي كردي همۀ اين هياهو در زير چتر گستردۀ اين خبر فرو رفته و خاموش شده است. 
آن روز را مي شود روز غبار در كابل خواند.

آن هايي كه كتاب مي خواندند و آن هايي كه روزانه چند ساعت وقت خود را در جستجوي كتاب هاي تازه و قديمي در كنار ديواره هاي مقابل هوتل آرين در پل باغ عمومي سپري مي كردند همين كه به هم مي رسيدند از رهايي كتاب افغانستان در مسير تاريخ به يكديگر مژده مي دادند.
افغانستان در مسير تاريخ يازده سال در توقيف مانده بود و اين امر را مي توان به مفهوم توقيف تاريخ نويسي در افغانستان تلقي كرد. با دريغ افغانستان در مسير تاريخ زماني از زنداني بيرون شد كه نويسندۀ بزرگوار آن مير غلام محمد غبار چيزي كم دو ماه پيش جامعۀ فرهنگي افغانستان را بر گليم سياه سوگ مرگ خويش نشانده بود.
من در آن روز گار در ليسۀ حبيبيه در شهر كابل آموزگار بودم با دريغ تا رفتم و سه صد افغاني جهت خريد كتاب فراهم كردم ديگر در روز سوم یا چهارم غرفۀ فروش كتاب بسته شده بود. كتاب تمام شده بود. ظاهراً سه هزار جلد افغانستان در مسير تاريخ در همان سه یا چهار روز نخستين به فروش رسيده بود. 
اين امر خود در تاريخ مطبوعات افغانستان نيز رويداد يگانه ييست كه تا هنوز تكرار نشده است. بعد تر زماني كه نورالله تالقاني رييس كميتۀ طبع و نشر بيهقي بود، افغانستان در مسير تاريخ در خارج كشور بار دیگر چاپ شد. 
اين نكته نيز قابل ياد آوريست كه در همان سال ها در حلقات علمي- فرهنگي افغانستان تبصره هاي در ارتباط به جلد دوم كتاب افغانستان در مسير تاريخ وجود داشت و علاقمندان چشم به راه آن بودند كه روزي جلد دوم كتاب را نيز مطالعه كنند.
با اين حال زماني كه جلد دوم به سال «1999» ميلادي در ايالات متحد امريكا انتشار يافت پيش از رسيدن كتاب به پشاور اين شايعه وسيعاً در همه جا پخش گرديد كه جلد دوم افغانستان در مسير تاريخ نوشتۀ زنده ياد غبار نيست.
تا جاي كه من اطلاع دارم دور مكمل افغانستان در مسير تاريخ «جلد اول و دوم» دوبار در شهر پشاور به وسيلۀ كتاب فروشي نظاميه و مركز نشراتي ميوند با فهرست اعلام، انتشار يافته است كه در هر بار تيراژ آن ده هزار جلد بوده است. شاید بتوان گفت که تا هم اکنون تاریخ غبار در تاریخ مطبوعات افغانستان یگانه کتابی‌است که با چنین شمارگان بلند چندین بار در داخل و خارج کشور به نشر رسیده و پیوسته برای دانشجویان، استادان دانشگاهها و پژوهشگران یکی از سرچشمه‌ های با اعتبار بوده است.

