Scientific topics

بابەتە زانستییەکان

پرۆپێسیا چییە؟ کاریگەرییە لاوەکییەکانی دەرمانی هەڵوەرینی قژ

پرۆپێسیا ( Propecia) ناوی مارکەی دەرمانێکە کە پێی دەوترێت فیناستەرید ( Finasteride ) کە لە ساڵی ١٩٩٧ەوە بۆ هەڵوەرینی قژ لە بازاڕدایە و زۆرێک لە پیاوان شانازی بە ئەنجامە ئەرێنییەکانەوە دەکەن، هەرچەندە هەندێکی دیکەش بەدرێژایی ساڵان هاتوونەتە پێشەوە و کاریگەرییە لاوەکییە دڵتەزێنەکانیان لە ناڕێکی لە ئیرەکشنەوە تا ڕەفتاری خۆکوژی ڕاگەیاندووە . حەبێکی ڕەچەتەی پەسەندکراوە کە لەلایەن FDA پەسەندکراوە و بە کار دێت بۆ کەمکردنەوەی هەڵوەرینی قژ یان بۆ چارەسەرکردنی گەورەبوونی پرۆستات. هەروەها فیناستەرید بە شێوەی کرێم و سپرای بەردەستە کە دەتوانیت بیدەیت لە پێستی سەرت بۆ چارەسەری هەڵوەرینی قژ. هەرچەندە بە شێوەی کرێم و سپرای لەلایەن FDA پەسەند نەکراوە، بەڵام لەوانەیە ببینیت کۆمپانیاکان ئەم ڕاستییە دەشارنەوە بۆ بە بەبازاڕکردنی کرێم و سپراکانیان.

فیناستراید ڕێگری دەکات لە گۆڕینی هۆرمۆنی تێستۆستیرۆنی جەستەت بۆ دیهایدرۆتێستۆستیرۆن (DHT). ئەو پیاوانەی قژیان هەڵئەوەرێ DHT ی زیاتر لە پێستی سەریاندا هەیە؛ کەمکردنەوەی ڕێژەی ئەم هۆرمۆنە بەم شێوەیە هەڵوەرینی قژ کەمدەکاتەوە. هەروەها دەرمانەکە ئاستی DHT کە لە خوێندا دادەبەزێنێت، هەروەها دەتوانێت ئاستی هەردوو جۆری هۆرمۆنی تێستۆستیرۆن و ئیسترادیۆل کەمێک بەرز بکاتەوە، بەپێی FDA.

هۆکارەکانی هەڵوەرینی قژ

هەڵوەرینی قژ لە نێرینە بە شێوەیەکی گشتی بەهۆی گۆڕانکارییەکانی جینات و هۆرمۆنەکانەوەیە کە پەیوەندییان بە پیربوونەوە هەیە. هەڵوەرینی قژ لە پیاواندا کاریگەری لەسەر تەندروستی گشتی نابێت، بەڵام دەتوانێت کاریگەری دەرونی هەبێت. زۆرێک لە ژن و پیاوەکان لەگەڵ بەرزبوونەوەی تەمەندا تووشی تەنکبوونەوە و هەڵوەرینی قژ دەبن. بۆ پیاوان، قژی پێشەوە، نزیکترین لە پێشەوەیان سەرەتا دەست دەکات بە تەنکبوونەوە. بە تێپەڕبوونی کات هێڵی قژەکە بەرەو دواوە دەڕوات، و زۆرجار شێوەی “M” دروست دەکات. هەروەها هەندێکیان تووشی گەشەکردنی بازنەی مووی تەنک دەبن لە سەرەوەی پێستی سەر.

خانمان زیاتر تووشی تەنکبوونەوە دەبن لە هەموو پێستی سەریان دەبن. لەوانەیە تێبینی ئەوە بکەن کە کاتێک قژیان جیا دەکەنەوە دەتوانن زیاتر پێستی سەریان ببینن. هەردوو هەڵوەرینی قژ بە شێوەی نێر و مێ کە پەیوەندییان بە پیربوونەوە هەیە پێی دەوترێت قژ هەڵوەرینی ئەندرۆجینی.

ئەگەر هەڵوەرینی قژت یەکێک لەم دوو شێوازە پەیڕەو نەکات، لەوانەیە بەهۆی حاڵەتەکانی ترەوە بێت یان کاریگەری لاوەکی دەرمان بێت. ئەگەر بۆ نموونە پارچە قژت لە ناوچە جیاوازەکانی دەوروبەری پێستی سەرتەوە لەدەستدا، پێویستە لەگەڵ پزیشکی چاودێری تەندروستی باسی بکەیت.

جگە لە پیربوون، هەڵوەرینی قژ دەتوانێت بەهۆی:

· Alopecia areata، حاڵەتێکی بەرگری خۆکارە

· قژ هەڵوەرینی کێشکردن، هەڵوەرینی قژ بەهۆی ڕاکێشانی قژ بە توندی بۆ ستایلکردنی قژ

· گۆڕانی هۆرمۆنەکانی پەیوەست بە دووگیانی یان وەستانی سوڕی مانگانە

· فشاری دەروونی توند

· نەخۆشییەکی سەخت

· بەدخۆراکی و ڕێجیمەکانی کراش

· کێشەی غودەی دەرەقی

هەروەها هەڵوەرینی قژ دەتوانێت کاریگەری لاوەکی زۆرێک لە دەرمانەکان بێت لەوانە:

· چارەسەری کیمیایی

· ئایزۆترێتینۆین ( Isotretinoin )، دەرمانێکی زیپکە

· دەرمانی دژە خەمۆکی

· ترشی ڤالپرۆیک ( Valproic acid )، دەرمانێکی دژە گرژبوونە

· دەرمانی دابەزاندنی کێش

· میتۆترێکسات ( Methotrexate )، بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی چەندین حاڵەتی بەرگری خۆکار وەکو هەوکردنی جومگەی ڕۆماتیزم.

چارەسەری هەڵوەرینی قژت بەندە بە هۆکارەکەیەوە. فیناستراید تەنها بۆ چارەسەرکردنی هەڵوەرینی قژی نەخشی نێر بەکاردێت.

کاریگەری لاوەکی Propecia

ناسراوترین و بەڵگەدارترین کاریگەرییە لاوەکییەکانی پرۆپێسیا لە سروشتی زاوزێدا. ئەم کاریگەرییە لاوەکیانەی خوارەوە لە کاتی تاقیکردنەوە کلینیکییەکاندا سەریان هەڵداوە و لە سەر لیبێڵی سەرەتاییدا هاتوون:

· کەمبوونەوەی ئارەزووی سێکسی

· تێکچوونی ئیرەکشن

· کەمبوونەوەی قەبارەی مەنی لە کاتی ڕژاندن

دەرمانەکە تەنها بۆ پیاوان پەسەندکراوە، چونکە توێژینەوە لەسەر ئاژەڵان مەترسییەکی ڕوونی دەرخستووە کە دەرمانەکە ببێتە هۆی کەموکوڕی لەدایکبوون لە کۆرپەلەیەکی گەشەسەندوودا.

دوای ئەوەی دەرمانەکە پەسەند کرا، ڕاپۆرتەکان باس لە چەندین کاریگەری لاوەکی دیکە کران. پێویستە لێکۆڵینەوەی زیاتر بکرێت بۆ ئەوەی جیا بکرێتەوە کە ئایا هەموویان پەیوەندییان بە بەکارهێنانی دەرمانەکەوە هەیە، لەوانە:

· ناسکی و گەورەبوونی مەمک

· خەمۆکی

· پەڵە و ئاوسانی

· ئازاری کۆئەندامی زاوزێ

· شێرەبەنجەی مەمك

لەوانە خەمۆکی یەکێکە لە نیگەرانکەرترینەکان. زانایان دەریانخستووە کە دەرمانەکە بەڕاستی بەربەستی خوێن و مێشک دەبڕێت و، لە دوای پەسەندکردنی پرۆپێسیا، چەندین ڕاپۆرت هەبووە کە نەخۆشەکان تووشی گۆڕانی باری دەروونی بوون خۆیان کوشتوە. بەم هۆیەوە FDA لە ساڵی ٢٠٢٢ مەترسی بیرکردنەوە و ڕەفتاری خۆکوژی بۆ ناوی دەرمانەکە زیادکرد. هەندێک لە نەخۆشەکان باسیان لەوە کردووە کە کاریگەرییە لاوەکییەکانی تەنانەت دوای وەستاندنی خواردنی دەرمانەکەش بەردەوام بوون.

کاریگەری لاوەکی Propecia بۆ خانمان

ئەگەر توانیت دووگیان بیت، پێویستە وریا بیت لە دەرمانی فیناستەرید. لیبێڵی FDA پێشنیاری ئەوە دەکات کە ژنان تەنانەت نابێت بەکاری بێنن، چونکە بەرکەوتن بە فیناستەرید دەتوانێت ببێتە هۆی کەموکوڕی لەدایکبوون لە ئەندامی زاوزێی کۆرپەی نێر کە لە گەشەکردندایە.

هێشتا هەندێک تاقیکردنەوە بچووکەکان دەستیان کردووە بە تاقیکردنەوەی دەرمانەکە لەسەر ژنان، بە مەرجێک دوای وەستانی سوڕی مانگانە بن. ئەو تاقیکردنەوانە ئەنجامێکی تێکەڵاویان بەدەستهێناوە، هەندێکیان دەریانخستووە کە دەرمانەکە هەڵوەرینی قژی کەمکردووەتەوە و هەندێکی دیکەش ئاماژەیان بەوە کردووە کە هیچ جیاوازییەکی نەبووە.

تا ئێستا کاریگەرییە لاوەکییەکانی فیناستەرید لە خانماندا بریتی بوون لە:

· کەمبوونەوەی ئارەزووی سێکسی

· زیپکە

· پێستی وشك

· بەرزبوونەوەی ئەنزیمەکانی جگەر

وەرگیراو لە پەیجی: MedShadow Foundation

ئامادەکردنی :

م.کاظم رحیم عبدالله

مامۆستا لەبەشی پەرستاری

گرژبوونی قاچ لە شەواندا

(Leg cramps at night)

گرژبوونی قاچ بریتییە لە گرژبوون و ئازارێکی کتوپڕ و نائیرادی و توندی ماسولکەکانی قاچ،کە چەند چرکەیەک یان چەند خولەکێک دەخایەنێت، کاریگەرییان لەسەر خەوتن و ڕۆتینی وەرزشکردن و کوالیتی ژیان هەیە. بەزۆر ئازارەکە له نەرمایی قاچ(ماسولکەی پووز)،پێیەکان یان ڕاندا

دروست دەبێت. لەوانەیە گرژبوونەکە بە شێوەیەکی بێ کۆنتڕۆڵ توند بێتەوە و ئازاربەخشبێت یان تەنانەت بەرگەی نەگیرێت. لەوانەیە ماسولکەکانت لە ناوچەکەدا بۆ چەند کاتژمێرێک ئازاریان هەبێت دوای نەمانی گرژبوونەکە

ئەو کەسانەی تووشی گرژبوونی قاچ ئەبن

کەسەکان لە هەر تەمەنێکدابن ئەگەری تووشبوونیان بە گرژبوونی قاچ لە شەواندا هەیە، بەڵام تا تەمەنت زیاتربێت ئەگەری تووشبوونت زیاترە، ئەمەش لەبەرئەوەیە کە ڕیشاڵەکان(ئەو شانانەی کە ماسولکەکان بە ئێسکەکان دەبەستنەوە)بەشێوەیەکی سروشتی لەگەڵ تەمەندا کورت دەبنەوە. هەروەها

ئافرەتان ئەگەری تووشبوونیان زیاترە، لە %60 ی گەورەکان لە شەواندا قاچیان تووشی گرژبوون دەبێت،بەڵام لە %40 ی منداڵان و هەرزەکاران تووشی دەبن. ئەو کەسانەی تەمەنیان لەسەرووی 60 ساڵەوەیە %33 یان دوومانگ جارێک قاچیان تووشی گرژبوون دەبێت لە شەواندا. نزیکەی %40 ی خەڵک (ئافرەت) لەکاتی دووگیانیدا تووشی گرژبوونی قاچ ئەبن لە سێیەکی دووەم و سێیەمدا،ئەمەش بەهۆی گۆڕینی سوڕی خوێن و زیادبونی کێشی دایکەکە ڕوودەدات،گەشەکردن و گەورەبوونی منداڵەکەش(کۆرپەکە) بەهەمان شێوە پەستان لەسەر دەمارەکان و لوولەکانی خوێن دروست دەکات

گرژبوونی قاچ لە شەواندا

گرژبوونی قاچ لە شەودا کاتێک ڕوودەدات کە زۆر چالاک نیت یان کاتێک خەوتوویت. لەوانەیە لە خەو هەڵتسێنێت یان خەوتنت قورستربکات

بەدرێژایی شەو هەست بە ئازار بکەی. ساڵانە، مانگانە، هەفتانە، شەوانە-دووبارەبوونەوەی گرژبوونی قاچ بەندە بە کەسەکەوە. نزیکەی 3 لە کۆی 4 حاڵەتی گرژبوونی قاچ کە ڕاپۆرت کراون لە شەواندا ڕوودەدەن.

نیشانەکانی گرژبوونی قاچ

بەداخەوە گرژبوونی قاچ زۆر لەناکاو ڕوودەدات هیچ نیشانەیەکی ئاگادارکردنەوەی نییە

هۆکاری گرژبوونی قاچەکان

هەندێک لە گرژبوونی قاچەکان بەبێ هیچ هۆکارێک ڕوودەدەن. ئەمانە پێیان ئەوترێت گرژبوونی

.(idiopathic)

هۆکارە ئەگەرییەکانی گرژبوونی قاچ بریتین لە:

١.کارەبای دەمارەکان بە شێوەیەکی نائیرادی

٢.بەشێک لە ماسولکەکانی قاچت خوێنی پێویست وەرنەگرێ

٣.فشار

٤.زۆر وەرزشکردن بەچڕی بەرز

٥.دانیشتن بۆ ماوەیەکی زۆر

٦.زیاد بەکارهێنانی ماسولکەکانت

٧.وەستان یان کارکردن لەسەر زەوییە کۆنکرێتییەکان

٨.خراپی دۆخی جەستەی لە ڕۆژدا

٩.لەکارکەوتنی گورچیلە

١٠.کەمی کانزاکان و کێشەکانی ڕۆیشتنی خوێن

١١.ماوەی دووگیانی

١٢.نەخۆشی شەکرە

١٣.دەرمان:دەکرێت گرژبوونی قاچەکان بەهۆی کاریگەری لاوەکی هەندێک دەرمانەوە بێت

چارەسەرکردنی گرژبوونی قاچ

بەداخەوە هیچ دەرزییەکی ئەفسوناوی نییە کە بتوانێت دەستبەجێ ئازارەکانت کەم بکاتەوە، بەڵام حەوت هەنگاو هەیە کە دەبێت بیگریتە بەر بۆئەوەی لە گرژبوونی قاچ ڕزگارتبێت ،ئەوانیش

١.کشانی ماسولکە:ئەگەر گرژبوونەکە

٢.لە نەرمایی قاچ (ماسولکەی پووز) بێت هەوڵبدە لەکاتی وەستان یان (دانیشتن) قاچت ڕاست بکەرەوە و پێت بەرزبکەرەوە تاوەکو پەنجەکانی قاچت ئاماژە بە شانت دەکەن،ئەگەر توانیت پێیان بگەیت پەنجەکانی پێت ڕاکێشە

٣.مەساج:دەستەکانت یان ڕۆلەر بەکاربهێنە بۆ مەساجکردنی ماسولکەکان

٤.بوەستە:هەستە بە پێیەکانت فشار بخەرە سەر زەوی

٥.ڕۆشتن،پیاسەکردن

٦.گەرمی بەکاربهێنە:پادی گەرمکەرەوە بەکاربهێنە یان حەمامێکی گەرم بکە

سەهۆڵ:کیسەیەک سەهۆڵ لەناو خاولییەکدا بپێچەرەوە و بیخە سەر گرژبوونەکە

دەرمانی ئازارشکێن بخۆ:دەرمانی ئیبوپڕۆفین یان ئەسیتامینۆفین بخۆ بۆ یارمەتیدانی ئازارەکە

ئامادەکردنی :بەفرین ئازاد

(A)خوێندکاری بەشی پەرستاری/قۆناغی دووەم گرووپی

شێرپەنجەی میزڵدان

کاتێک خانەکانی میزڵدان بەشێوەیەکی ناسروشتی و نائاسایی دەست دەکەن بە گەشە و دابەشبوون، شێرپەنجەی میزڵدان سەرهەڵدەدات. لەگەڵ زۆربوونی خانە شێرپەنجەییەکانیشدا، بە هەمان شێوەی جۆرەکانی تری شێرپەنجە، وەرەم پێکدێت و ئەگەری هەیە بڵاوببنەوە بەناو بەشەکانی تری لەشدا.

