Molla Cuma

1854 yılında Azerbaycan'ın Seki şehrinin Layisqi köyünde doğdu. Babası Saleh ziraatla meşgul olan bir köylü, anası Reyhan ise ev kadını idi. Medresede eğitim gördü. Arap, Fars dillerini öğrendi. Lâkin saz çalmakla, söz koşmakla ilgilendiğinden kısa zamanda medreseden uzaklaştı, tahsilini bitiremedi. Eğitim gördüğünden sözlü edebiyatla bir arada yazılı edebiyata ve Fuzûlî, Vagif, Vidadî, Zakir gibi Azerî şairlerinin eserlerine de yakından vakıftı. Kısa bir süre içerisinde ünlü bir sanatkâr olarak tanınıp sevilmesine rağmen, Molla Cuma bütün ömrünü doğduğu köyde geçirdi. Köy işleri, tarım ve ziraatla meşgul oldu. Kış aylarında ise Azerbaycan'ın batı bölgelerinde; Şeki'de, Zagatala'da, Balakend'de âşık meclisleri kurdu, halk şenliklerinde çalıp okudu. Hiç bir zaman mollalık yapmadı. Yalnız, eğitim görmüş, kültürlü bir şahıs olduğundan hürmet alameti olarak, "Molla" diye çağrıldı.

Molla Cuma'nın şiirlerinde, hem sosyal hayatla ilgili konular, hem de bütün Âşık edebiyatının ayrılmaz parçası olan sevgi ve âşk motifleri esas yer almaktadır. Onun lirik şiirlerinin ekserisinin kahramanı, İsmi Pünhan'dır. Tabii ki, İsmi Pünhan söz konusu kızın asıl adı değildir. Aşkla ilgili rivayetlerden de anlaşıldığı gibi, Molla Cuma genç yaşlarında dindar ve varlıklı bir aileden olan bir kızı sevmiş, lâkin sosyal farklılıkları yüzünden onunla evlenememiştir. Molla Cuma bu ilk aşkını hayatının sonuna kadar yaşatmış ve şiirlerinde her güzeli İsmi Pünhan; yani, adı gizli, saklanan olarak vesf etmiştir. Molla Cuma ince zevkli, insanın hiss ve yaşantılarını maharetle dile getirmeyi başaran bir sanatkârdır. O, ayna zamanda insan tabiati bakımından mezalime ve haksızlıklara karşı isyankârlığı ve barışmazlığı ile dikkati çekmektedir. Arap ve Fars dillerini bildiğinden şiirlerinin bir kısmı daha çok yazılı edebiyat örneklerini hatırlatmaktadır.

Molla Cuma 1920 yılında kendi köyünde Hakk'ın rahmetine kavuştu ve orada de defnolundu.

QABAĞINDA

İsmi Pünhan yazılıbdır,

İsmi ezem qabağında.

Qendi-şekker ezilibdir,

Ol senin bal dodağında.

İnce belin sürahlanır,

Xumar gözün gümrahlanır,

Beyaz xallar ferehlenir,

Güle nisbet yanağında.

Cuma'tun şahı, serdarı,

Ele, güne havadarı,

Bir qedem bas sarı,

Bereket var ayağında.

DÜNYADI

Daha mene medh eyleme dünyanı,

Ha bu dünya bir bekara dünyadı.

Hele Adem Peygamberden qabağa,

Bir üzü ağ, biri qara dünyadı.

Dünyaya düşenler qismetin yeyer,

Kamiller agahdı, cahiller uyar,

Sehrikardı, işin bilenler duyar,

Vefasızdı, hem mekkara dünyadı.

Altım sefalıdı, me'den sefasız,

Tebib sefalıdı, xeste şefasız,

İnsan vefalıdı, dünya vefasız,

Elbet yaxşı, bi-xebere dünyadı.

Deryalar bulanmaz daş düşmeyinen,

Gevvaslar gerq olmaz su daşmağınan,

Arifler anlayar danışmağınan,

Elarife yek işare dünyadı.

Ağır suya girme, geçebilmezsen,

Yıxar seni, çıxıp qaçabilmezsen,

Qırar qanadların, uçabilmezsen,

Şahin, şonqar, dönen sara, dünyadı.

Ovçu maral sözün qırağa goyaq,

Bin menden, bir senden gel indi, deyek,

Eyri oturuban doğru söyleyek,

Sohbet qatan zehrimara dünyadı.

Heç oxşar mı güne lampa ışığı,

Qarm doymaz yalamaqla qaşıği,

Molla Cuma, senin kimi aşığı,

Kemend ile çeken dara dünyadı.

YARDAN QİSAS GECESİDİ

Ağalar, bir gozel sevdim,

Mübarek xas gecesidir,

Me'lul könlüm, dur silkelen,

Eşqe heves gecesidir.

Men mailem sen tek cana,

Gel gözümden getme yana,

Muştuluq dost aşinama,

Düşmene yas gecesidir.