یادنامۀ غبار
در همان سال‌های که بحث‌های داغی در پیوند به چندی و چونی جلد دوم افغانستان در مسیرتاریخ در حلقات سیاسی و فرهنگی پناهنده‌گان در پشاور جریان داشت، «یاد نامۀ غبار » به نشر رسید. ياد نامۀ غبار در سه صد صفحه در شهر پشاور پاكستان به وسيلۀ مركز نشراتي پرنيان انتشار يافته است. وقتي كتاب را مرور كردم نهايتاً به اين نتيجه رسيدم كه ياد نامۀ غبار پاسخ استواريست در برابر تمام شايعه هاي كه در ارتباط به اين كتاب وجود داشته است. 
اساساً كتاب ياد نامۀ غبار نتيجۀ سمينار جهاني يك روزه ييست كه در فيبروري «2001»ميلادي در بخش مطالعات آسيايي- افريقايي دانشگاه لندن (SOAS) به گراميداشت از يك صدو سومين سال روز تولد تاريخ نويس پيش گام، شخصيت مبارز و آزاد يخواه كشور مير غلام محمد غبار بر گذار شده بود.
كتاب با زنده گينامۀ غبار آغاز مي شود كه آن را محمد اكبر كرگر نوشته و پس از آن لطيف ناظمي به بررسي خاطرات سياسي غبار در جلد دوم افغانستان در مسير تاريخ پرداخته است. لطيف ناظمي عمدتاً خاطرات سياسي غبار را در سه بخش دسته بندي مي كند. 
نخست چشم‌ديد ها، دو ديگر رواياتي از كه راويان معيني نقل مي شوند. سه ديگر رواياتي كه سيماي راويان در آن پنهان است. ناظمي خاطره نويسي را يكي از وسايل تاريخ نگاري مي داند. به شرط آن كه نويسنده توانايي آن را داشته باشد تا واقعيت را از تصور واقعيت تميز دهد. او در اين زمينه به بخش‌هايي از چشمديد هاي غبار اشاره كرده است.
نخست چشم ديد هاي غبار از زندان سراي موتي، زندان دهمزنگ، زندان كوتوالي و زندانهاي ارگ شاهي که این خاطره ها بسیار تکان دهنده اند. دو ديگر چشمديد ها و خاطرات غبار در تبعيد گاهش بالا بلوك فراه. لطيف ناظمي اين بخش خاطره هاي غبار را از نقطه نظر جامعه شناختي بسيار با اهميت تلقي مي كند. حتا این شیوۀ کار غبار را با شيوۀ كار ابوالفضل بيهقي مقايسه می کند. 
يكي از انتقاد هاي كه در مورد جلد دوم كتاب افغانستان در مسير تاريخ پيوسته به گوش مي رسد اين است كه غبار در اين كتاب بيشتر به خاطره ها چشم ديد ها و شنيده هاي خود اتكا كرده است نه بر اسناد و مدارك تاريخي كه مي توانند افزاري بهتري براي تاريخ نويسي بوده باشند. بر خلاف چنين ديد گاه هاي ناظمي در نوشتۀ خود به سرچشمه هايي جلد دوم نيز اشاره كرده و آن سر چشمه ها را به سه بخش دسته بندي كرده است. 
نخست كتابها. دو ديگر مجله ها و سالالنامه ها. سه ديگر اسناد آرشيوي. نكتۀ آخر اين كه ناظمي نهايتاً‌اين نتيجه را به دست مي دهد كه «كتاب غبار داد خواستي است از تاريخ هر چند لحن و زبانش در اين داد خواست تند، گزنده و بيباكانه است.» 

دكتور اسد الله شعور در ياد نامۀ غبار نوشته يي دارد زير نام «مير غلام محمد غبار و حزب ملي وطن.» 
او در اين نوشته دلايل و انگيزه هاي پيدايي نخستين تجربه هاي دموكراسي، چگونه گي ايجاد سازمانهاي سياسي و مطبوعات آزاد دورۀ صدارت شاه محمود خان «1325-1332» را با تحليل يك رشته مسايل و رويداد هاي داخلي، منطقه يي و جهاني ريشه يابي كرده است. 
او غبار را نخستين كسي مي داند كه در آن دوره انديشۀ ضرورت پايه گذاري سازمانها و احزاب سياسي در كشور را مطرح مي كند. با اين حال «ويش زلميان» يا جوانان بيدار نخستين تشكل سياسي بوده است كه به سال«1326 » برابر «1947» ميلادي به فعاليت آغاز كرده است كه بنياد گذاران آن تشكل سياسي عده يي از روشنفكران كندهاري و ننگر هاري بودند.
حزب وطن به رهبري مير غلام محمد غبار دومين سازمان سياسي در اين دوره است كه كنگرۀ موسس آن به تاريخ شانزدهم جدي «1329» برابر با 1950 ميلادي در كابل برگذار شده است. اسد الله شعور در مقالۀ خود نوشته است اساساً پيشنهاد پايه گذاري يك چنين حزبي به سال «1328» به وسيلۀ احمد علي كهزاد به حضور شاه ارايه شده بود، ولي با وجود يك سال انتظار هيچگونه پاسخي دريافت نگرديده و نهايتاً‌غبار و ياران او به پايه گذاري حزب وطن اقدام كردند. 