شێرپەنجەی میزڵدان چۆن سەرهەڵدەدات و بڵاودەبێتەوە

شێرپەنجەی میزڵدان سێ جۆری سەرەکی وچەند جۆرێکی تری لاوەکیی هەیە، زۆرینەی جۆرەکانی ئەم شێرپەنجەیە لە چینی هەرە ناوەوەی دیواری میزڵدانەوە سەرهەڵدەدات. لەو کاتەی کە هێشتا خانە شێرپەنجەییەکان نەگواستراونەتەوە بۆ چینەکانی تری دیواری میزڵدان، چارەسەری نەخۆشییەکە ئاسانە، بەڵام لەگەڵ بڵاوبوونەوەی بەناو چینەکانی تردا چارەسەری نەخۆشییەکەش قورستر دەبێت. بەتێپەڕبوونی کات، ئەگەر هەیە شێرپەنجەکە بڵاوببێتەوە بۆ دەرەوەی میزڵدان.

هۆکارەکان

پسپۆڕان تا ئێستا بەتەواوی نازانن هۆکاری سەرەکیی سەرهەڵدانی شێرپەنجەی میزڵدان چییە، بەڵام کۆمەڵێ فاکتەر و هۆکاری لاوەکی دەستنیشانکراون کە ئەگەری سەرهەڵدانی ئەم شێرپەنجەیە زیاد دەکەن. هەندێک لەوانە بریتین لە:

- جگەرەکێشان، کێشانی جگەرە یەکێکە لەو هۆکارە سەرەکییانەی کە مەترسیی توشبوون بە شێرپەنجەی میزڵدان زیاد دەکات. بەپێی چەند توێژینەوەیەک ئەوانەی جگەرە دەکێشن ئەگەری توشبوونیان سێ هێندەی ئەوانەیە کە جگەرە ناکێشن.

- ماددەی کیمیایی، هەندێک لە ماددە کیمیاییەکان کە پێیان دەوترێت ئارۆماتییەکان(aromatic amines) و زیاتر ئەو کەسانە بەریەککەوتنیان لەگەڵدا هەیە کە لە پیشەسازیی ڕەنگ و بۆیەدا کاردەکەن.

- نەخواردنەوەی ئاو و شلەمەنیی پێویست، ئەو کەسانەی کە ڕۆژانە بڕێکی زۆر شلەمەنی، بەتایبەتی ئاو، دەخۆنەوە مەترسیی توشبوون بە شێرپەنجەی میزڵدانیان تێدا کەمترە.

- ئارسەنیک(Arsenic) لە ئاوی خواردنەوەدا، لە هەندێک ناوچەدا بوونی ئارسەنیک لە ئاوی خواردنەوەدا بە یەکێک لەو هۆکارانە دادەنرێت کە مەترسیی توشبوون بەم جۆرەی شێرپەنجە زیاد دەکەن.

ئەم حاڵەتانەی خوارەوەش ئەگەری توشبوون بە شێرپەنجەی میزڵدانیان تێدا زیاترە:

- چوونە تەمەنەوە، لەگەڵ چوونە تەمەنەوە ئەگەری توشبوون بەم شێرپەنجەیە زیاتر دەبێت، زۆرینەی ئەوانەی کە توشی ئەم جۆرەی شێرپەنجە دەبن لە ٧٠ ساڵییەوە نزیکن.

- ڕەگەزی نێر، مەترسیی توشبوون بەشێرپەنجەی میزڵدان لە ڕەگەزی نێردا چوار هێندە زیاترە وەک لە ڕەگەزی مێدا.

نیشانەکان

شێرپەنجەی میزڵدان، بەهۆی نیشانە دیارەکانیەوە، بەبەراورد لەگەڵ جۆرەکانی تری شێرپەنجەدا دەکرێت زووتر دەستنیشانبکرێت. هەندێک لە نیشانە باوەکان:

- خوێن یاخود خوێنی مەییو لە میزدا(hematuria)، لە نیشانە هەرە باوەکانی شێرەنجەی میزڵدانە و ئازاربەخشە. بەشێوەیەکی گشتی ئەم نیشانە لە ٨-٩ کەس لە ١٠ کەسی توشبوو بە شێرپەنجەی میزڵداندا هەیە.

- بوونی ئازار لە کاتی میزکردندا(Dysuria)، ئەمەش یەکێکی ترە لە نیشانە باوەکانی تری شێرپەنجەی میزڵدان.

- ناوەناوە میزکردن(زیاتر لە کاتی ئاسایی)

هەندێک لەو نیشانانەی کاتێک شێرپەنجەکە بڵاوەی کردبێت:

- کەسەکە ناتوانێت میز بکات

- ئازار لە بەشی خوارەوەی پشت (لە ئاستی گورچیلە)

- دابەزینی کێش و لەدەستدانی ئارەزووی خواردن

- هەستکردن بە شەکەتی و لاوازی

- ئاوساوی لە قاچدا

- ئازاری ئێسک

تێبینی/ گرنگە ئەوە بزانین کە ئەگەر یەکێک لەم نیشانانەی تێدا بەدەرکەوت ڕاستەوخۆ مانای ئەوە ناگەیەنێت شێرپەنجەی میزڵدانی هەبێت، ئەم نیشانانە دەکرێت بەهۆی چەند نەخۆشییەکی تری میزڵدان و میزەڕۆوەشەوە دەربکەوێت، بۆیە پێویستە لە کاتی هەستکردن بەم نیشانانە سەردانی پزیشکی تایبەت بکرێت و ئاگادار بکرێتەوە.

خۆپارێزی

شێرپەنجەی میزڵدان، بە هەمان شێوەی جۆرەکانی تری شێرپەنجە، دەکرێت بە چەند ڕێگایەک مەترسیی توشبوونەکەی کەمتر بکرێتەوە:

- دوورکەوتنەوە لە جگەرە کێشان

- خۆپارێزی لە ماددەی کیمیایی نێو پیشەسازییەکان(وەک ئارۆماتییەکان)

- دوورکەوتنەوە لە ئارسەنیک لە ئاوی خواردنەوەدا، پێویستە ئاوی خواردنەوە بپشکنرێت و دڵنیایی ئەوە بدرێت کە خاڵییە لە ماددەی ئارسەنیک.

- خواردنی تەندروست؛ ئەو خۆراکانەی کە چەوری و کۆلسترۆڵیان تێدا کەمە وەک سەوزە و میوەکان. هەروەها خواردنەوەی شلەمەنیی پێویست(بەتایبەت ئاو).

چارەسەر

شێرپەنجەی میزڵدان، بەپێی جۆری شێرپەنجەکە و قۆناغەکەی و، لەبەرچاوگرتنی تەمەن و تەندروستیی گشتیی کەسەکە، ئەم شێوازە چارەسەرانە دەکرێت بگیرێنە بەر:

- نەشتەرگەری، یان بە تەنها یان لەگەڵ چارەسەری تردا پێکەوە. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا ئەم جۆرەی چارەسەر دەگیرێتە بەر.

- چارەسەری کیمیایی، دەکرێت پێش نەشتەرگەری یاخود دوای نەشتەرگەری بەکاربهێنرێت.

- چارەسەر بە تیشک، ئەمیش دەکرێت لەپێش یاخود لەپاش نەشتەرگەری بکرێت و دەشکرێت لەگەڵ چارەسەری کیمیاییدا پێکەوە بن.

ئامادەکردنی / لینە محمد ، خوێندکاری بەشی پەرستاری قۆناغی دوو- گروپ A

پڕۆتین (Protein)

پڕۆتین بریتییە لە یەکێک لە پێکهاتە خۆراکییەکان یەکێکە لەو ٣پێکهاتەی تری خۆراک کە بەبڕێکی زۆر پێویستمان پێیەتی بۆ هێشتنەوەی تەندروستی وبەباشی مانەوەی شانە و ماسولکەکانی لەش، پڕۆتین لە پێکهاتەی بچوکتر پێک دێت پی دەڵێن ترشەئەمینییەکان کە بە سەدان ترشی ئەمینی هەیە لە سروشتدا بەڵام لەش تەنها ٢٢ لەمانە بەکاردەهێنێت، لەش توانای دروست کردنی هەموویانی هەیە بێجگە لە ٩ دانەیان کە پێیان دەوترێت ترشە ئەمینییە پێویستەکان کە لە خواردنەوە بە دەست دەهێنرین .

هەندێک خاڵی سەرەکی دەربارەی پڕۆتین :

پڕۆتین گرنگە بۆ چاکردنەوەو گەشەکردنی خانەکانی لەش.
کەم بوونەوەی پڕۆتین دەکرێت ببێتە هۆی دابه‌زینی بەرگری لەش.
پڕۆتینی زیاد لە پێویست دەکرێت ببێتە هۆی زیاد بوونی کێش و کێشەی جگەر.

پڕۆتین فرمانی چییە ؟

پێکهاتەی بنچینەیی لەشی مرۆڤە و پڕۆتین شانە بنیات دەنێت و دەیهێڵێتەوە و لەکاتی گەشەکردن لە کاتی ساوای و سکپڕی لەش زیاتر پێویستی بە پڕۆتینە بۆ مانەوەمان لە ژیان پێوسیتمان بە پڕۆتینە چونکە لەڕێی پڕۆتینەوە بەشێک لە وزەی ڕۆژانەمان دەستدەکەوێت، هەر گرامێک لە پڕۆتین ٤گرام کالۆری تێدایە پڕۆتین گرنگە بۆ ماسولکەکان و هێشتنەوەیان بە تەندروستی .

پڕۆتین پێویستە بەڵام بۆ ئەم کەسانە پێویسترە:

کەسێکی بریندار.
کەسێک نەشتەرگەر بۆ ئەنجام درابێت.
کەسێک لەکاتی ڕاهێنان ماسولکەکانی ئازاری گەیشتبێت یان پچڕابێت.
ئافرەتی دووگیان (مەبەست لە بڕی پێویست بیخوات نەک بەڕێژەی زیاتر).

بڕی پێویستی ڕۆژانە چەندە؟

بڕی پێویست پشت دەبەستێت بەتەمەن و ڕەگەز و کێشی و قەبارەو چالاکی ڕۆژانەی کەسەکەوە واتە ڕێژەی مژینی پڕۆتین لە پیاواندا زۆرترە بەبەراورد بە ئافرەتان چونکە کاتێک پیاو ڕاهێنان دەکات ڕێژەی مژینی پڕۆتینی زیاتر دەبێت.

زۆربەی خەڵک پێویستیان بە ٢٠ بۆ ٣٠ گرام پڕۆتینە لە ژەمەکانیاندا بە شێوەیەکی گشتی.

کەمی پڕۆتین و زیانەکانی

نەبوونی گەشە
لەدەستدانی بارستای ماسولکە
کەمبوونەوەی بەرگری لەش
بێ هێزبوونی دڵ
هەناسە توندی
کەمی پڕۆتین دەکرێت کوشندە بێت کە توشی حاڵەتێک ئەبێت پێ دەڵین ( Kwashiorkor )ئەمەش جۆرێکی بەدخۆراکییە لەئەنجامی کەمی پڕۆتینەوە دروست دەبێت و دەبێتە هۆی ئاوسانی قاچەکان و کۆبوونەوەی ئاو لەژێر پێست هەروەها هەندێک نیشانەی تر وەکو ورگێکی گەورە و ئاوسا و ناسک بوونی تاڵەکانی قژ و ئەمەش وادەکات کەسەکە بە ئاسانی توشی هەوکردن ببێت

پڕۆتین و سەرچاوەی بەدەست هێنانی لە خۆراکدا:

· گۆشت

· خۆراکی دەریا

· پەلەوەر

· دانەوێڵە

· پاقلە

· بەرهەمی شیرەمەنی سەرچاوەی باشی پڕۆتینن

· نیسک

· هێلکە

· شیر

· پەنیر

نیشانەکانی زۆری پڕۆتین:

ئەگەر لە ڕێژەی پێویست زیاتر بخورێت دەکرێت ببێتە هۆی زیان و مەترسی ئەمەش چەند نیشانەیەکی زۆری پڕۆتین:

· هەستکردن بە ماندوییەتی.

· زیادبوونی کێش.

· دەبێتە هۆی کەمی ڕیشاڵ و کانزاو دژەئۆکسید.

· زۆر چونە دەرەوەی کالیسێۆم لە میزەوە.

· خواردنی ٢٠٠بۆ ٤٠٠ گرام سەختە جگەر بتوانی بە ئاسانی بیگۆڕێت بۆ نایترۆجین ئەمەش دەبێتە هۆی سکچون و هێڵنجدان وکاریگەری لاوەکی و زیان بەخشی دیکه‌.

ئاگاداربە بێ ئاگاداری پزیشکەکەت هیچ چارەسەرێک تاقیمەکەرەوە

ئامادەکردنی / لینە محمد/ خوێندکاری بەشی پەرستاری – قۆناغی دوو- گروپ A

بەرنامەی ئیندنۆت

بۆ دەستکەوتنی بەرنامەی ئیند نۆت سەردانی ئەم لینکە بکە بە فرییە

https://p30download.ir/find.php?search=endnote

نەخۆشی گەنم

نەخۆشی گەنم یان نەخۆشی سیلیەك بریتیە لە دروست بوونی هەستیاری بە پرۆتینی گلووتین، ئەم پرۆتینە لە هەندێ خواردن هەن بە زۆری لەو خواردنانەی كە لە گەنم و جۆ دروست دەكرێن، هەروەها ئەو دژە تەنانە هێرش دەكەنە سەر خانەكانی ریخۆڵە باریكە وە دەبنە هۆی تێكشكانی خانەكانی ریخۆڵە ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی ریخۆڵە كاری ئاسایی خۆی نەكات كە ئەویش كە هەرس كردن و هەڵمژینی خواردنە.

كەی نەخۆشی گەنم دەردەكەوێت؟

‎ منداڵ دوای ئەوەی خواردنی پێی دەدرێ لە شەش مانگییەوە نیشانەكانی ئەم نەخۆشییە ئەگەری هەیە وردە وردە دەركەوێ واتا پێش شەش مانگی تەمەن منداڵ، لەبەرئەوەی تەنها شیر دەخوات نەخۆشی گەنم گەر هەبێت نیشانەكانی دەرناكەوێ.
‎ بەزۆری لە ٩ -٢٤ مانگی تەمەن نیشانەكانی دەردەكەوێ، بەڵام هەندێ جار تا تەمەنی گەورەش نیشانەكانی دەرناكەوێ واتا ئەم نەخۆشییە سێ جۆری هەیە : ئەوانەش
‎١. لە تەمەنی ٩-٢٤ مانگی نیشانەكانی دەردەكەوێت( بە زۆری وایە)
‎٢. ئەگەری هەیە كەسەكە نەخۆشیەكەی هەبێت لە هەر تەمەنێكدا بێت نیشانەكانی دەركەوێت .
‎٣. ئەگەری هەیە كەسەكە نەخۆشییەكەی هەبێت، بەڵام دەرنەكەوێت.

نیشانەكانی :

نیشانەکانی ئەم نەخۆشیە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆڕدرێت
١. بەزۆری ئەو نیشانانەی دەبێت كە پەیوەندی بە كۆئەندامی هەرسەوە هەیە وەك سك چوونی درێژ خایەن، ئاوسانی سك، ئازاری سك، ڕشانەوە، حەزی بۆ خواردن نامێنێت و كێشی زیاد ناكات یان كێشی كەم دەكات.
٢. منداڵەكە باڵای زیاد ناكات.
٣. منداڵ باڵغ بوونی دوا دەكەوێ.
٤.كەم خوێنی بەهۆی كەمی مادەی ئاسن وفۆلیك ئەسید و ڤیتامین B12.
٥. ئێسكە نەرمە بەهۆی كەمی ڤیتامین دی و كالیسیوم.
٦.تێكچونی دەروونی منداڵەكە وەك خەمۆكی و قەلەقی، هەندێ جار نیشانەكانی نەخۆشی ئۆتیزم دروست دەبێت لە منداڵەكە.
٧. درەنگ ددان دەرهاتن یان خراپ دروست بوونی ددان.
٨.لە هەندێ حاڵەتی دەگمەن گەشكە دروست دەبێت لە كەسی توش بوو.
٩. هەندێ جار گەر چارەسەر نەكرێ دەبێتە هۆی شێرپەنجەی ریخۆڵە بۆیە زۆر گرنگە ئەم نەخۆشییە زوو دەستنیشان بكرێت و چارەسەر بكرێت.