Dilimde oxuram kelam,

Yuxum oldu mene haram,

Molla Cuma, al intiqam,

Yardan qisas gecesidir.

MOLLA CUMA'NIN QÎZ VE GELİNİN AĞZINDAN DEYİŞMESİ

Gelin:

Bir qız ile bir gelinin cengi var,

Gelin d eyer, ince belim var menim.

Her kesile birce kemle danışsam,

Derde derman şirin dilim var menim.

Qız:

Qız deyer, sen çok öyünme özüne,

Logman teki xud gamalım var menim,

Her bezeğim, her düzegim düz perqar,

Gözelligde Cem selalım var menim.

Gelin:

Gelin deyer, birce baxsan o yana,

Yatan quşlar seda çeke oyana,

Aç gözün bax o yana, bu yana,

Şö'le veren şux camalın var menim.

Qız:

Qiz deyer, hey deli könlüm huylanır,

Nece aşiq dört yanımda toplanır,

Yel esdigçe erir tegin iylenir,

Süsen sünbül reyhan telim var menim.

Gelin:

Gelin deyer, şamamayam bağlarda,

Yüzüm gören sinesini dağlarda,

Qönçe gülem yeni yetme bağlarda,

An içinde çox bülbülüm var menim.

Qız:

Kız deyer, ay gelin bir bax sözüme,

Çoxları aşiqdi süzgün gözüme,

Tuti, kumru, müştaq olub yüzüme,

Zenahdanda qoşa xalım var menim.

Gelin:

Gelin deyer, mennem girme gel cenge,

Toyda, şanda oynayaram her henge,

Şeki'ye, Şirvan'a Hind'e, Fireng'e,

Seda salan her elimim var menim.

Qız:

Qız deyer, bu sinem bağdır, hem bostan,

Meni gören keşler çıxmaz heç yastan,

Tebriz'den, Tahran'dan, Xoy'dan, Salmas'tan,

Haraç alan bir kamalım var menim.

Gelin:

Gelin deyer, gel söyleme çox diller,

Sesime ses verer şeyda bülbüller,

Tellerime tay olamaz sünbüller,

Qolu bağlı şimşad kolum var menim.

Qiz:

Qız deyer ki, menem xubların şahı,

Çox aşiqlar çeker her zaman ahi,

Mühteser sözümün budur kütahı,

Her gözümde yüz min fe'lim var menim.

Gelin:

Gelin deyer, qız çox sen etme güman,

Ağ sinemdi her xesteye min derman,

Her baxışim cellad tegin alar can,

Gerdenimde eşqhanım var menim.

Qız:

Qız deyer, sen bilemezsin işlerim,

Köynekden baş verib yumru döşlerim,

Yer-be-yerden bir bir gelir müşterim,

Obalarda qarmagalım var menim.

Gelin:

Gelin deyer, uçar erşe xıyalım,

Deryadan götürüb derin kamalım,

Molla, seyyid, axund, arif hem alim,

Arzum çeker bu minvalim var menim.

Molla Cüme:

Men Cüme'ni sizsiz salan bu derde,

Derdleriniz kaldı qemli sinemde,

Seyyad olub dolanırsam her kende,

Sizin tegin cüt maralım var menim.

GÖRÜM

Ay gelin, aman gelin, birce ince belin görüm,

Ay gelin, yaxşı gelin, birce ember telin görüm,

Ay gelin, hezel gelin, birce danış dilin görüm,

Ay gelin, çinar gelin, uca gedd ü dalın görüm,

Ay gelin, qonçe gelin, men bülbülem, gülün görüm.

Ay gelin, ember gelin, siyah qaşın ağrın alım,

Ay gelin, qeşenk gelin, xoş baxışın ağrın alım,

Ay gelin, eceb gelin, al qumaşın ağrın alım,

Ay gelin, göyçek gelin, yar yoldaşın ağrın alım,

Ay gelin, getme gelin birce rayon halqın görüm.

Ay gelin, ziba gelin, ayna qabaq isteyirem

Ay gelin, ötme gelin, kül tek yanaq isteyirem,

Ay gelin, mercan gelin, türfe buxaq isteyirem,

Ay gelin, xoşca gelin, qaymaq dodaq isteyirem,

Ay gelin, qemer gelin, bir cüt qoşa xalın görüm.

Ay gelin, töhfe gelin, sen gel bizim bağa gedek,

Ay gelin, gözüm gelin, istersen otağa gedek,

Ay gelin, ince gelin, gel qaçıban dağa gedek,

Ay gelin, eşit gelin, bir kefe, damağa gedek,

Ay gelin, ceyran gelin, birce gel bir çölün görüm.

Ay gelin, durma gelin, bu kendler tamam yaslıdır,

Ay gelin, temiz gelin, ürekler hamı paslıdır,

Ay gelin, çiçek gelin, açılıb yazın feslidir,

Ay gelin, göyçek gelin, bilsinler adın Eslidir.

Ay gelin öldü Cuma bir buse ver balın görüm.