حزب ديگري كه در اين دوره اساس گذاشته شده است. حزب خلق به رهبري داكتر عبدالرحمان محموديست و به همينگونه حزب ارشاد ملي به رهبري سيد اسماعيل بلخي.
اسد الله شعور احزاب اين دوره را از نقطه نظر شيوۀ مبارزه، زبان نشراتي و ويژه گيهاي ديگر بررسي كرده و اين نتيجه را به دست داده است كه حزب وطن نه تنها توانسته بود شماري بيشتري روشنفكران، كار شناسان و شخصيت هاي آموزش ديدۀ كشور را به دور خود گرد آوري كند، بلكه در جهت ديگر اين حزب از نقطه نظر هنجار هاي حزبي ساختار تشكيلاتي چگونه گي آيين نامه و مرامنامه به مقايسۀ احزاب ديگر بيشتر به مفهوم واقعي كلمه يك حزب سازمان يافته بوده است. 

«نگاه ديگري به اصول تاريخ نگاري و شخصيت سياسي مير غلام محمد غبار» نام نوشته بيست از دكتور رسول رحيم. دكتور رسول رحيم بر اين باور است كه غبار به تاريخ نويسي بنا بر يك ضرورت تاريخي و ضرورت حياتي مردم افغانستان روي آورده است نه از روي ذوق و قريحۀ شخصي. او مي گويد غبار اين امر را چنان يك ماموريت تاريخي پذيرفت و شصت سال عمر خود را بر سر آن كرد. 
غبار زماني به نوشتن نخستين اثر تاريخي خود «افغانستان و نگاهي به تاريخ آن» در «1310»خورشيدي آغاز كرد بود كه شماري از خاور شناسان بر اين باور بوده اند كه افغانها تاريخي ندارند. چنان كه غبار خود جايي از كسي چنين روايت كرده است: «ما در سطح ماه بيشتر از منطقۀ كه افغانستان مي خوانيمش مي دانيم»
اين در حالي بوده است كه در داخل كشور در مدارس و دانشگاه ها تاريخ ابتري تدريس مي شده است. به گفتۀ دكتور رسول رحيم پيش از آن كه غبار به تاريخ نگاري خود بپردازد تاريخي كه در ارتباط به كشور به دانش آموزان و دانشجويان تدريس مي شد از سدۀ هيجد هم آن سو تر نمي رفت.
دكتور رسول رحيم آن ضرورتهاي حياتي مردم افغانستان را كه سبب شدند تا غبار تاريخ اين سرزمين را نه از سدۀ هيجدهم، بل از دورۀ اوستا و پيشتر از آن جستجو كند به گونۀ زيرين دسته بندي كرده است. 

1- نبود مطلق معلومات تاريخي مستقل در مورد كشوري به نام افغانستان. 
2- تاريخ نگاري افغانستان به اتكاي اسناد و مدارك كشور.
3- تدوين «تاريخ سياسي» افغانستان.
4- پاسخ يابي تاريخي به چالشهاي دوران پسا استعماري از طريق نظريه پردازي براي «ناسيوناليزم نوين افغانستان.»

دكتور رسول رحيم هر كدام از اين ضرورت‌هاي حياتي را با جزييات بررسي كره و در آخرين سطح هاي مقالۀ خود چنين نتيجه گيري كرده است كه «غبار در تاريخ نويسي خود تيوري ناسيوناليزم نوين افغانستان را بر مبناي قدامت سرزمين، تاريخ مشترك و حق شهر وندي بنيان گذاري مي كند.»
مقالۀ ديگري كه در ياد نامۀ غبار آمده است از پروفيسور رسول رهين است زير نام «انعكاس پژوهشهاي غبار در مطبوعات افغانستان» اساساً اين مقاله سه بخش دارد.
نخست بررسي شخصيت غبار در زمينۀ روزنامه نگاري. دو ديگر معرفي فشردۀ آثار غبار در زمينۀ تاريخ جغرافياي تاريخي، تاريخ ادبيات و موضوعات ديگر. بخش سوم مقاله به بيان نوشته ها و تبصره هاي اختصاص دارد كه در مطبوعات برون مرزي افغانستان و نشريه هاي كشور هاي ديگر در ارتباط به آثار غبار و شخصيت سياسي- اجتماعي او باز تاب يافته است.