نەخۆشی گەنم زیاتر لەو کەسانەدا ڕوودەدات کە:

١.ئەندامێکی خێزانەکەی کە نەخۆشی گەنم یان هەوکردنی پێستی هەیە

٢.جۆری یەکەمی شەکرە

٣.نەخۆشی داون

٤.نەخۆشی بەرگری خۆکارانەی غودەی دەرەقی

٥.هەوکردنی قۆڵۆنی وردبینی (هەوکردنی قۆڵۆنی لیمفۆسایتی یان کۆلاجینی).

*پاش دەست نیشان کردنی نەخۆشیەکە لە ڕێگەی پشكنینی خوێن و نازۆرەوە، پێویستە ڕێجیمێکی تایبەت پەیڕەو بکرێت کە ئەو خواردنانەی پڕۆتینی گلوتینیان تێدایە نەخورێت.

ئەو خواردنانەی کە نابێت بخورێت ئەمانەن:

١. ئەو سەمون و نانەی کە لە گەنم وجۆ دروست کراون.
٢. گەنمە کوتاو، ساوەر، بڕوێش.
٣.کێک، پسکیت، پاقلاوە.
٤.جبس (چونکە زۆریان پڕۆتینی گلوتینیان تێدایە)
٥.هەندێک جۆر شیر و بەرهەمەکانی پڕۆتینی گلۆتینیان تێدایە ( لەبەر ئەوە دەبێت زۆر بە ئاگاوە بخورێت)
٦. مەعکەرۆنی، سپاگێتی، شعریە.
٧. هەندێک دەرمان هەیە پڕۆتینی گلوتینیان تێدایە.
٨.پیزا، صوصەج، هەموو جۆرەکانی صاوص
٩.هەمبەرگر و شفتە ئەگەر ئاردی گەنم و جۆی تێدابێت.

ئەوخواردنانەی دەتوانرێت بێ ترس بخوریت:

١. ئەو سەمون و نانەی کەلە ئاردی گەنمە شامی یان برنج دروست کرا بێت.
٢.برنج
٣. پاقلەمەنی (نیسک، نۆک، فاسۆلیا، پاقلە....)
٤.گۆشت، مریشک، ماسی..
٥.کێک و پسکیت کە لە ئاردی گەنمە شامی دروست کرابێت.
٦.شیری سروشتی و بەرهەمەکانی شیر یان ئەو شیرانەی کە گلوتینیان تێدا نییە.
٧. هێلکە.
٨. چەرەسات
٩.پەتاته‌.
١٠. شۆفان، ئەگەر سادە بێت و لە شوێنێک ئامادە نەکرابێت کە گەنم و جۆی تێکەڵاو بووبێت.
١١. هەمبەرگر و شفتە و پیزا ئەگەر بە ئاردی گەنمەشامی یان برنج دروست کرا بێت.

نەخۆشی گەنم زیاتر لەو کەسانەدا ڕوودەدات کە:

١.ئەندامێکی خێزانەکەی کە نەخۆشی گەنم یان هەوکردنی پێستی هەیە

٢.جۆری یەکەمی شەکرە

٣.نەخۆشی داون

٤.نەخۆشی بەرگری خۆکارانەی غودەی دەرەقی

٥.هەوکردنی قۆڵۆنی وردبینی (هەوکردنی قۆڵۆنی لیمفۆسایتی یان کۆلاجینی)

چۆن چارەسەری نەخۆشی گەنم دەکەیت؟

یەکەم و گرنگترین هەنگاو بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی گەنم وازهێنانە لە خواردنی گلوتین. ناتوانیت شێوازی کاردانەوەی جەستەت بەرامبەر بە گلوتین بگۆڕیت، بەڵام دەتوانیت ڕێگری بکەیت لەوەی گلوتین ئەو کاردانەوەیە دەستپێبکات. کاتێک واز لە خواردنی گلوتین دەهێنیت، ڕیخۆڵە باریکەت دەست دەکات بە چاکبوونەوە و دەتوانێت دووبارە ماددە خۆراکیەکان هەڵبمژێتەوە. بەڵام دەبێت بۆ ژیانت ڕێجیمێکی توندی بێ گلوتین بپارێزیت، بۆ ئەوەی جارێکی دیکە ئازاری ڕیخۆڵە باریکەت نەبێت.

ئامادەکردنی

ڕۆژەن ڕزگار

یاریدەدەری کارگێری بەشی پەرستاری

ڕۆژی جیھانی مامۆستایان

پیرۆزبای گەرم ئاراستەی مامۆستایانی بەڕێز دەکەین بە بۆنەی ڕۆژی جیھانی مامۆستایان و بەتایبەت مامۆستایانی پەیمانگای تەکنیگی کوردستان ھەموو مامۆستایانمان جێی شانازی و سەربەرزی ئێمەن

ھەمومان قەرزاری باشی مامۆستاکانمانین

(ILO&UNESCO)ڕۆژی جیھانی مامۆستایان کە دیاری کراوە لە ٥ مانگی ۱۰ ساڵی ۱۹۹٤ لە لایەن ڕێکخراوی

لەساڵی۱٩٦٦ لە لایەن ھەردوو ڕێکخراوەکە پێشنیاریان کردووە سە بارەت بە سیاسەتی پەروەردە و مامۆستایان و ڕاھێنانی مامۆستایان و ھەلومەرجی کاری مامۆستایان و ڕۆژی جیھانی مامۆستایان بە مەبەستی سوپاسگوزاری و بەرزکردنەوەی ئاستی مامۆستایانی جیھان

ڕۆڵی مامۆستا

ڕۆڵی گرنگیان ھەیە لە پەروەردەکردنی تاکەکانی کۆمەڵگاو ئاستی ھۆشیاری زانستی و تەندروستی

مامۆستا نموونه‌ى هه‌ره‌ به‌رزه‌ له‌ ژیانى قوتابی دا و له‌ هه‌مان كاتدا مامۆستایه‌تى هه‌ڵى زێرینه‌ له‌ ژیانى كۆمه‌ڵگه‌ به‌ گشتى و تاك به‌ تایبه‌تى تا بتوانێ ئه‌وه‌ى پێویسته‌ و زه‌روره‌ بۆ بنیاتنانى تاك و چه‌سپاندنی خۆشه‌ویستى خاك و نیشتمان و خۆشه‌ویستى بۆ یه‌كتر له‌ ناخی قوتابی بنه‌خشێنێ و چه‌كه‌ره‌ بكات

مامۆستا ده‌بێ كه‌سایه‌تیه‌كى سه‌ركرده‌یی هه‌بێت و توانادار بێت له‌ رێكخستنی كاته‌كان و به‌ فیرۆیان نه‌دا و ڕكێف و ده‌سه‌ڵاتی به‌ سه‌ر پۆڵه‌كه‌ دا هه‌بێت و قوتابییه‌كانیش بێزار نه‌بن له‌ وانه‌كه‌ى، به‌ڵكو ئاره‌زوو و خواست لاى قوتابیانى دروست بكات، هه‌رده‌م تامه‌زرۆیی بابه‌ت و وانه‌كان بن كه‌ ئه‌وه‌ش به‌ دڵنیایی ئاماده‌ ده‌بوون و خۆشه‌ویستى و تێگه‌یاندن دروست ده‌كات بۆ بابه‌ته‌كه‌ له‌ ئه‌نجامدا ئه‌و ئامانجه‌ به‌دی دێت كه‌ قوتابی بۆی دێته‌ قوتابخانه‌ و مامۆستا بۆی هه‌وڵ ده‌دات.

سەرەکیترین ڕۆڵەکانی مامۆستا

لێرەدا ئاماژە بەچەند ڕۆڵێکی سەرەکی مامۆستا دەدەین

١-سەرەکیترین ڕۆڵی مامۆستا بریتیە لە وانە بێژی پێدانی زانست بە تاکەکانی کۆمەڵگا

٢-یەکێکی تر لە ڕۆڵە گرنگەکان بریتیە لە کۆنتڕۆڵ کردنی وەک چۆنێتی کۆنتڕۆڵ کردنی حاڵەتێکی زانستی و کۆمەڵایەتی و تەندروستی....ھتر

٣-وەکو ھاندەر کە یارمەتی دەردەبێت لە بەرەو پێشچونی بیر و کرداری تاکەکان وەک کەسێکی ئیھلام بەخش

٤_سەرچاوە کەبەردەوامە لە بەخشینی زانیاری و زیادکردنی زانیاری

٥_ھەڵسەنگاندن لەڕێگەی پێدانی زانیاری و وەرگرتنی زانیاری توانای ھەڵیەنگاندنی تاکەکان و حاڵەتەکانی بە باشی ھەیە

٦_ڕێکخەر دەتوانێ وەک ڕێکخەری شوێنێکی ئەکادیمی و زانستی ڕۆڵی ھەبێت

٧_توانای بەشداری کردن و بەشداری پێکردنی باشی ھەیە لە بوارەکانی خوێندن و کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئاینی و تەندروستی۔

نوسه‌ر وچیرۆك نوسى میسری به‌ ناوبانگ (نه‌جیب مه‌حفوز) ده‌لێ" مامۆستا گه‌وره‌ترین پیشه‌ى هه‌یه‌، كه‌ هه‌مووپیشه‌كانى تر له‌ سه‌ر ده‌ستى مامۆستا ده‌رده‌چنن

ئامادەکردنی

مامۆستا ڕێژنە محمد جومعە

روژی جیهانی ئەلزەهایمەر

‎٢١ سیبتەمبەر دەستنیشان كراوە بەروژی جیهانی ئەلزەهایمەر

‎بەم بۆنەیەوە دەمانەویت تیشک بخەینە سەر ئەم نەخۆشییە کە بە ملیۆنان کەس لە سەرانسەری جیهان تووشی دەبێت.

‎نەخۆشی ئەلزەهایمەر یەکێکە لە نەخۆشییە باوەکان لە پۆلی تێکچوونی بیرەوەری و ڕەفتاردا، هەروەها دەبێتە هۆی تێکچوونی بیرکردنەوە و ڕەفتار و توانای ئەنجامدانی کارەکانی ڕۆژانە.

‎توشبووانی نەخۆشی ئەلزەهایمەر تووشی لەدەستدانی بیرەوەریی وردە وردە دەبن، ئەمەش وادەکات بیرهێنانەوەی کەسەکان و شوێنەکان و ڕووداوەکانیان قورس بێت. هەروەها بەزەحمەت بیرکردنەوە و بڕیاردانیان هەیە و توانای فێربوون و قسەکردن و نووسینیان تێکدەچێت. ئەم نیشانانە بە تێپەڕبوونی کات خراپتر دەبن و کاریگەری زۆری لەسەر ژیانی کەسی تووشبوو و ئەندامانی خێزانەکەی دەبێت.

‎نەخۆشی ئەلزەهایمەر نەخۆشییەکی تێکچوونە کە تێیدا مێشک وردە وردە تێکدەچێت و زیان بە خانەکانی مێشک دەگەیەنێت. هەرچەندە تا ئێستا هۆکارەکانی بە تەواوی نەزانراون، بەڵام هۆکارە بۆماوەییەکان و ژینگەییەکان ڕۆڵیان هەیە لە زیادکردنی ئەگەری تووشبوون بەم نەخۆشییە. هەرچەندە لە ئێستادا هیچ چارەسەرێک بۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەر نییە، بەڵام هەندێک دەرمان و چارەسەر هەن کە دەتوانن یارمەتیدەر بن بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکان و خاوکردنەوەی پێشکەوتنی نەخۆشییەکە .

تێگەیشتن و بەرزکردنەوەی هۆشیاری کۆمەڵگا لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر زۆر گرنگە. پێویستە خەڵک ئاگاداری نیشانەکانی نەخۆشییەکە و چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو کەسانە بن کە تووشی نەخۆشییەکە بوون. پێویستە ئێمە تێگەیشتن و هاوسۆزی نەخۆشانی ئەلزەهایمەر بین، و پشتیوانی و چاودێری پێویستیان بۆ دابین بکەین.

‎هەروەها گرنگە ئێمە پشتگیری ئەو خێزانانە بکەین کە تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بوون. چاودێریکردنی کەسێک کە بەدەست ئەم نەخۆشییەوە دەناڵێنێت لەوانەیە سترێس و قورس بێت بۆ خێزانەکە، بۆیە دەبێت ئەندامانی خێزانەکە پشتگیری سۆزداری و ئەخلاقییان بۆ بکرێت و ئاراستەی سەرچاوە بەردەستەکانی یارمەتی و پشتیوانی بکرێت.

‎لە کۆتاییدا دەڵێین، پێویستە ڕۆژی جیهانی ئەلزەهایمەر وەک دەرفەتێک بەکاربهێنین بۆ هۆشیارکردنەوەی خەڵک و فێربوون لەسەر ئەم نەخۆشییە سەختە. پێویستە وەک کۆمەڵگەیەک پێکەوە کاربکەین بۆ پشتگیریکردنی ئەو کەسانەی تووشی ئەم نەخۆشییە بوون و خێزانەکانیان. یەکخستنی هەوڵەکانمان یارمەتیدەر دەبێت بۆ باشترکردنی ژیانی ئەو کەسانەی کە نەخۆشی ئەلزەهایمەریان هەیە و کارکردن بۆ دۆزینەوەی چارەسەر بۆ ئەم نەخۆشییە، کە تەحەددایەکی گەورە بۆ هەموو جیهان دروست دەکات

‎

ئامادەکردنی

م. دڵنیا اسعد شکر

هەوکردنی ئێسک و جومگەی ئەژنۆ : Osteoarthritis of Knee🔻

▪️باوترین جۆری هەوکردنی جومگەکانە , کاتێک ڕوودەدات کە کۆتایی ئێسکەکانی جومگەی ئەژنۆ وردە وردە تێکدەچن.

کۆتایی ئێسکەکان بە کڕکڕاگە داپۆشراوە بۆ پاراستنیان، وە لەنێوان ئێسکەکانی جومگە شلەیەکی خلیسک جوڵەی جومگەکان دوور دەخاتەوە لە لێکخشان. لە حاڵەتی هەوکردنی ئێسک و جومگەدا، ئێسک لەسەر ئێسک دەخشێت.

▪️هەوکردنی ئێسک و جومگە دەتوانێت کاریگەری لەسەر هەر جومگەیەک هەبێت، بەڵام بەزۆری ئەم نەخۆشییە زیان بە جومگەی ئەژنۆ دەگەیەنێت.

▪️نیشانەکانی هەوکردنی ئێسک و جومگە :

• ڕەقبوونی جومگەی تووشبوو

• ئازار لە جومگەی تووشبوو

• ناسکبوونی ئێسک

• لەدەستدانی نەرمی جومگە لەکاتی جوڵە

• دەنگی تەقینی جومگە و کرتە کرت لەکاتی جوڵەکردن ( کە پێی دەوترێت Crepitus )

• ئاوسان (ئەستوربوون)

• (کەش و هەوا) و (خۆراک) ئەم هۆکارانەن کە لەوانەیە کاریگەرییان لەسەر نیشانەکانی هەوکردنی ئێسک و جومگەکان هەبێت، بەڵام هۆکارێکی ڕاستەوخۆ نین بۆی:

- کەشوهەوا : زۆرێک لە نەخۆشانی هەوکردنی ئێسک و جومگەکان، لەکاتی گۆڕانکاری لە کەش و هەوادا ئازارەکەیان خراپتر دەبێت، بەتایبەتی کاتێک پەستانی بەرگەهەوا لە دابەزیندایە. بۆ نموونە ڕوودەدات، پێش ئەوەی باران ببارێت.

- خۆراک : هەندێک خۆراک ئازار و نیشانەکانی تریان کەم بکاتەوە یان زیاد بکات.

▪️هۆکارەکانی هەوکردنی ئێسک و جومگەکان :

• تەمەن : مەترسی تووشبوون بە هەوکردنی ئێسک و جومگەکان لەگەڵ تەمەندا گەشە دەکات، بەزۆری لە کۆتاییەکانی چلەکانەوە دەست پێدەکات.

• ڕەگەز : بەگشتی هەوکردنی ئێسک و جومگەکان لە خانماندا زیاترە.

• قەڵەوی : بوونی کێشی زیاتری جەستە، فشار دەخاتە سەر جومگەکان.

• برینداربوونی جومگەکان: پێکانێکی گەورە کە لە کاتی ڕووداوێک ڕوودەدات، یان نەشتەرگەری بۆ جومگەیەک لەوانەیە مەترسییەکەی زیاد بکات و ببێتە هۆی هەوکردنی ئێسک و جومگەکان لە جومگەی بەرکەوتوو.

• هۆکارە بۆماوەییەکان : هەندێک کەس ئەو جینانە بە میرات دەگرن کە دەتوانن کاریگەرییان هەبێت لەسەر مەترسی تووشبوون بە هەوکردنی ئێسک و جومگەکان لە دەست، ئەژنۆ یان شان.

▪️خۆپاراستن لە هەوکردنی ئێسک و جومگەکان :

• باری لەش : ڕێکخستنی باری لەش بەوەی کە لەھەمان بار نەمێنێتەوە بۆ ماوەیەکی زۆر .

• دابەزاندنی کێش : زیادبوونی کێش گرژی لەسەر جومگەکانت زیاد دەکات و چانسی تووشبوونت بە هەوکردنی ئێسک و جومگەکانت زیاد دەکات. بۆیە لە ئەگەری زیادبوونی کێشتدا، دابەزاندنی کێشت ڕەنگە یارمەتیدەر بێت بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانت. (حاسیبەی BMI بەکاربهێنە بۆ ئەوەی بزانیت ئایا کێشت ئاساییە، کێشت زیادە یان قەڵەویت ).

▪️چارەسەری هەوکردنی ئێسک و جومگەکان :

هەرچەندە هەوکردنی ئێسک و جومگە چارەسەری تەواوی نیە ، بەڵام بەپێی کلینیکی مایۆ ، چارەسەرەکان دەتوانن ئازار کەم بکەنەوە و یارمەتیت بدەن باشتر بجوڵێیت.

چارەسەری ئاسایی بۆ هەوکردنی ئێسک و جومگەکان :

• ئەو دەرمانانەی کە دەتوانن یارمەتیدەر بن لە کەمکردنەوەی ئازار بە پلەی یەکەم، بریتین لە:

- ئەسیتامینۆفین

- دەرمانی دژە هەوکردنی ناستیرۆید (NSAIDs)

- دولۆکسیتین (Cymbalta)

• چارەسەری سروشتی :

- ڕاھێنان

- دەرزی ئاژنین

- ئامێر

• ڕێکارەکانی وەک:

- دەرزی کۆرتیزۆن

- دەرزی چەورکردن

- ڕێکخستنەوەی ئێسکەکان

- گۆڕینی جومگەکان

• گەرمی و ساردی :

گەرمی، بەتایبەتی گەرمی شێدار، ڕەنگە یارمەتی ماسولکەکان بدات ئارام ببنەوە و ئازارەکە کەم بکەنەوە. سەرماش کرژبوونی ماسولکەکان و ئازاری ماسولکەکان کەم دەکاتەوە دوای راھێنان .

• کاپسایسین. (لەبیبەری توندا ھەیە)

• پێڵاوی ڕاست (فلات)

• ئامێری یارمەتیدەر (وەک : گۆچان )

• دۆخی جەستە : دۆخی باش یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی کەمتر فشار بخەیتە سەر جومگەکانت.

• پشوودان و ڕاکشان .

• تەواوکاریە خۆراکیەکانی :

- گلوکۆسامین و کۆندرۆیتین

- ئۆمیگا ٣

- ئەدینۆسیل-میتیۆنین (SAM-e)

- کورکومین

- ڤیتامین K & D

- ئەڤۆگادۆ

🔴بەڵام پێش بەکارھێنانی دەرمان و وەرزشکردن یان دەستپێکردنی هەر رێجیمێک و خواردنی هەر تەواوکەرێک، ڕاوێژ بە پزیشکی پسپۆڕبکە، چونکە لەوانەیە کاریگەری لاوەکی بنوێنن لە جیاتی چارەسەر .

ئامادەکردنی م.دیلمان عثمان

مامۆستا لە بەشی پەرستاری

هەوکردنی پەردەکانی مێشک( Meningitis )

مێشکی مرۆڤ بە چەند پەردەیەک داپۆشراوە کە ژمارەیان سێ پەردەیە هەندێ جار ئەم پەردانە هەودەکەن واتە هەوکردنی پەردەکانی مێشک بریتیە لە هەوکردن (ئاوسان)ی ئەو پەردانەی کە پارێزگاری لە مێشک و دڕکەپەتک دەکەن.

هۆکارەکانی :

زۆربەی جار هۆکارەکەی ڤایرۆسە، بەڵام هەندێ جاریش بەکتریاش وا دەکات هەوکردنەکە ڕووبدات کە بەراورد بە هەوکردنی ڤایرۆسی، هەوکردنی بەکتریایی زۆر قورسترە، دەکرێ هۆکاری تریش هەبن وەک ( پاراسایت، شێرپەنجە، کەڕوو، نەشتەرگەری مێشک و برینداربوونی سەر، و هەندێک جۆری دەرمان)، هەوکردنی پەردەکانی مێشک زیاتر لە کۆرپە و منداڵی بچووکدا هەیە وەک لە گەورەکاندا،

ئەو هۆکارانەی کە ئەگەری توش بوون زیاددەکەن:

١-ئەو مناڵانەی کە سیستەمی بەرگری لەشیان لاوازە .

٢- ئەو مناڵانەی کە کێشەی سپڵیان هەیە ، بەباشی کار ناکات یان سپڵیان لابراوە .

٣- ئەو مناڵانەی بەهۆی ڕوداوێکەوە زەبر بەر سەریانەکەوێ و کاسەی سەریان درزەبات .

٤- ئەو مناڵانەی کەلە قەرەباڵەخیدا دەژین چ قوتابخانە یان دایەنگە یان خێزان .

بەڵام مەرج نیە مناڵی توشبوو ئەو خاڵانەی تێدا بەرجەستە بێت ، مناڵ هەیە توشەبێت و ئەو خاڵانەشی تیا نیە ، بەڵام ئەو خاڵانەی سەرەوە احتیمالی توشبوونی زیادەکەن .

نیشانەکانی تووشبوون بە هەوکردنی پەردەکانی مێشک:

١- زۆر جار پێش ئەوە مناڵەکە پەتا و کۆکە و هەڵامەتی هەبووە.

٢- شیرخواردن کەم دەبێتەوە لە منداڵی خوار سێ مانگدا

۳- سەر ئێشە و بێتاقەتی.

٤- تای بەرز.

٥- ئەگەری ڕوودانی گەشکە.

٦- منداڵەکە بێهێز دەبێت و هۆشی تێکدەچێت.

۷- دڵ تێکەڵ بوون و ڕشانەوە.

٨- بێزار بوون بە ڕوناکی و هەندێ جار بە دەنگیش.

۹- ئازاری مل و ڕەقبوونی.

مەرج نیە هەموو ئەم خاڵانە لە مناڵێکدا هەبێت.

چۆنێتی دەستنیشان کردنی:

دەستنیشانکردنی یەکلاکەرەوەی هەوکردنی پەردەکانی مێشک پێویستی بە وەرگرتنی شلەی بڕبڕەی پشت هەیە {Cerebro Spinal Fluid (CSF)} لە نيوان بڕبڕەی پشتL3-L4 لەگەڵ چەند پشکنینێکی تری خوێن کە بۆ کەسی تووشبوو یان گومانلێکراو ئەنجام دەدرێت، هەرکات گومانت هەبوو کە مناڵەکە ئەم نەخۆشیەی هەیە ئەوا پێویستە بە دەرزی تایبەت ئەو شلەیە لەپشتی دەرکرێت بەڵام پێش ئەوەی ئەم فەحسەی بۆ بکرێت پێویستە پشکنینی چاوی بۆ بکەیت بۆ ئەوەی دڵنیابیت لەوەی کە پەستانی مێشکی بەرز نیە، ئەم فەحسەش هیچ کاریگەریە خراپی ئەوتۆی لەسەر مناڵەکە نیە و پێویست ناکات دایک و باوک لێی بترسن.

چارەسەر:

ئەو دەرمانانەی کە دائەنرێت بۆ کەسی تووشبوو بە پێی هۆکاری تووشبوونەکە دەگۆڕێت بۆیە پێویستە منداڵەکە داخڵ بکرێت لە نەخۆشخانە و بخەوێنرێت و لەلایەن ستافی پزیشکییەوە چاودێری بکرێت و چارەسەر وەربگرێت، وە ماوەی نەخۆشیەکەش لە ٧-١٤ ڕۆژە و هەندێ جاریش زیاترە .

لەکاتی وەرنەگرتنی چارەسەر کەسی تووشبوو لەوانەیە تووشی یەکێک لەم کاریگەریە خراپانە ببێتەوە:

١- لاواز بوون و کێشەی بیستن و بینین وە لەوانەیە ببێتە هۆی لەدەستدانیشیان.

٢- گەشکەی بەردەوام.

٣- کۆبونەوەی ئاو لەمێشکیدا.

٤- لاوازی فێر بوون و زاکیرەی مناڵەکە.

٥- ئیفلیج بوون

٦- لەوانەیە ببێتە هۆی مردن

خۆشبەختانە ئەم کاریگەریە خراپانە زۆر جار ڕونادات و مناڵەکە دەگەڕێتەوە باری ئاسایی خۆی .

ڕێکارەکانی خۆپاراستن و ڕێگریکردن لە ڕوودانی حاڵەتەکە:

١- کوتانەکان زۆر گرنگن و پێویستە هەموو مناڵێک کوتانەکان لەکاتی خۆیدا و وەک خۆی وەرگرن .

٢- جیا کردنەوەی ‌ئەو مناڵەی کە تووشبووە بەتایبەتی چەند ڕۆژی سەرەتا بۆ ڕێگری کردن لە تەشەنەکردن و بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە بۆ کەسانی تر.

ئامادەکردنی م. عرفان عمر علی

مامۆستا لە بەشی پەرستاری

درەوشانەوەی پێستت لە مانگی ڕەمەزاندا

وشکبوونەوەی پێست و نەبوونی تازەیی و زیندوویی لە مانگی ڕەمەزاندا لە ماوەی ڕۆژووگرتندا بە هۆی کەمی ئاوی ناوەوە زۆرە، بەڵام پەیڕەوکردنی ڕۆتینێکی ڕۆژانە و هەندێک ڕێسای تەندروست بۆ چاودێریکردنی پێست یارمەتیدەر دەبێت بۆ درەوشاوەیی پێستت لە مانگی ڕەمەزاندا، سەرەڕای بەڕۆژووبوون

بویه لیرەدا چەند کاریگەریکی وشکبوونەوە لەسەر پێست لە مانگی ڕەمەزاندا دەخینە روو لەگەڵ چەند ئامۆژگاریک بۆ پەیرەو کردنی ڕۆتینیکی چاودێری پێستی ڕۆژانە بۆ درەوشانەوەی پێستت لە مانگی ڕەمەزاندا

کاریگەری وشکبوونەوە لەسەر پێست لە مانگی ڕەمەزاندا

ئاو کرۆکی بەربەستی سروشتی پێستت پێکدەهێنێت، کاتێک ئاو لە جەستە کەم دەبیتەوە پێست زیاتر تووشی زیان دەبێت، ئەمەش ئەوەیە کە لە مانگی ڕەمەزاندا بەسەر پێستدا دێت ئەگەر پشتگوێ بخرێت بۆ وشکبوونەوەی جەستە و قەرەبوو نەکردنەوەی کەمی ئاو لە مانگی ڕەمەزاندا دەبێتە هۆی ئەمانەی خوارەوە

١. پێستت مات و ناتەندروست دەردەکەوێت؛ پێستی مات شێی پێویستی نییە تا درەوشاوەیی و بریقەی پێستی تەندروست پێبدات

٢.هێڵە وردەکان و چرچ و لۆچیەکان بە ڕوونتر لە جاران دەست دەکەن بە دەرکەوتن، بە تایبەت هێڵەکانی دەربڕین، چونکە شێداری پێست چەور دەکات، هەروەها دەرکەوتنی هێڵە وردەکان کەم دەبێتەوە

٣.وشکبوونەوەی پێست دەبێتە هۆی خورانی بەردەوام

٤.درزی وشکی پێست ڕێگە بە بەکتریا دەدات بچێتە ناو پێستەوە و دەبێتە هۆی هەوکردن

چەند ئامۆژگاریک بۆ دڵنیابوون لە درەوشاوەیی پێستت لە مانگی ڕەمەزان

هەندێک هەنگاوی ئاسان کاردەکەن بۆ دڵنیابوون لە درەوشاوەیی پێست لە مانگی ڕەمەزاندا؛ شێداربوون و خۆراک بۆ پێست دەبەخشێت، هەروەها دەیپارێزێت لە هۆکارە دەرەکییە زیانبەخشەکان، هەروەها قەرەبووی پێست دەکاتەوە بۆ کەمی ئاوی خواردنەوە لە ماوەی ڕۆژووگرتندا، کە ئەمانەن:

١. ڕۆژانە دژەخۆر بەکاربهێنە؛ بەرکەوتنی تیشکی خۆر دەبێتە هۆی وشکبوونەوەی لەش، ئەمەش لەماوەی بەڕۆژووبوون لە ڕۆژدا زۆر دەبێت و دەبێتە هۆی درز و وشکبوونەوەی پێست

٢. زۆرترین پرۆتین لە جەستە و پێستتدا بریتییە لە کۆلاجین کە لەگەڵ تەمەندا کەمدەبێتەوە، بەڵام خواردنی تەواوکەری کۆلاجین دوای ڕاوێژکردن بە پزیشک لە مانگی ڕەمەزاندا ژەمێکی زیادەیە بۆ درەوشانەوەی پێست و تازەیی پێست، هەروەها دابینکردنی لاستیکی و ئاودان بە پێست

٣. زیادەڕۆیی لە خواردنی خۆراکەکانی وەک شەکر و خۆراکی پرۆسێس کراو لە مانگی ڕەمەزاندا دەبێتە هۆی ناهاوسەنگی میکرۆبی لە ڕیخۆڵەدا و دەبێتە هۆی فشاری ئۆکسیدیتیڤ، کە ڕەنگدانەوەی لەسەر پێست دەبێت و ڕەنگێکی ڕوونی پێستت لێ دەسەنێتەوە

٤. لە مانگی ڕەمەزاندا زیاتر چەوری تەندروست بخۆ وەکو گوێز و تۆوی کەتان و ئەڤۆگادۆ، کە یارمەتی نوێکردنەوەی توانای جەستەت دەدەن بۆ دروستکردنی خانەیەکی تەندروست و بەهێز کە لە زیانەکانی ژینگە دەپارێزێت لەڕێگەی گەڕاندنەوەی بەربەستی پێست

٥. دڵنیابە لە شێدارکردنی پێست ڕاستەوخۆ بە کرێمی شێدارکەرەوە ڕۆژانە دوای شۆردنی دەموچاو بۆ قفڵکردنی شێی پێست و ڕێگریکردن لە وشکبوونەوە لە ماوەی ڕۆژوودا

٦. ڕۆژانە بۆ ماوەی چەند خولەکێک بە پەنجە یان ئامێری مەساج پێست مەساج بکە بۆ کەمکردنەوەی گرژی و زیادکردنی سوڕی خوێن، بەم شێوەیە خانەکانی پێست بە تەندروستی دەهێڵێتەوە، یارمەتیدەرە لە دەرچوونی لیمفاوی کە درەوشاوەیی تەندروست بە پێست دەبەخشێت

٧. ڕۆژانە لە مانگی ڕەمەزاندا سیرۆمی ڤیتامین سی بەکاربهێنە بۆ یەکسانکردنی ڕەنگی پێست و درەوشاوەیی، هەروەها بەرهەمهێنانی کۆلاجین و ئیلاستین بەرز دەکاتەوە

٨. خواردنی ئەو خۆراکانەی دەوڵەمەندن بە دژە ئۆکسانەکان وەک سەوزەی تۆخ و توو و شوکولاتەی تۆخ، کە بەرەنگاریی ڕادیکاڵە ئازادەکان دەبنەوە، کە لە درەوشانەوەی پێستتدا ڕەنگدەداتەوە

٩. لە مانگی ڕەمەزاندا ڕۆژانە بۆ چەند خولەکێک وەرزش بکە بۆ زیادکردنی ڕۆیشتنی خوێن لە هەموو جەستەدا، بەمەش ڕۆیشتنی ئۆکسجینی گرنگ و ماددە خۆراکیەکان و کانزاکان بۆ پێست، ئەمەش تازەیی و درەوشاوەیی باشتر دەکات

١٠. پەیڕەوکردنی ڕۆتینیکی چاودێری پێست لە مانگی ڕەمەزاندا یەکەم هەنگاوە بۆ پاراستنی درەوشاوەیی و تازەگەرییەکەی، و پاراستنی لە وشکبوونەوە کە لە ئەنجامی بەڕۆژووبوونەوە دروست دەبێت، ڕۆتینی چاودێری ئەم هەنگاوانەی خوارەوە لەخۆدەگرێت

ڕۆژانە بەیانیان و ئێواران، پێش خەوتن، بە پاککەرەوەیەکی سوکی پێست کە کحولی تێدا نییە، دەموچاوت بشۆ. دوای شۆردنی دەموچاوت لەسەر پێستی شێدار سیرۆمی ترشی هیالۆرۆنیک بەکاربهێنە بۆ ئەوەی یارمەتی چەورکردن و شێدارکردنی پێست بدات. بەکارهێنانی سیرۆمی ڤیتامین سی لە ڕۆژدا پێش بەکارهێنانی کرێمی پاراستنی خۆر ڕۆژانە لە ڕەمەزاندا. ڕۆژانە لە مانگی ڕەمەزان بەیانیان و ئێواراندا دەموچاو شێدار بکە، هەنگاوی شێدارکردنەوەش دوای بەکارهێنانی سیرۆمەکە دێت. دڵنیابە لە بەکارهێنانی ماسکی سروشتی شێدارکەرەوەی دەموچاو، کە یارمەتی درەوشانەوەی پێست دەدات، هەفتەی جارێک یان دووجار. دڵنیابە لە شێدارکردنی ناوچەی چاو و لێو ڕۆژانە پێش خەوتن لە مانگی ڕەمەزاندا.