رهنورد زرياب زير نام «نقشهاي از شقاوت شرقي» به بررسي توصيف آدمها، جاها و مكانها و لحظه ها و حالتها در جلد دوم افغانستان در مسير تاريخ پرداخته است. او جلد دوم افغانستان در مسير تاريخ را آميزه يي از تاريخ، خاطره، زنده گينامه، نسب شناسي، گزارش و چهره پردازي يك دورۀ به خصوصي افغانستان به اضافۀ يك عصيان كامو وار مي داند. زرياب بعداً‌ با ارايۀ نمونه هايي از كتاب، شيوۀ توصيف غبار را بيشتر مورد ارزيابي قرار داده و بر اين عقيده است كه گاهي غبار در چنين توصيف هايي در سيماي يك داستان پرداز شيرين سخن جلوه گر مي شود و دل خواننده را به تپش مي آورد. 
پس از اين بررسي ها زرياب به يك چنين نتيجه گيريي دست مي يابد: ميگويند وقتي تزار روسيه كتاب «خاطرات خانۀ مردگان» اثر نويسندۀ بزرگ سدۀ نزدهم روسيه را خواند با اندوه تلخي گفت: «خدايا پس روسيۀ ماچنين جايي بوده است!»

نصير مهرين در اين كتاب مقالۀ دارد زير نام «نگاهي چند به موقف سياسي غبار» مهرين در اين مقاله بيشتر به تشريح شخصيت سياسي و موضع گيريهاي سياسي غبار در دوران صدارت محمد داود و دهۀ دموكراسي پرداخته است. سال«1355» خورشيدي تازه غبار پس از چهار سال از زندان مشقتبار دهمزنگ رها شده است. 
حالا ديگر داود خان بر مسند صدارت نشسته است. دورۀ دموكراسي نيم بند شاه محمود خان به تاريخ پيوسته است. بر زنده گي مطبوعات آزاد و سازمانهاي سياسي نقطۀ انجام گذاشته شده است.
داود خان در چنين وضعيتي از غبار مي خواهد تا با حكومت او همكاري كند. غبار يك چنين پيشنهادي را نه تنها نمي پذيرد، بلكه بر آزادي مطبوعات و آزادي فعاليت احزاب ملي يك بار ديگر تاكيد مي كند و از داود خان مي خواهد تا به حزب ملي وطن و ارگان نشراتي آن اجازه فعاليت مجدد داده شود. 
داود خان چنين پيشنهاد هايي را نمي پذيرد و در مقابل به غبار مي گويد كه حزب وطن و ارگان آن به وسيلۀ حكومت منحل شده است و شما هم كه همكاري با حكومت را رد مي كنيد، پس در منزل خود باشيد و غبار در حالي كه خشم داود خان را بر انگيخته است به خانه بر مي گردد.
اين در حاليست كه شماري از روشنفكران و چهره هاي شاخص سياسي دورۀ شاه محمود خان با حكومت تفاهم كردند و پله پله مقام هاي بلند دولتي را يكي پي ديگرپيمودند. به همين گونه مهرين به برسي دلايل و انگيزه هايي پرداخته است كه چرا غبار عضويت كمسيون تسويد قانون اساسي در دهۀ چهل را نمي پذيرد.
مهرين در مقالۀ خود يك بار ديگر پيشنهاد انجمن فرهنگي افغانهاي هامبورگ آلمان را تكرار كرده است كه بايد نهاد پژوهشي زير نام بنياد فرهنگي – تحقيقي غبار پايه گذاري گردد. البته اين پيشنهاد اين شرط را نيز در پي دارد كه تنها آن عده از پژوهشگران و كار مندان عرصۀ فرهنگي مي توانند در اين نهاد عضويت پيدا كنند كه با مستبدان سابقۀ همكاري نداشته باشند. وقتي كه زنده گي پر از افتخار غبار آن مبارز نستوه را در نظر مي گيريم بدون ترديد اين شرط در پايه گذاري چنان بنيادي بسيار بسيار مهم و اساسي به نظر مي آيد.