ئامادةكردنى ماموستاى ياريدةدةر

دلنيا اسعد شكور

بةشى پةرستارى/پةيمانگاى تةكنيكى كوردستان

نەخۆشی ئەکزیما ( بیرۆ )

حاڵەتێکە کە ئەبێتە هۆی ئەوەی کە پێستەکە هەوبکات بەشێوەی سور بونەوەی پێست و تلۆق کردن، هۆکاری هەوکردنەکە پەیدا دەبێت لە ئەنجامی ئەوەی بەشی سەرەوەی و ئەو بەشەی بەرگری دەکات لە پێستمان دا لاوازبووە. ھۆی ئەو ھەوکردنە دەگەرێتەوە بۆ ئەوەی کە پێستمان وشک بوەتەوە یان بەھۆی ئەوەی ڕاستەوخۆ دەستمان بەر ئەو ماددانە کەوتوە کە ھۆکارن بۆ ھستیاری (حەساسیەت)، زۆربەمان لە ماوەی ژیانماندا ئەگەری ئەوەمان ھەیە توشی جۆرێک لە جۆرەکانی ئەکزیم ببین کە ھۆیەکانی جیاوازن بۆ ئەوەی بتوانین رێگری بکەین لە توشبوونمان بە ئەکزیما. دەبێت ھەمیشە پێستمان بە نەرم کەرەوەکان بپارێزین وەک کرێم .

هۆکارەکانی ئەکزیما چیە ؟

هۆکاری سەرەکی ئیکزیما تا ئیستا بە شیوەی تەواو نەزانراوە بەڵام کۆمەڵێک هۆکار ئەتوانن پێکەوە ببنە هۆی نەخۆشییەکە وەک :

-بۆماوەیی ( ئەو کەسانەی کە هەستیاری پێستیان هەیە )

-بەکتریا

-ژینگە

-ماددەکیمیاویەکان

-هەوکردن

-سترێس

-کەم خەوی

-ژینگەی پیس

- سەرما

-رێژەی زۆری کلۆر لە ئاودا

-جلی زۆر گەرم

-زۆر خۆشتن کە دەبێتە وشک بونەوەی پێست

- گۆڕانی ڕێژەی ھۆڕمۆن بە تایبەتی لە خانمانی دووگیان

- زیندەوەری بچوک وەک بەکتریا و ڤایرۆس و کەڕوو.

- ماددەی ھەستیار وەک تۆز، ئاژەڵی ماڵی و کڕێشی سەر.

**ئەوەشمان بیر نەچێت ئەکزیما ناگوازرێتەوە تەنیا ئەوە نەبێت ۆە بەهۆی کەڕووەکانەوە توشی کەسەکە ئەبێت

جۆرەکانی نەخۆشی ئەکزیما (بیرۆ )

یەکەم جۆر : بیرۆی ناوەکی

کە ئەم جۆرانە لەخۆ دەگرێت :

*وشکە بیرۆ : وشکبونەوەی درێژ خایەنی پێستە کە خورانێکی زۆرو سوربەنەوەی لەگەڵدایە ئەم جۆرەیان زۆرتر

لە ناو مناڵدا باوە ئەگەری دەرکەوتنی لە ئەندامەکانی لەش هەیە بە تایبەت دەم و چاو و پەلەکان .

*ئارەقە بیرۆ : ئەمە جۆرەیان زیاتر لە دەست و قاچو بەینی پەنجەکان دەست وقاچ پەیدا دەبێت .

*بیرۆی چەور : ئەم جۆرەیان زۆر باوەو لە شوێنە چەورەکانی لەش دروست دەبێت بەتایبەت لە پێستی

سەر لوت وگوێ .

*بیرۆی پەپکەیی : ئەم جۆرەیان لەسەر شێەوەی بازنەیی سور دەردەکەوێت کە خورانێکی زۆرو

سوتانەوەی لەگەڵە

دووەم جۆر : بیرۆی دەرەکی

کە پێشی دەورێت بیرۆی بەرکەوتن ، کە لە ئەنجامی کۆئەندامی بەرگری لەش بۆ بەرکەوتنی هەندێک

لە ماددەی هەستیار بۆ لەش پەیدا دەبێت کە دەبێتە سور بونەوەو خورانی شوێنەکە

نیشانەکانی :

- وشک بونەوەی پێستەکە

-سوربونەوە

-تێکچونی رەنگی پێستەکە

-خورانێکی زۆر بەتایبەت لە شەودا

-ئەستور بونو زبربونی پێستەکە

-هەوکردنی شوێنی توش بوەکە

-وردە بلق لەسەر روی پێستەکە

خۆپاراستن :

١ دورکەوتنەوە لە زۆر خۆشتن کە دەبێتە وشک بونەوەی پێست

٢ لە کاتی خۆ وشک کردنوەدا بەکارهێنانی خاولی دەبێت بخرێتە سەر پێستەکە نەک پیایا بهێنرێت بەشێوەیەکی توند

٣ ئەو شوێنەی تیائدا دەمێنیتەوە نابێت زۆر گەرم بێت

٤ دورکەوتنەوە لەو پاکەرەوانەی کە هەستیاری پێستت هەیە بەرامبەریان

٥ شتنی جلی تازە چونکە ماددەی کییایان پێوەیە

٦ با هەمیشە جلەکانی ژێرەوەت لۆکە بن

چارەسەر :

*بەکارهێنانی نەرم کەرەوەکان کە شێداری پێستت دەپارێزن

* دژە زیندەیی، ئەگەر بەھۆی بەکتریاوە تووشبووبێت

*دەبێت ئەو پاککەرەوانە بەکاربهێنن کە بۆنیان تێدابەکارنەهاتووە

* دژە ڤایرۆس، بۆ چارەسەرکردنی تووشبوون بە ڤایرۆس.

* دژە کەڕوو، بۆ چارەسەرکردنی تووشبوون بە کەڕوو.

*چارەسەر بە کۆرتیزۆن کە توانای نەهێشتنی ئەو هەوکردنەیان هەیە بەڵام بە راوێژی پزیشک بەکار بهێنرێت

*ھەروەھا لە ھەندێک وڵاتدا، ھەندێک چارەسەری تر بەکاردێت وەک؛ چارەسەر بە ڕووناکی و چارەسەر بە تیشکی وەنەوشەیی.

خۆپاراستن باشترین چارەسەرە

ئامادەکردنی: م.ڕۆژەن ڕزگار

خەمۆكى دوای یاریەکانی تۆپی پێ بەگشتی و یاری مونديال بەتایبەتی لە نێوان هاندەرانى تۆپى پى

‎ڕەنگە سەیرکردنی تۆپی پێ جۆرێک بێت لە خولیای ژیانی تاك وەک وەرزش، وکاریگەرییەکانی لەسەر تەندوستى رةنكة

‎ لە هەمان کاتدا کاریگەری ئەرێنی و نەرێنی هەبێت.

‎ لە كاريةگةرة ئةرينيةكانى سەیرکردنی تۆپی پێ باشتربوونی تەندروستی دەروونییە، بەو پێیەی سەیرکردنی تیپەکان لەکاتی مۆندیالدا جۆرێک لە "سةربةخوبون" بە هاووڵاتیان دەبەخشێت، کە لەلایەن تیپەکانی وڵاتەکانیانەوە یەکگرتوو بوون، یان ئەو تیپانەی هانیان دەدا.

‎ هەروەها خۆشحاڵی سەرکەوتن هەستێکی متمانە بەخۆبوون بە هاندەران دەبەخشێت، کە ڕەنگە ڕەنگدانەوەی ئەرێنی لەسەر ژیانی پراکتیکی و کۆمەڵایەتییان هەبێت.

‎ لەلایەکی دیکەوە سەیرکردنی یارییەکان ڕەنگە کاریگەری نةرينى لەسەر تەندروستی جةستةيى ودةرونى هاندەران هەبێت، ئەمەش ڕەنگە مەترسی لەسەر تەندروستی لێبکەوێتەوە

‎توێژینەوەکانی ئەمڕۆ ئاماژە بەوە دەکەن کە سەیرکردنی یارییەکان ڕەنگە هۆکارێکی سةرةكى جەڵتەی دڵ بێت بةهوى

‎ بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن و جگەرەکێشان و کەمی جوڵە، وخيرا ليدانى دل كة لة ئاكامى سةير كردنى ياريكانا دروست دةبيت

‎ یەکێک لە نموونە ڕوونەکانی ئەمە یارییەکەی ئینگلتەرا و ئەرجەنتینیە لە مۆندیالی ١٩٩٨، کە لە ئەنجامدا ٥٥ هاوڵاتی بەریتانی لە دوای یارییەکە خەواندن لە نەخۆشخانە، دوای ئەوەی تووشی جەڵتەی دڵ بوون کاتێک وڵاتەکەیان بە لێدانی سزا دۆڕا.

‎ وە لە جامی نەتەوەکانی ئەوروپا لە ساڵی ١٩٩٦ ١٤ هاوڵاتی هۆڵەندی گیانیان لەدەستداوە دوای ئەوەی وڵاتەکەیان لە یاری قۆناغی چارەکی کۆتایی بەرامبەر فەرەنسا بە لێدانی سزا دۆڕا .

هةر وةها شارەزایانی دەروونی دەڵێن زۆرێک لە هاندەرانی تۆپی پێ توشى گۆشەگیری و دڵتەنگی لەڕادەبەدەر.

کەمبوونەوەی بەرچاوی ئارةزوى خواردن

تيكجون لة كاتةكانى نوستن

خۆگۆڕین و دەمارگیری و شکاندنی شتەکان.

هەندێکیان تووشی خةمووكى دةبن ڕەنگە ببێتە هۆی زیانی تەندروستی زۆر بەهوى ناڕازیبوون لە ئەنجامی یارییەکە و چاوەڕوانی باشترینەکان لە تیپەکە ،بەتایبەت ئەو هاندەرە سةرسةختة کە ئاواتەخوازە تیپەکەی خاڵی زیاتر بەدەستبهێنێت، ئەمەش وا دەکات زۆر بەدەست کاریگەرییەکانی ئەم خەمۆکییە بناڵێنن.

لە چوارچێوەیەکی پەیوەندیداردا، پسپۆڕان جەختیان لەوە کردەوە کە ئەم نیشانانە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە جیاوازن، ئەمەش بەندە بە هاندانی كةسةكة بۆ تیمەکە، و لەوانەیە لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا نەمێنن، بەڵام لە حاڵەتە سەختەکاندا، دەستێوەردانی پزیشکی پێویستە.

هةروةها پسپوران باس لة حالةتيكى دةرونى دةكةن كة بةريژةيكى بةر چاو لة نيوان گةنجان وهةرزةكاراندا بةربلاوة ئةويش (خةموكى دوايى مونديال) بةهوى تةواو بونى مونديال بينةرانى مونديال ياخوو هاندةرانى مونديال وهةر وةها ياريزانانى موندياليش هةست بة بيزاريكى لة رادةبكدةر دةكةن كة ئةگاتة ئاستى خةمووكى مامناوةند وگاريگةريى نةرينى دةبيت لسةر ژيان وتةندروستى تاك

ڕۆژنامەی فەرەنسی لۆ ئیکویپ ئاشکرای کردووە کە مارکینۆ، بەرگریکاری هەڵبژاردەی بەرازیل و پاریس سانجێرمان لةم ڕۆژانەدا لە دۆخێکی دەروونی خراپدایە، دوای ئەوەی زوو ماڵئاوایی لە مۆندیالی ٢٠٢٢ی قەتەر کرد.

لە بةر قبولنةكردنى دوورخستنەوەی سێلیکاو بەرامبەر کرواتیا، بەتایبەتی کە هاندەرانی بەڕازیلی بە یەکێک لە بەرپرسانی بەرپرسیار لە شکستە گەورەکەی قەتەر دەزانن.

ڕۆژنامەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، لەوکاتەوە یاریزانەکە لەڕووی دەروونییەوە لة بارودۆخیكى خراپ داية و هەست بە خەمۆکییەکی زۆر دەکات وئارزوى ياريكردنى نةماوة .

هةر بةو هويةوة پسپۆڕان ئامۆژگاری دەکەن کە خولیایەکی بەدیل بە شێوەیەکی چالاکانە ڕێکبخرێت بۆ تێرکردنی هەستی نەبوونی تۆپی پێ.ولەلایەکی تریشەوە شارەزایان ئاماژەیان بەوەدا کە دەبێت بەباشی بزانین تۆپی پێ بردنەوە و دۆڕانە، بەڵام ڕەنگە فشاری دەروونی و دەمارەیی ببێتە هۆی زەرەر و زیانێکی زۆر بۆ تەندروستی، بۆیە دەبێت بە زووترین کات لە بێزاری دەربچین و لە نەرێنی ڕزگار بین لە ڕێگەی ئەم هەنگاوانەی خوارەوە:

1- سەیرکردنی شتی تر لە تەلەفزیۆن، جیا لە کەش و هەوای یارییەکان.

2- چوونە دەرەوە لە هەر شوێنێکی ئارام و ئیسراحەت.

3- بڕۆ بۆ سەر کارەکەت، یارمەتیت دەدات لە وزەی نەرێنی ڕزگارت بێت.

4- دانانی خشتەیەک بۆ ئەو بەدیلانەی لەبەردەستی تاکەکەسدان، دەستکردن بە دووبارە دانانی بەرنامەکانی ژیان بە بیرکردنەوە لە ڕۆتینێکی ئەرێنی، جا ئەو کەسە خوێندکار بێت یان فەرمانبەر، بەو مانایەی دەگەڕێتەوە سەر چالاکی ئاسایی خۆی.