دكتور اكرم عثمان در مقاله يي كه زير نام «غبارقلۀ بلند آزادي» آن عوامل اجتماعي- سياسي در افغانستان را بررسي كرده است كه انديشه هاي آزاديخواهانۀ غبار در چار چوب آن شكل گرفته است. داكتر اكرم عثمان اين سخن را به گونۀ نتيجۀ بررسي خود آورده است كه غبار تنها يك مورخ نيست، بلكه مبارز راه آزادي و دموكراسي نيز است. دكتور عثمان غبار را شخصيتي توصيف كرده است كه پيوسته تلاش مي كرد تا قدرت دستگاه حاكم را با ريسمان قانون مهار كند. 
دكتور عثمان دست كم چهل سال پيش با غبار ديداري داشته است. او به خاطر مي آورد كه غبار در اين ديدار گفته بود «من كارنامۀ جز جنگ با استبداد ندارم من يك ناسيوناليست هستم و ناسيو ناليست خواهم ماند.»
زماني كه به زنده گي سالهاي اخير غبار نگاه مي كنيم در مي يابيم كه او تا آخرين لحظه هاي زنده گي همچنان بر سر اين گفتۀ خود ايستاده بوده است. چنان كه در دهۀ دموكراسي غبار نه تنها دعوت جريانهاي چپ در افغانستان را با جديت رد مي كند، بلكه به رهبران چنين جريان هايي هشدار مي دهد كه با ايديو لوژي بيگانه نميتوان اين كشور را به سعادت و رفاه اجتماعي رساند.

مقالۀ آخر كتاب «نقد و معرفي كتاب افغانستان در مسير تاريخ» نام دارد اين مقاله از داكتر سرور مولايست. سرور مولايي در اين مقاله به برسي سرگذشت هر دو جلد افغانستان در مسير تاريخ پرداخته است. داكتر سرور مولايي به اين عقيده است كه تاريخ نويسي غبار در جلد دوم نيز مبتني بر تعليل و تحليل همه جانبه است و مورخ مي خواهد چهرۀ مردم را در آيينۀ واقعيتها نشان دهد.
اين كتاب يكي از بحث بر انگيز ترين كتاب ها ظرف سال هاي اخير بوده است. سرور مولايي مي گويدجلد دوم افغانستان در مسير تاريخ در آينده نيز بحثهاي را بر خواهد انگيخت. او مي گويد چنان كه هم اكنون جمعي به تخطۀ كار او كمر بسته اند، ولي گروه كثيري آن را چون ورق زر مي برند و با قلم تواناي او همراه مي شوند و شفقت پايان ناپذير او را در مورد مردم افغانستان در مي يابند. 
به عقيدۀ سرور مولايي مهمترين ويژه گي جلد دوم افغانستان در مسير تاريخ ضد استبداد بودن آن است تا آن جا كه مي توان آن را ادعا نامۀ ملت رشيد و آزادۀ افغانستان عليۀ استبداد و مستبدان دانست. 
به گفتۀ مولايي او نه تنها رفتار حاكمان را موشگافانه نقد و بررسي و تحليل كرده است، بلكه افراد كسان و خاندان هاي بسياري نيز كه در تحكيم توجيه و خدمت استبداد بوده اند از تازيانۀ قلم و نقد بي امان او در امان نمانده اند. 

سخن فرجامین
میرغلام محمد غبار به همان پیمانۀ که یکی از تاریخ نویسان نام آور افغانستان است، بل خود در متن رویداد های تاریخی روزگار خویش فعالانه حضور داشته و برای رسیدن به عدالت اجتماعی در زیر چتر یک نظام مشروطه مبارزه کرده است. او سالیان درازی را در زندان و در تبعید به سر برد. هیچ گاهی با هیچ نظامی کنار نیامد، بلکه خود را کنار کشید تا در متن مبارزه و در امر نوشتن تاریخ باقی بماند.
او پس از یک عمر مبارزه و نوشتن سر انجام در یکی از شفاخانه های آلمان به روز بیست و دوم دلو 1356 خورشیدی خاموش شد ؛ اما مشعل نامش فراز برج بلند تاریخ و فرهنگ این سرزمین جاودانه روشن خواهد ماند؛ نامش ستوده باد!

http://www.khawaran.com/تاریخــــــی/میـــرغـــلام-محمـــد-غبـــار-در-«یـــاد-نامـــۀ-غبــــار».html


**********

http://www.koofi.net/fileadmin/old-website/Cultural_Art/Sher_Ayaneh_Asas.htm

 

نوشته یی از : مهندس شاه امیر فروغ: 30ثور 1388

شعر (آئینۀ احساس)

همه بدین باوریم که شعرِ رسالتمند نُمودِ اندیشۀ والا و آئینۀ احساسِ راستینِ شاعر است ، به عبـارتِ بهتر  شعرِی از اینگونه ، پژواکِ احساسِ جامعه و مردم است ( از آنچه  در زنـدگی واقعیِ چـهره می نمایاند ) از زبانِ شاعرِ متعهد و این میتواند کامل ترین تعریف از شعرِ رسالتمند باشد ، حال اگر شاعر ازرسالتش شانه خالی میکند و شعرش نُمودی از احساسِ جامعه و مردم نیست ، آئینۀ شعرش زنـــگار میبندد و مردم در این آئینه خود را نخواهند دید .

شعرِ زیبا گوش را مینوازد و روح را صیقل میدهد ولی چنانچه در شعر از اصالت و هویت ، فرهنـگ و تــمدن ، سلــحشوری و میهن دوستـــی ، ایمــــان و اعتقـــاد ، آزادی و آزادگـــیِ ، صفا و صمیمیت و ... صحبت به میان آید ، زیبایی شعر دو چندان بل صد چندان خواهد شد .

از طرفی هویتِ اصیل و انســـانیِ باشندگانِ هر سرزمینی ، بستگی به مثلثِ ( استــقلال ، آزادی و نظــامِ قانونمنـــدِ ) آن دیــار دارد . حالا اگر هر ضلعی از این مثــلـث را به هر دلیلی از ملتی بگیرند از آنها به جز مردمی بی هویت ، مسخ شده و سرخورده ، چیزی باقی نخواهد ماند و دریغا از ملتی که همه اضلاع این مثلثِ هویت ساز را از دست داده باشند !

اینجاست که رسالت و تعهد چهره می نمایاند و این انسانِ رسالتمند و متعهد ، از جملــه هنرمنـــد است که تکلیفش را میداند و با هنرش سدِ سدیدی در مقابلِ تهـــاجمِ فرهنگی بیگانگان به وجود می آورد . در ذیــل قطعه شعری زیبــا زیرِ عنــوانِ ( سرزمیـنِ باستانِ آریـا ) که مواردِ فوق الذکر را در بر میگیرد و توسط بــرادرِ ارجمنــد ، جنــاب حشمت خلیل غبار در اختیارم قرار گرفته و فکر میکنم کـه این شعرِ دلنشین را آقای عبدالـــــحی شیدا  در زمانِ اشغالِ کشورِ مـان توسطِ قوای متجاوزِ شــوروی ( بین سالهای 1985تا 1990 میلادی ) سروده انـــد ، تقدیــمِ فرزنـدانِ واقعیِ این سرزمینِ بلا کشیده از تهــاجمِ شرق و غرب ، میــگردد .لازم بـه یـــــاد آوری است که ایـن شعرِ ارزشمنــد بــا صدای فرح بـخش و گیـــرای آقای دُکتُر صــادق فطرت « نـــاشنــــاس » در اگستِ 1991 اجرا گردیده و نـوازشگرِ گـوشهای خستـــه از شنیدنِ صدای جِـــت های خون آشــامِ دشمن ، مرحــمِ زخم های خونیـــن از شقاوتِ نامردمانِ دد صفت وآرامش بخشِ قلب های داغدارِ از شهادتِ فرزندانِ راستینِ این مرز و بوم ، میباشد .