ئامادةكردنى ماموستاى ياريدةدةر

دلنيا اسعد شكور

بةشى پةرستارى/پةيمانگاى تةكنيكى كوردستان

شیری دایک

هه‌فته‌ی یه‌كه‌می مانگی ئابی هه‌موو ساڵێك له‌لایه‌ن ڕێكخراوی تەندروستی جیهانییەوە، وه‌ك هه‌فته‌ی شیردانی سروشتی دایك به‌ كۆرپه‌ دیاریكراوه، بە ئامانجی گرنگیدانی زیاتر به‌ شیردانی سروشتی و هاندانی دایكان بۆ ئەو مەبەستەش له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا له‌ 170 وڵات یادی ده‌كرێته‌وه‌، تاكو دایكان شیری سروشتی بۆ كۆرپه‌كانیان بكه‌نه‌ خۆراكی یه‌كه‌م

رێکخراوی تەندروستی جیهانی جەختدەكاتەوە كە پێویستە کۆرپە لەماوەی سەعاتی یەکەمی لەدایکبوون شیری دایکی پێبدرێت؛ هەروەها بە پێویستیشی دەزانێت ئەو شیردانە بەردەوامبێت تا شەش مانگی یەكەمی تەمەنی و، دوایی لەگەڵ خۆراكی تەواوكاریشدا تا تەمەنی دوو ساڵ پێویستە دایكەكە بەردەوامبێت لە شیردان بە کۆرپەکەی

شیری دایک، خۆراکی نموونەییە بۆ کۆرپە و منداڵ، چونکە هەموو رەگەزە خۆراکە گرنگەکانی تێدایە و خۆراکێکی سەلامەتە، هەروەها بڕێكی باش لە دژەتەنەکانی تێدایە و سیستمی بەرگری بەهێز دەکات و رێگری لە تووشبوون بە سکچوون و هەوکردنی توندی سییەکان دەکات، کە دوو هۆکاری سەرەکی مردنی منداڵە لە هەموو دنیادا بەمەش ڕێژەی مردنی منداڵانی خوار تەمەن پێنج ساڵی بەڕێژەی 19% كەم دەكاتەوە

سوودی شیری دایک بۆ ساوا

شیری دایك هەموو ئەو پێكهاتە خۆراكیانەی تێدایە كە بۆ گەشەی ساوا پێویستن و بە بڕی پێویست بە ئاسانی هەرس دەبێت و دەست كەوتنیشی ئاسانە

بڕێکی زۆر باش لە ڤیتامین و پڕۆتین و چەوری تێدایە کە بۆ گەشەی منداڵ زۆر پێویستن

ڕێژەی توشبوون بە نەخۆشی ڕەبۆ و هەستیاریی زۆر کەمترە

لێکۆڵینەوەکان دەریان خستووە شیری دایک ئاستی زیرەکی زیاد دەکات

ئەوانەی شیری دایک دەخۆن کێشیان زۆر باشە

لە داهاتوودا کەمتر تووشی شەکرە و قەڵەوی و شێرپەنجە دەبنەوە

شیری دایک بەپێی وەرز و شەو و ڕۆژ و تەمەنی منداڵ دەگۆڕێت بەجۆرێک کە باشترین بێت

شیردانی پوخت پاڵپشتی لە سیستەمی بەرگری ساوادەكات، هەروەها لە گەشەی نمونەیی جەستە و ئەقڵی ساوا

ئەو منداڵانەی كە شیرپێدانی پوختیان پێدراوە بەڕێژەی كەمتر تووشی سكچوون و نەخۆشییەكانی كۆئەندامی هەناسە دەبن، بە بەراورد بە منداڵانی تر

بەریەككەوتنی پێستی دایك و منداڵیارمەتی دەدات بە گەرمی بمێنێتەوە و ڕێگری دەكات لە دابەزینی پلەی گەرمی لەشی ساوا

یارمەتیی بەهێزكردنی پەیوەندی سۆزداری نێوان دایك و ساواكەی دەكات

لە ناو شیری دایكدا مادەیەكی كیمیایی هەیە بەناوی (ئەلفا 1 ئیج) تەنها لە ناو شیری دایكدا هەیە و بە یەكێك لەو هۆكارانە دادەنرێت كە یارمەتیدەر بۆ لە ناوبردنی گرێی تایبەت بە شێرپەنجە و لە ڕێگەی میزیشەوە ئەو گریانە فڕی دەدرێنەوە دەرەوە

سوودی شیردانی بە کۆرپەلە بۆ دایك

شیردانی سروشتی سوودی هەیە بۆ كەمكردنەوەی خوێنبەربوونی دوای منداڵبوون و، پاراستنی دایك لە كەمخوێنی

یارمەتی دوواكەوتنی دووگیان بوون دەدات

دایك دەپارێزێت لە قەڵەوی، هەوەها گەڕانەوەی لەشی دایك بۆ باری سروشتی بەر لە دووگیانکەوتن

دایك دەپارێزێت لە تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمك و هێلكەدان

سوودی شیرپێدانی سروشتی بۆ خانەوادە

لەڕووی دارایی یارمەتی داهاتی خانەوادە دەدات چونكە پێویست بەكڕینی ناكات

یارمەتی كەمبوونەوەی توشبوون بە نەخۆشی دەدات، واتە كەمتر بە كڕینی دەرمان و چارەسەری

پەیوەندیی خێزانی پتەودەكات

سوودی شیرپێدانی منداڵ بۆ كۆمەڵگە

شیردانی سروشتی یارمەتیی گەشەكردنی نەوەیەكی تەندروست دەدات، لە سەرچاوەی مرۆیی بۆ كۆمەڵگە، هەروەها یارمەتیی گەشەی ئابووری كۆمەڵگەش دەدات

هاوڕێی ژینگەیە و هۆكار نییە بۆ پیسبوونی ژینگە

زیانەكانی دواخستنی شیری دایك

ئەگەر منداڵ لە ماوەی كاتژمێری یەكەمی لەدایكبوونیدا شیری دایكی وەرنەگرێت، ئەوا بێبەش دەبێت لە وەرگرتنی ژەك كە زۆربەسوودە بۆ ساوا

ژەك جۆرێكی تایبەتی شیری سروشتییە كە لە چەند رۆژی یەكەمی دوای لەدایك بوونی ساوا دروست دەبێت و شیرێكی خەستە و ڕەنگی زەردە پاش چەند ڕۆژێك ئەو ژەكە دەبێتە شیری سروشتی

دواكەوتنی دەستكردن بە شیردانی سروشتی هەلی تووشبوون بە هەوكردنەكان و مردنی تازە لەدایكبووان زیاتر دەكات

دایك لە كاتژمێری یەكەمی منداڵبووندا بەئاگایە، بۆیە لە توانایدا هەیە شیری خۆی بدات بە ساواكەی، پاشان تۆزێك بحەسێتەوە و دەربازی بێت لە ئازاری منداڵبوون

منداڵ لە سەعاتی یەكەمی لەدایكبوونیدا چالاكە و ئارەزووی شیرخواردن دەكات، بۆیە دواخستنی كرداری شیردان بە ساوا ئەم حەزەی لاكەمدەكاتەوە و ساوا بە مەمكی دایكیەوە نالكێت

دواكەوتن لە پێدانی شیری دایك ئەگەری دواكەوتنی وێڵاشی هەیە و، خوێنبەربوونیش زیادبكات

هۆکارەکانی کەمبوونی شیری دایک

شیردان یەکێکە لە ئەزموونە گرنگەکانی جیهانی مناڵداری و دایکایەتییە. یەکێک لە نیگەرانییەکانی هەر دایکێک ئەوەیە کە خواردنێکی باش و پێویست دەدات بە مناڵەکەی یان نا. دەبێ بزانین ئەو هۆکارانەی شیری دایک کەم دەکەنەوە چین

بەکارهێنانی شیری وشک

دەبێ ئەوە بزانن کە بەو رادەیەی کۆرپەکە شیر دەخوات، بەو رادەیەش شیر لە جەستەی دایکدا بەرهەم دێت. کاتێک مەمک بەتاڵ دەبێ لە شیر نیشانەیەکە بۆ ئەوەی جەستە شیر بەرهەم بێنێت. بەڵام ئەگەر لەجیاتی شیری دایک شیری وشک بدرێت بە مناڵ، پرۆسەی بەرهەمهاتنی شیر ئاڵۆز دەبێت و کەم دەبێتەوە

بەکارهێنانی مەمەی شیر

مژینی مەمەی شیر لەگەڵ مەمکی دایک جیاوازی هەیە. خواردنی شیری دایک پێویستی بە مژینێکی زیاتر هەیە بەڵام خواردنی شیر لە رێگای مەمەی شیرەوە بۆ کۆرپەکە ئاسانترە. کەوابوو ئەگەر مناڵ خوو بە مەمەی شیرەوە بگرێت، ئیتر حەزی لە مژینی مەمکی دایکی نابێت و ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی شیری دایک

بەکارهێنانی مەمکە مژە

مەمکە مژە کاریگەریی نەرێنی لەسەر مژینی مەمکی دایک هەیە، مەمکە مژە ماوەی مژینی مەمکی دایک کەم دەکاتەوە. هەر چەندە مناڵەکە کەمتر مەمکی دایکی بمژێت، ئەو شیرەی بەرهەم دێت کەم دەبێتەوە

ڕێگاکانی زیادکردنی شیری دایک

. دایك دەبێت لەڕووی دەروونیەوە خۆی ئاسوودە بكات، چونكە خەمۆكی و دوودڵی دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی شیری دایك.

. دەبێت زووزوو شیر بدەی بە منداڵەكە، چونكە كاتێك منداڵ سنگی دایكی دەمژێت دەبێتە هۆی دەردانی دوو هۆڕمۆن، یەكێكیان دەبێتە هۆی زیادكردنی دروستكردنی شیر, ئەوەی تریان دەبێتە هۆی زیاتر دەردانی شیر.

. دەبێت لەگەڵ هەر شیر پێدانێكدا منداڵەكە لە هەردوولای سنگت شیر بخوات، ئەگەر هەستت كرد لەتوانای دایە تەنها یەك لا بەتاڵ بكاتەوەو دواتر هیلاك دەبێ و ناتوانێت ئەوەی تریان بەتاڵ بكاتەوە، پێویستە هەر كاتێك هەستت كرد شیر خواردنی هێواش بۆتەوە بیبەیتە لایەكەی تر.

. دەتوانی مەساج بۆ سنگت بكەیت لەكاتی شیر پێدان بۆ ئەوەی شیرە باشەكە بێتە دەرەوەو زۆرترین بڕی شیریش بێت.

. دەبێت رێگەی شیر پێدانەكەت باش بێت.

. نابێت مەمە وشكەو شیری قوتوو بەكاربهێنیت.

. زیادكردنی هەندێ جۆری خواردن لەلایەن دایكەكەوە شیری دایك زیاد دەكات وەكو (سپێناخ، برنج ، گێزەر، ماسی سەلەموون، پرتەقاڵ).

. دەبێت هەوڵبدات بڕێكی باش شلەمەنی بخوات و ئاویش بخواتەوە، بەڵام نابێ فشار لەخۆی بكات.

زانیاری دەربارەی تێر بونی کۆرپەلە

منداڵی تازە لەدایک بوو پێویستە ڕۆژانە ھەموو ٢ سەعات جارێک شیری پێ بدرێت ھەتا لەکاتی خەویشدا بێت کە لە ماوەی ڕۆژەکەیدا ١٢ جار کەمتر نە بێت

تاوەکو ٥ ڕۆژی ژیانی پێویستە ٦-٨ جار پیسای کردبێت

کاتی پێدانی شیر لەدەمی مناڵەکە دەبینیت و پێویستە مەمکی دایکەکە کێشی سوک بوبێت

منداڵەکە کە شیر پێدا دواتر دە خەوێت کە ٸاماژەیە بۆ تێر بونی

دابەزینی کێشی منداڵ باشترین نیشانەیە کە دەری دەخات کەشیری دایکەکە تێری ناکات ھەرچەندە ڕۆژەکانی سەرەتای ٸاساییە دابەزینی کێشی بە ڕێژەی لە سەدا ١٠ بەڵام زیاتر دابەزینی نیشانەی تێر نەبونێتی

لەکاتی ھەبونی ٸەم حاڵەتانە پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت

.بە زەحمەت شیر بخوات و کەم بخوات

.منداڵەکە زۆر خەواڵو بەزۆریش خەبەری نابێتەوە بۆشیرخواردن

.میزەکەی سور یان زەردێکی تۆخ بێت یان لەماوەی پێنج ڕۆژدا کەمتر لە ٦ جار پیسای کردبێت

.ھەرچەن شیرخواردنی کێشەی نییە بەڵام بەردەوام دەگری.

ئامادەکردنی م ڕێژنە محمد

مامۆستا لە بەشی پەرستاری

Review on Bacterial Flagella

Flagella are microscopic hair-like structures including in the locomotion of a cell. The word “flagellum” means “whip”. The flagella have a whip-like appearance that helps moving toward a cell through the liquid. Some special flagella are used in few organisms as sensory organs that can sense changes in pH and temperature. Many Gram-positive and Gram-negative bacteria and Archaea with eukaryotic cells have Flagella structures.

1. Archaeal flagella are nonhomologous.

2. Bacterial flagella are a coiled, thread-like structure, sharp bent, consisting of a rotary motor at base of the flagella and composed of the flagellin protein.

3. Eukaryotic flagella are complicated cellular projections that pummel backwards and forward and found in protist cells, gametes of plants, and animals. It is made up of a protein called tubulin.

The bacterial flagellum is a motility organelle that enables movement and chemotaxis. Bacteria can have one flagellum or several, and they can be either polar (one or several flagella at one side of the cell) or peritrichous (several flagella all over the bacterial cell).

Flagella (motile organelle) composed of thousands of protein subunits. The filamentous part that extends from the cell membrane is called the axial structure and consists of three major parts, the filament, hook, and rod, and other minor components. Each of the three main parts shares a similar self-assembly mechanism and a common basic architecture of subunit arrangement while showing quite distinct mechanical properties to achieve its specific function.

Gram-negative Bacilli bacteria, such as Escherichia coli and Salmonella, swim by flagella. The flagellum moves and rotates at a speed of 200 – 300 Hertz driven by a reversible rotary motor embedded in the cell membrane at the base of the filament. To drive rotation the motor utilizes an electrochemical potential gradient generated by differential proton accumulation across the cell membrane.

Bacterial Flagella Structure

One flagellum is a huge molecular complex made of 20–30 thousand of protein subunits of about 30 different proteins. The structural components of Flagella is divided into two parts, the basal body rings and the tubular axial structure. The basal body rings form the rotary motor with the stator complex composed of cytoplasmic membrane proteins, consist of four major ring structures (the L-ring, the P-ring the MS-ring, and the C-ring), The MS- and C-ring form a rotor and torque is generated by the rotor–stator interaction.

The axial structure consists of three major parts: the filament, the hook, and the rod, or we can say flagella structure is divided into three parts:

Basal body
Hook
Filament

Basal Body

It is attached to the cell membrane, is embedded in cytoplasmic membrane.

It consists of rings surrounded by a pair of proteins called MotB. The rings include:

L-ring: Outer ring anchored in the lipoteichoic acid layer and found in gram +ve bacteria.

P-ring: Anchored in the peptidoglycan layer.

C-ring: Anchored in the cytoplasm

M-S ring: Anchored in the cytoplasmic membrane

Hook

It is a broader area present at the base of the filament.

Connects filament to the motor protein in the base.

The hook length is greater in gram +ve bacteria.

Filament

Thin hair-like structure arising from the hook.

Types of Flagella

There are four different types of flagella:

Monotrichous

A single flagellum at one end or the other. These are known as polar flagellum and can rotate clockwise and anti-clockwise. The clockwise movement moves the organism forward while the anti-clockwise movement pulls it backwards.

Amphitrichous

Single flagellum on both the ends of the organism. These are known as polar flagellum and can rotate clockwise and anti-clockwise. The clockwise movement moves the organism forward while the anti-clockwise movement pulls it backwards.

Lophotrichous

Several flagella at one end of the organism or the other. These are known as polar flagellum and can rotate clockwise and anti-clockwise. The clockwise movement moves the organism forward while the anti-clockwise movement pulls it backwards.

Peritrichous

Several flagella covered all over the organism. These are not polar flagella because they are found all over the organism. These flagella rotate anti-clockwise and form a bundle that moves the organism in one direction. If some of the flagella break and start rotating clockwise, the organism does not move in any direction and begins tumbling.

To remember, you can use this abbreviation (AMALp) for numbers or types of flagella, A represents Atrichous or Non-trichous, M represents Monotrichous, A represents Amphitrichous, L represents Lophotrichous, and p presents Peritrichous.

Flagella Function

Flagella performs the following functions:

They help an organism for movement.
They act as sensory organs to detect temperature and pH changes.
Recent researches have proved that flagella are also used as a secretory organelle. For e.g. Chlamydomonas

Whole flagella have been indicated as significant in bacterial adhesion and invasion into host cell. e.g. Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa and Clostridium difficile

Cilia and Flagella

Cilia

Including a category of protozoans, class Ciliata, in the Ciliated epithelium of the Metazoa and other classes.
It is usually present on the outer body surface, thus helping in locomotion.
It has similar structures and function as that of flagella, but cilium is shorter and movement is quite different.
They are large numbers.
Cilia exhibit beating motion.
Cilia often cover the entire cell.

Flagella

Including groups of protozoans, Metazoa and in other classes- in plants, in gamete cells and in algae.
They are fairly long.
They are fewer in number.
It exhibits a coiled motion.
They are usually found at one end of the cell.
Flagella usually do not fuse.

Ecological Advantages of Flagella to Swimming:

Survival: escape predatory protozoa and white blood cells (phagocytes)
Swim towards nutrients or away from harmful substances (chemotaxis)
Swim towards or away from O2 (aerotaxis)
Swim towards light (phototaxis)

Virulence Factor

In many bacterial species, the flagellum is a part of virulence factor, and non-flagellated strains have in several cases been observed to be less virulent. The flagellum can act directly as an adhesin, but can also affect virulence by other means. Motility towards a host cell is a condition for adhesion and invasion, and flagella can play an essential role in colonization by facilitating bacterial motility even if the flagella do not directly participate in the adhesion or invasion.

The single polar flagellum of Vibrio cholerae, the causative agent of cholera, is crucial for its virulence: non-motile V. cholerae had reduced virulence in mice, Polar flagella are important virulence factors for Helicobacter pylori, a cause of gastric ulcers,

because motility enables the bacteria to reach the gastric epithelium, adhere to it with several adhesins, and colonize the epithelium.

Wrya R. Mahmood – Nursing Dep. – KTI

پەتای وەرزی ( ئەنفلۆنزا )

نەخۆشی پەتایی وەرزی (ئەنفلۆنزا) یەکێکە لەو نەخۆشیانەی کە ساڵانە لەزۆربەی زۆری وڵاتان بڵاوە ، کارلەسەر بەرگری لەش دەکات بۆیە باشترە بەشێوەیەکی سروشتی چارەسەری نەخۆشیەکە بکەین چارەسەرە پزیشکیەکان تەنها هۆکارێکن بۆکەمکردنەوەی نیشانەکان، بەڵام لە مناڵی ساواو کەسانی بەتەمەن و ئافرەتی دوگیان و کەسانێک نەخۆسیەکی تری درێژخایەنیان هەیە پێویست بەچارەسەری پزیشکی پێویستە. لەگەڵ گۆرِانی وەرزەکاندا چەندان جۆری پەتا و نەخۆشيی جیاواز بڵاو دەبنەوە، هەندێک لە پەتاکانیش گوازراوەن و بە ئاسانی لە ڕیگەی هەواوە لە نەخۆشەکەوە بۆ کەسێکی تر دەگوازرێنەوە، بەتایبەت ئەندامانی یەک خێزان بە گشتی کاتێک لەماڵێکدا کەسیک تووشی پەتایەک دەبێت، هەموو ئەندامانی خێزانەکەشی بە دوای یەکدا دەیگرنەوە. هەنگاو بۆ توشبوونی پەتای وەرزی تێکچوونی سیستەمی خەو خۆراک باری دەروونیەگۆڕانی کەش و هەوایە

بە نموونە کە ئێمە ئێستا لەوەرزی پایزداین ئەگەری زۆرمان هەیە بە توش بوون بە پەتای وەرزی

نەخۆشيی پەتای وەرزی / کە ئەویش گرنگترینیان هەڵامەت- کۆکە و هەوکردنی قورگە ، نەخۆشیيەکی ڤایرۆسییە، تووشی ڕێڕەوی هەناسە دەبێت، بەتایبەتی لووت، هەروەها قوڕگ و گیرفانە هەوایەکان

نیشانە سەرەکیەکانی ئەم نەخۆشییە دەردەکەون دوای کەمتر لە دوو ڕۆژ لە بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە نیشانەکان بریتین لە

سەرەتا بەسوربونەوەی قورگ دەست پێدەکات دواتر نیشانەکانی تری تێدا دەردەکەوێت وەک

قورگ ئێشە

هەڵامەت

سەرئێشە

هەستکردن بەلاوازی

ئازاری جەستە

لەکاتی قوتدانی خواردندا نەخۆشەکە هەست بەناڕەحەتی دەکات

تا و دەردانی ئارەق

-ئەگەر نەخۆشەکە کێشەی بەرگری جەستەیی هەبێت ئەوا بۆی هەیە سیەکانیشی دووچاری هەوکرد ببێت

-بەشێوەیکی گشتی نەخۆشیەکە (حەوت بۆ دە ) ڕۆژ دەخایەنێت، هەندێکجاریش ئەگەر زۆر بە قورسی بیگرێت سێ هەفتە دەخایەنێت

-لەکاتی توشبوونیشدا پێویستە کەسی توشبوو ئاگاداری باری دەروونی و جەستەی بێت و هەوڵدات لەپشودابێت

هۆکاری ئەم نەخۆشییە

کەسی توشبوو ئەو ڤایرۆسەی کە لە لەشیدایە بەهۆی پژمین وکۆکەوە لەڕێگەی هەواوە دەگوازرێتەوە بۆکەسانی دەورو بەری کە ئەمەش هۆکارێکە بۆ توش بون

بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ وەک تەوقەکردن و ماچکردن و باوەشپیاکردن

لاوازی بەرگری جەستە و کەم خەوی و نالەباری باری دەروونی ڕێخۆشکەرن بۆ توششبوون بەم نەخۆشیی

بەکارهێنانی کەرەستەی کەسی توشبوو وەک پەرداخ، کەوچک هەندێک ئامێری تایبەتی کەسی توشبوو وەک مۆبایل و قەلەم

هەواگۆرکێی ژوور بەتایبەتی لەشوێنەگشتیەکاندا وەک خوێندنگاو فەرمانگەکان کە ڕێگرە لە بڵاوبونەوەی نەخۆشیەکە

خۆ نەپاراستن لە گۆڕینی کەش و هەوا

بەشیوەیەکی گشتی ساڵانە منداڵان (شەش بۆ حەوت) جار دووچاری هەڵاتمەت دەبنەوە، گەورەکانیش (دوو بۆ چوار) جار

خۆپاراستن لەتوش بوون بە پەتایی وەرزی بەم ڕیگایانە:

خواردنی ڤیتامین سی یەكێكە لەو ڤیتامینانەی كە بەرگری جەستە بەهێز دەكات و لە توشبوون بە پەتاكانی وەرزی زستان و لە هەمان كاتدا چاكبوونەوەت خێراتر دەكات

خواردنەوەی ئاوی پێویست جەستەت بەشێداری دەهێڵێتەوە و بەرگری جەستەت بەهێز دەكات

باشتر وایە ئەو خواردنەوانە كەم بكەیتەوە كە كافاین لە پێكهاتەیاندا هەیە لەكاتی توشبوون بە پەتا

وە خواردنی ژەمەکان لەکاتە تایبەتکانی خواردندا ئەگەر برسیشت نەبێت ئەوە خواردنەكانت لە كاتی خۆیدا بخۆ ئەو كاتەی مرۆڤ خۆراكی پێویست نەخوات ئەوە مەترسی توشبوونی بە نەخۆشی زیاد دەكات، چونکە لەو کاتەدا ئەندامانی جەستە لاواز دەبن و پێویستیان بە وەرگرتنی وزە هەیە لەرێگەی خواردنەکانەوە

*هەركات توشی پەتای وەرزی پایز بویت ئەوە پشوو بدە و خۆت ماندوو مەكە، پشوودان بەرگری جەستەت بەهێز دەكات و یارمەتیت دەدات زوو باش ببیتەوە، ئەگەر نەشتوانی بەهۆی کارەکەت پشو بدەی یان بۆت گونجاو نەبوو لە جێگادا بکەوی ئەوا دەبیت دەرمانی ئازار شكێن بەکار بهێنیت و خۆت زۆر ماندوو نەکەیپێویستە بەسەر دڵەڕاوکێدا زاڵ بیت چونکە پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆ هەیە لە نێوان ئارامی مێشك و توشبوون بە نەخۆشی و پەتای وەرزی پایز ، باشتررین ڕێگەش بۆ خۆپاراستن ئارامكردنەوەی مێشك و دەرونە

*لە كاتی توشبوون بە پەتا پشوو لە شوێنی كارەكەت وەربگرە چونكە ژینگەی شوێنی كاركردن ڕەنگە باشترین شوێن بێت بۆ بڵاوبوونەوەی میكرۆب و ڤایرۆسلە شوێنە ساردەکان خۆت بپارێزە، شوێنە ساردەكان باشترین ژینگە دەبن بۆ زیادبوونی بەكتریا و ڤایرۆسەكان، مانەوەی جەستە بە گەرمی ئەگەری زوو چاك بونەوەت زیاد دەكات،بۆیە پێویستە هەمیشە لە شوێنە گەرمەکاندا لەهەوایەکی جێگیردا بمێنیتەوە

* پێویستە هەر دەست شۆردنێك 20 چركە بخایەنێت و ئاو و سابوون بۆ شۆردنی دەستەكانت بەكاربهێنە

چارەسەری ئەم نەخۆشییەش بە گشتی بریتیە لە

دوو جۆر چارەسەرمان هەیە کە دەبێت هەردووکیان بەیەکەوە ئەنجام بدرێت تا کار لە بەرگری لەش بکات و زوتر هەست بە باشی بکەیت ئەوانیش بریتین لە

چارەسەری سروشتی .

چارەسەری پزیشکی .

چارەسەرە سروشتیەکان

بریتین لە خواردنی ئەو خواردنانەی کە دەوڵەمەندن بە ڤیتامین سی وەک پرتەقاڵ، سێو،سندی، لالەنگی، کیوی، هەنار ئەومیوانە کارلەسەر بەرزبونەوەی بەرگری لەشدەکەن، هەروەها خۆشتن بەئاوی شلەتێن تاوەکو بەرگری لەش بەهێزبێت لەبەرامبەر نەخۆشیەکە، حەوانەوەی کەسی توشبوو لە ژورێک بەمەرجێک ئاڵوگۆی هەوای تێدابێت واتە هەوای پاکبێت، کەسی توشبوو دورکەوێتەوە لەخواردنەوەی شیری گەرم بەتایبەت لەوکاتەی ئالوەکان و قورگی توشی هەوکردن بوون، چونکە وادەکات ئەو بەکتریایانەی کە بونەتە هۆکاری هەوکردنەکە چالکتربن و هەوکردنەکە زیاتربێ

چارەسەری پزیشکی

ئێستا و لەگەڵ پێشکەوتنی پزیشکی ڤاکسن و کوتانی دژی نەخۆشی ئەنفلۆنزای وەرزی پەیدا بووە کەکاریگەری زۆر باشی هەیە لەسەر مرۆڤ بەتایبەت بۆ ئەوکەسانەی کەبەرگری لەشیان لاوازەو بەشێوەیەکی قورس توشی ئەم نەخۆشیەدەبن، خۆشبەختانە ئێستا ساڵانە ئەم ڤاکیسنە لەهەرێمی کوردستانیش بەردەستەکە ساڵانە یەکجار بۆکەسی گەورە لەژێرپێس دەدرێت

هەندێک دەرمانی دژە بەکتریا دەتوانرێت بەکار بهێنرێت لەژێر ڕێنمایی پزیشکی پسۆڕی ئەو بوارە بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە وەک هەوکردنی ئاڵوەکان و کۆئەندامی هەناسە دژە بەکتریا بەکار بهێنرێت، بۆ ڕەوانەوەی ئازاریش دەتوانرێت پاراسیتۆڵ بەکار بهێنرێت، وەنەخۆش دەبێت دوربکەوێتەوە لەبەکارهێنانی دەرزی تێکەڵە کە بریتیە لە دایکلۆفین و دیکسامیسازۆرن کەئەمە بەرگری لەش دوای بەکارهێنانی لاوازدەکات

لە منداڵاندا

هەرکاتێک هەست بەم نیشانانەکرا دەبێت بەزووترین کات منداڵەکە ببرێت بۆ لای پزیشکی پسپۆڕی منداڵان، چونکە ئەم نەخۆشیە لەمنداڵان زیاتر دەمێنیتەوە زیاتریش دەیگرن

نیشانەکانیش ئەمانەن

ئازاری گوێ، کە نیشانەی هەوکردنی گوێێەکانەو منداڵ زۆر ئازاردەدات

قورگ ئێشەیەکی زۆر کە وادەکات منداڵ هیچی بۆ ناخورێت

خیزەی سنگی منداڵ

بێهێزی و تایەکی زۆر

بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی بۆ سەروو ٣٩ پلەی سیلیزی

( لە کۆتایشدا خۆپارێزی باشترین چارەسەرە )

ئامادەکردنی: م.ڕۆژەن ڕزگار

POLY CYSTIC OVARY SYNDROME (PCOS)

Polycystic ovary syndrome (PCOS) is a condition in which the ovaries produce an abnormal amount of androgens (male sex hormones) that are usually present in women in small amounts. The name polycystic ovary syndrome describes the numerous small cysts (fluid-filled sacs) that form in the ovaries. However, some women with this disorder do not have cysts, while some women without the disorder do develop cysts.

Ovulation occurs when a mature egg is released from an ovary. This happens so it can be fertilized by a male sperm. If the egg is not fertilized, it is sent out of the body during your period.

In some cases, a woman doesn’t make enough of the hormones needed to ovulate. When ovulation doesn’t happen, the ovaries can develop many small cysts. These cysts make hormones called androgens. Women with PCOS often have high levels of androgens. This can cause more problems with a woman’s menstrual cycle. And it can cause many of the symptoms of PCOS.

The exact cause of PCOS is not clear. Many women with PCOS have insulin resistance. This means the body can't use insulin well. Insulin levels build up in the body and may cause higher androgen levels. Obesity can also increase insulin levels and make PCOS symptoms worse.

PCOS may also run in families. It's common for sisters or a mother and daughter to have PCOS.

History of discovery of polycystic ovary syndrome

Stein and Leventhal are regarded to have been the first investigators of poly cystic ovary syndrome (PCOS); however, in 1721 Vallisneri, an Italian scientist, described a married, infertile woman with shiny ovaries with a white surface, and the size of pigeon eggs. It was not until the early 1990s at a National Institute of Health (NIH) sponsored conference on PCOS that formal diagnostic criteria were proposed and afterwards largely utilized. Many scientists tried to explain the pathophysiology of PCOS and many studies were made. It is now accepted that it is multifactorial, partly genetic; however, a number of candidate genes have been postulated. Insulin resistance has been noted consistently among many women with PCOS, especially in those with hyper androgenism, but it is not included in any of the diagnostic criteria. Now there is strong evidence that cardiovascular disease risk factors and disturbances in carbohydrate metabolism are all increased in patients with PCOS compared to the healthy population. The criteria established by a group of experts during a conference in Rotterdam held in 2003 are obligatory (The Rotterdam ESHRE/ASRM - Sponsored PCOS Consensus Workshop Group). The subsequent "Rotterdam criteria" incorporated the size and morphology, as determined by an ultrasound, of the ovary into the diagnostic criteria.

The symptoms of PCOS may include:

Missed periods, irregular periods, or very light periods
Ovaries that are large or have many cysts
Excess body hair, including the chest, stomach, and back (hirsutism)
Weight gain, especially around the belly (abdomen)
Acne or oily skin
Male-pattern baldness or thinning hair
Infertility
Small pieces of excess skin on the neck or armpits (skin tags)
Dark or thick skin patches on the back of the neck, in the armpits, and under the breast.

How is PCOS diagnosed?

Your health care provider will ask about your medical history and your symptoms. You will also have a physical exam. This will likely include a pelvic exam.

Some of the symptoms of PCOS are like those caused by other health problems. Because of this, you may also have tests such as:

Ultrasound. This test uses sound waves and a computer to create images of blood vessels, tissues, and organs. This test is used to look at the size of the ovaries and see if they have cysts. The test can also look at the thickness of the lining of the uterus (endometrium).

Blood tests. These look for high levels of androgens and other hormones. Your health care provider may also check your blood glucose levels. And you may have your cholesterol and triglyceride levels checked.

Treatment for PCOS depends on a number of factors. These may include your age, how severe your symptoms are, and your overall health. The type of treatment may also depend on whether you want to become pregnant in the future.

If you do plan to become pregnant, your treatment may include:

A change in diet and activity. A healthy diet and more physical activity can help you lose weight and reduce your symptoms. They can also help your body use insulin more efficiently, lower blood glucose levels, and may help you ovulate.

Medications to cause ovulation. Medications can help the ovaries to release eggs normally. These medications also have certain risks. They can increase the chance for a multiple birth (twins or more). And they can cause ovarian hyper stimulation. This is when the ovaries release too many hormones. It can cause symptoms such as abdominal bloating and pelvic pain.

If you do not plan to become pregnant, your treatment may include:

Birth control pills. These help to control menstrual cycles, lower androgen levels, and reduce acne.