سرزمینِ باستانِ آریا

شعری از : آقای عبدالحی شیدا *

سر زمیـــــنِ بــــاستــانِ آریـــا ، افغــانسِتــــان

کــــشورِ رزم آورانِ جـــانــفــدا ، افغانسِتــــان

مهدِ مردانِ جســـــارت آزمــــا ، افــغانسِتــــان

لانۀ شهبــــاز ، شــــاهیــن را سرا ، افغانسِتان

مادرِ ایــــن ملـــتِ خونـــیـــن قبــا ، افغانسِتان

ســـرزمیــــنِ باستــــانِ آریـــا ، افغــــانسِتـــان

دشت و کـــهسارِ تــــو دارد در دلش انبوهِ راز

در دیــــارِ غزنـــه ات خوابیده محمود و ایـــاز

بـــلـــخ زیبـــای تـــو بـرخوردار از هر امتیاز

در حــــریمِ بستــــر تـو خفته صد خورشیدِ ناز

مــــأمـــنِ پـــاکیـــزۀ شیــــر خدا ، افغـــانسِتان

ســــرزمیــــنِ بـــــاستـــــانِ آریـــا ، افغانسِتان

زادگـــــاهِ بــــوعلی و خــــانۀ فــــارابــــیــــان

میـــهنِ سیـــد جـــمـــال آن داعیِ خـــرم روان

مُلـــکِ بــــوریحانِ بیـــرونـــی، شهیرِ کاروان

خـــاکِ مولانــــا جلال الدیـن ، حریفِ عارفان

مرز و بومِ نوریان ، شمس الضُحا ، افغانسِتان

ســــرزمیــــنِ بـــاستـــانِ آریـــا ، افغانسِتــــان

مـــــن یـــقین دارم جهاد اینجا بهار آوردنیست

خـــونِ فـــرزندانِ نیکت ، لاله زار آوردنیست

نـــخلِ آمــال و تمنـــا ، برگ و بار آوردنیست

جنـــگِ ایــن ملت ، سروشِ افتخار آوردنیست

ایـــن شهیـــدانِ جوان را خونـبــها ، افغانسِتان

ســـرزمیـــنِ باستـــانِ آریـــا ، افغـــانسِتــــــان

ای وطــــن در سایـــۀ نـــورِ خدا میـــخواهمت

ملیـــت های جـــهان را همنـــوا میـــــخواهمت

در سپــــهرِ طـــارمِ صلح و صفـــا میخواهمت

اعتـــصامِ حبـــلِ الله را ســــزا میــــخواهمـــت

جــــاودان بــــاد انقلابت ، مـــرحبـــا افغانسِتان

ســـرزمیـــنِ باستـــانِ آریــــا ، افغـــانـسِتـــــان

*طوریکه در بالا گفته آمد ، حقیر فکر میکنم که این شعر از سروده های آقای عبدالحی شیدا میباشد ولی اگردر این مورد اشتباهی رخ داده و این اثرِ تراویــدۀ انـدیشۀ بزرگوارِ دیگری است ، از ایشـــان پوزش خواسته و امیدوارم سرایندۀ این شعرِ میهنی و مردمی از طریق همین سایت معرفی گردند .

با عرض ادب

مهندس شاه امیر فروغ

***************

دو بیتی و نثر مسجع    نوشته ئی ح . سهی  کابلی    

پروردگارا  !
در دل هر ذره آفتاب هستی        خورشید نور جهانتاب هستی 
مهر دل جان جان ما هستی        بیتو همه بی آب و تاب هستی 
پروردگارا  !
روح و روانم هستی          نور دید گانم هستی 
ورد زبانم هستی             هستی دل و جانم هستی 
پروردگارا  !
نه نیستی  ،  هستی                نه هستی  ،  هستی 
هم نیستی ،  هستی                هم هستی ،  هستی  
و هم    این هر دو                 نیستی ،  و هستی    
(بنده ئی خاکسار ، خاک پای خاک پای درگاه الهی )

اقتباس از 

http://www.koofi.net/index.php?id=2442



                     ***************