Diabetes medication. This is often used to lower insulin resistance in PCOS. It may also help reduce androgen levels, slow hair growth, and help you ovulate more regularly.

A change in diet and activity. A healthy diet and more physical activity can help you lose weight and reduce your symptoms. They can also help your body use insulin more efficiently, lower blood glucose levels, and may help you ovulate.

Medications to treat other symptoms. Some medications can help reduce hair growth or acne.

What are the complications of PCOS?

Women with PCOS are more likely to develop certain serious health problems. These include type 2 diabetes, high blood pressure, problems with the heart and blood vessels, and uterine cancer. Women with PCOS often have problems with their ability to get pregnant (fertility)

Living with PCOS

Some women struggle with the physical symptoms of PCOS, such as weight gain, hair growth, and acne. Cosmetic treatments, such as electrolysis may help you feel better about your appearance. Talk with your health care provider about the best ways to treat the symptoms that bother you.

Prepared by:

A.L. MAYA IBRAHIM AL-SAMMAN

Nursing department

غودەی دەرەقی

ڕژێنی دەرەقی( غودەی دەرەقی ) چیە ؟

غوودە وشەیەكی عەرەبیە بەمانای (گلاند) دێت، واتە ئەو ئەندامەی لەش كە هۆرمۆنێك دەڕێژێت ، هۆرمۆن: مادەیەكی پرۆتینیە دابەش دەبێت لەسەر ئەندامەكانی لەش بۆ جێبەجێكردنی فەرمانێکی تایبەت . غودەی زۆر هەیە لە لەشی مرۆڤداو لە هەمووی بەناوبانگتر ئەوەیە کە دەکەوێتە بەشی پێشەوەی مل کە بە ڕژێنی دەرەقی ( غودەی دەرەقی ) ناسراوە .

کاری ڕژێنی دەرەقی چیە ؟ غودەی دەرەقی دوو هۆرمۆن دەڕێژێنێتە ناو خوێن کە ناسراون بە هۆڕمۆنی (T3 - T4)

یارمەتیدەرن بۆ بەڕێوەبردنی پرۆسەی میتابۆلیزم واتە دەرهێنانی وزە و گەرما

لە خواردەمەنیەکانەوە کە هەموو ئەندامەکانی لەش سودی لێ دەبینن .

نەخۆشییەكانی غودەی دەرەقی زۆرن، بەڵام دوانیان زۆر گرنگن و باوترن :

١.زۆر دەردانی هۆڕمۆن ( غودەی سام )

نیشانەکانی :

١.كێش دابەزێن

٢.هەستكردن بەگەرما هەرچەند كەشیش ساردبێ

٣.ئارەقكردنەوە

٤.لێدانی دڵ بەپەلە

٥.دەست لەرزین

٦.دڵەڕاوكێ و تووڕەبوون

٧.سكچوونێكی كەم.

٨.كەمبوونی خوێنی سووڕی مانگانە لەئافرەتان

٩. تێک چوونی خەو

١٠. زیادبوونی ئیشتهای خواردن

١١. بێ هێزی و ئازاری ماسولکە

١٢. زوو ماندووبون و هەستکرد بە هەناسە توندی

تێبینی: مەرج نیە هەموو نیشانەكان لە یەك كەسی نەخۆشدا هەبن.

هۆکارەکانی توش بوون بە غودەی سام چیە ؟

١. نەخۆشی گرەیڤس (graves‌ disease) بەهۆی تێكچوونی بەرگری لەشەوەیە كە زیاتر لە تەمەنی گەنجی (20 -40 ساڵان) و لە ژناندا ڕوودەدات بەڕێژەی (1:8) بۆ پیاوان كە لە (60% - 85%) غودەی سام پێك دەهێنێت.

٢. گرێی ژەهراوی غودە (یەك گرێ بێت یان فرە گرێ)

٣. هەوكردنی غودە كە چەند هەفتەیەك بۆ چەند مانگێك دەخایەنێت و لەسەرەتادا وەك غودەی سام دەردەكەوێت .

٤. زۆر بەكارهێنانی دەرمانی (T4) كە بۆ غودەی تەمەڵ بەكار دێت.

٥. غودەی فەترەی زستانی بەهۆی تێكچوونی هۆڕمۆنی لەشەوە بە نزیكەیی لە 7% ژناندا ڕوودەدات.

٦. بەكارهێنانی هەندێ دەرمانی دڵ بە نمونەی كۆدارۆن.

چارەسەر /

A.حەبی (نیومركازول) بۆ ماوەی ساڵ و نیوێك، ئەمە بۆ ئەوانەی تەمەنیان خوار (40) ساڵیەو یەكەم جارە عیلاج وەردەگرن (بۆ ژنی دووگیان حەبی (PTU) هەروەها حەبی (ئاندیرال) بەكاردەهێندرێت بۆ كەمكردنەوەی لێدانی دڵ و دەست لەرزین تاكو ماوەی سێ هەفتە هەتا دەرمانی غودەكە دەكەوێتە کار ..

B . نەشتەرگەری: بەلابردنی بەشی زۆری غودەكە، بەتایبەتی بۆ ئەوانەی غودەكانیان گەورەیە یان دەرمان بە رێكوپێكی ناخۆن یان ئەگەر (غودە سامە) كە گەڕایەوە دوای چارەسەری بەحەب، باشتر وایە پێش نەشتەرگەری بە دوو هەفتە نەخۆشەكە دەرمان بخوات بۆ ئەوەی غودەكەی وشك كات ئەوجا نەشتەرگەری بكرێ.

.cچارەسەری بەتیشك : بۆ ئەوانەی تەمەنیان لە (40) ساڵ زیاترەو دوای دووبارە بوونەوەی غودەو دوای نەشتەرگەری، یان ئەگەر نەخۆشی قورسی دیكەیشی هەبوو وەك نەخوشی دڵ و جگەرو گورچیلە، بەڵام (بۆ ئافرەتی دووگیان ناكرێت).

خواردنی زیان بەخش بە غودەی سام :

- زیادە یۆد (ئایۆدین) وەك (خواردنی دەریایی و سروشی و ڕۆبیان و زەردێنەی هێلكە.

- دەرمان وەك كۆدارون و هەندێ شروبی كۆكە و دەرمانی گژوگیایی.

- كەمكردنەوە یان نەخواردنی سەوزە گەڵا پانەكان.

خواردنە بەسوودەکان بۆ غودەی سام:

لە بەرامبەردا گرنگی دان بە خواردنی دەوڵەمەند بە ئاسن و كالسیۆم و ڤیتامین دی، كە نەخۆشەكە لە ئێسكەنەرمە دەپارێزێت و خواردنی تون و تیژ و میوەی تازە كە دژەئۆكسیدی تیایە و بەسودە بە تایبەت لەو كەسانەی كە كێشەی گەدەیان نییە.

٢. کەم دەردانی هۆڕمۆن( غودەی سست ( تەمەڵ ) )

کاتێک غودەی مرۆڤێک وەک پێویست هۆڕمۆن دەنادات واتە هەردوو هۆڕمۆنی ( T3- T4 ) بەرزدەبێتەوە لە بەرمبەردا هۆرمۆنی ( TSH ) دادەبەزێت .

نیشانەکانی :

١.ئاوسانی دەم وچاو و لێوەكان.

٢.هەستكردن بە سەرما هەرچەندەش كەش گەرمیش بێت.

٣.وشكبوونی پێست و قژ.

٤. کێشەکانی دڵ

٥. نەزۆکی

٦.گرژبوون و گڕبوونی دەنگ.

٧.خاو و خلیسكی لە هەموو شتێك.

٨.جموجوڵ و بیركردنەوەو قسەكردن.

٩.كەمبوونەوەی بیستن.

١٠.زۆری خوێنبەربوونی سووڕی مانگانە لە ئافرەتاندا.

١١. قەبزی

تێبینی: مەرج نیە هەموو نیشانەكان لە یەك كەسی نەخۆشدا هەبن.

هۆكارەكانی توش بوون بە غودەی سست یان تەمەڵ

١. لە زۆربەی ووڵاتان بەربڵاوترین هۆكار كەمی یۆدە (iodine) ، پێویستی ڕۆژانەی مرۆڤ (150 بۆ 200) مایكرۆگرامە لە (خوێی دەوڵەمەند كراو بە (یۆد) و خواردنی دەریایی و شیرەمەنی و گۆشت و هێلكە و ماسیی ) هەیە.

٢ . هۆكاری تێكچوونی سیستەمی بەرگری لەش كە سەرەكی ترین هۆكارە بۆ توش بوون بە غودەی تەمەڵ .

٣. لابردی غودە كە كەسێك غودەی لابردبێت بە هەر هۆكارێك یان چارەسەری تیشكی وەرگرتبێت.

٤. بەكارهێنانی دەرمانی مێشك هێوركەرەوە و دەرمانی دڵ

٥. هەندێ جار وەك بەرئەنجامی (التهاباتی غودە) و ماوەی زستانی لە ئافرەتاندا.

٦. هۆكاری دووەمی واتا نەخۆشیەكانی (ژێر مێشكەڕژێن) وەك (شێرپەنجەی مێشك ، خوێن بەربوونی زیادی كاتی منداڵ بوون، جەڵدە و گرێی ژێر مێشكە ڕژێن هەندێك نەخۆشی تری دەگمەن).

٧. هۆكاری زگماكی .

چارەسەر / ئەمە هەتا هەیە دەبێ حەبی پایروكسین (Eltroxin) وەربگرێت، پێدانەكەی دەگۆڕێت لە نەخۆشێكەوە بۆ نەخۆشێكی تر، بە گشتی لە نێوان (150 - 50) مایكرۆیە، وا باشترە دوو مانگ دوای چارەسەرییەكان پشكنینی غودە بكرێتەوە، چونكە ئەو ماوەیەی دەوێ تا رێژەی (TSH) دەگۆڕدرێت، ناكرێت هیچ نەخۆشێك لە خۆیەوە چارەسەری بەبێ ڕێنمایی پزیشكی بەكاربهێنێت.

خواردنە بەسوودەکان بۆ غودە (غودەی تەمەڵ):

هەرچەندە خواردن و پارێز تەنها چارەسەر نیە بۆ نەخۆشیەكانی غودە بۆیە پێویستە نەخۆشەكە لە لایەن پزیشكی پسپۆڕەوە چارەسەر وەربگریت، بەڵام ئەمانە كۆمەڵیك خواردنە بەسودەكان بۆ غودەی تەمبەڵ:

١.ئەو خواردنانەی مادەی (یۆدی) تێدایە(ئایۆدین) كە پێكهاتەی سەرەكی دروست بوونی هۆڕمۆنی غودەیە، وەك لە هەندێك جۆری خوێ و خواردنی دەریایی و بەرهەمە شیرەمەنیەكان، هێلكە و ڕۆبیان و ماسی ...هت

٢. مادەی سیلینیۆم لە خواردنەكانی وەك (ماسی تونا و ساردیس و ماددە ڕیشاڵەكان و قارچك)دا هەیە.

٣. خواردنی دەوڵەمەند بە زینك وەك (مریشك و گوێچكەماسی و گۆشتی گوێرەكە)

تێبینی: زیادەرەوی كردن لەم خواردنانە دەبێتە هۆی تێكچوونی هۆرمۆناتی غودە.

خواردنە زیانبەخشەكان بۆ غودەی تەمەڵ:

١. سەوزە گەڵاپانەكان وەك كەلەرم و سپێناخ و بڕۆكلی و كاهوو و خەردەلە و قەڕنابیت و گێزەر.

٢. نەخواردنی لەقوتونراو هەرزان و بوندوق

٣. زیادەڕەوی نەكرێت لەخواردنەوی چا و قاوە و نیسكافە، چونكە لە هەندێك نەخۆشدا دەبێتە هۆی زیاد بوونی نیشانەكانی غودە

٤. نانی گەنم و جۆ لەو كەسانەی هاوكات نەخۆشی هەستیاری ڕیخۆڵەكانیان بە (گلۆتین) هەیە

کەم دەردانی هۆڕمۆن ( غودەی سست) / ئەگەر بێت وچارەسەری نەکەین ئەبێتە دروست بوونی کێشەی تەندروستی بۆ نەخۆشەکە وەک ئەمانە :

١.گەورە بوونی ئاوسانی غودەی دەرەقی لە بەشی پێشەوەی مل لەوانەیە ببێتە نارەحەتی و هەناسە توندی و گران قوت دانی خواردن ، جگە لەوەی لەڕوی شکلەوە ناشرین دەبێت .

٢.لەوانەیە ببێتە هۆی بەرزبونەوەی چەوری دڵ و چەوری سەر جگەرو گیرانی بۆریەکانی دڵ و گرژ بونی ماسولکەی دڵ و بەرزبونەوەی زەخت و خاوبونەوەی لێدانی دڵ .

٣.یەكێك لە هۆکاەکانی قەڵەوی بریتیە لەغودەی تەمەڵ ئەگەر کەسەکە هەوڵی خۆ لاواز کردنیش بدات ناتوانێت هەتا چارەسەری غودەکەی نەکات .

٤.ئەوکاسەنەییی غودەی تەمەڵیان هەیە لەوانەیەدایمە هەست بە ئاوساوی قاچ و روخسار و سڕبون و مێلورەکردنی پێیەکانیان بکەن .

٥. لەوانە ببێتە هۆی نەزۆکی ، یان ئافرەتی سکپڕ ئەگەر چارەسەر وەرنەگرێت ئەوا دەبێتە هۆی لەدایکبونی پێش وەختەی کۆرپەلەو هەروەها لەبارچون .

٦. دەبێتە هۆی هەنێک حاڵەتی کەم خوێنی وقژهەڵوەرین و قەبزی .

٧. لەوانەیە ببێتە هۆی زۆر خەوی و تێکچونی میازاج و دڵتەنگی وخەمۆکی

ئامادەکردنی: م.ڕۆژەن ڕزگار

Leukemia

Leukemia is a group of malignancies that usually begin in the bone marrow and are characterized by an elevated number of abnormal white blood cells. These resulting cells are completely immature and are called tumors.

It is a disease of the hematopoietic system characterized by an increase in the number of immature white blood cells in the blood and bone marrow.

Leukemia symptoms can vary from one patient to another, but generally, most patients will experience one or more of the following symptoms:

• Fever

• Night sweats

• Frequent infections

• Weight loss

• Headaches

• Joint pain

• Hemorrhage

• Skin bruising

• Swollen lymph nodes

• Extreme fatigue

There are four main types of leukemia that vary based on treatment methods and their responsiveness to the treatment. They are:

• Acute Myeloid Leukemia.

• Acute Lymphocytic Leukemia.

• Chronic Myeloid Leukemia.

• Chronic Lymphocytic Leukemia.

Causes: Scientists do not yet understand the exact causes of leukemia. It seems to develop from a combination of genetic and environmental factors. However, this type of cancer is not hereditary.

Risk factors: The following factors may increase the risk of developing leukemia:

• Exposure to high energy radiation from an atomic bomb or a nuclear power plant.

• Exposure to certain chemicals, such as benzene or formaldehyde.

• Blood disorders.

• Exposure to chemotherapy or radiation therapy.

• Genetic disorders such as Down syndrome

• Some types of viruses can cause tumors, such as the hepatitis B virus and the HIV virus.

• Family history of leukemia, but this is very rare.

Diagnosis: To diagnose leukemia, doctors use certain diagnostic tests and procedures, such as:

• Physical examination: Doctors examine the lymph nodes, spleen and liver to check if there is any swelling.

• Blood tests: Blood tests determine the number of blood cells and platelets. They are also used to identify any abnormalities in the blood cells.

• Bone marrow biopsy to check for cancer cells.

• Genetic testing to examine the genetic material in the bone marrow, blood cells, and lymph nodes.

• Lumbar puncture (spinal tap): to collect cerebrospinal fluid and detect any cancer cells in another fluid that surrounds the brain and spinal cord

Treatment:

Leukemia treatment methods depend on several basic factors, like age, overall health, type of leukemia and whether or not it has spread to other parts of the body. Common treatments used to fight leukemia include:

• Chemotherapy.

• Radiation therapy.

• Stem cell transplant, which replaces the cells that were damaged during radiation therapy and chemotherapy.

• Immunotherapy: this type of treatment is given to enhance the body's immunity.

Prevention:

Less exposure to radiation, chemicals and viral infections may reduce the risk of leukemia.

Prepared by:

A.L. MAYA IBRAHIM AL-SAMMAN Nursing department

توڕەبوون

توڕەبوون چییە ؟

هەموو کەس دووچاری توڕيیی دەبێتەوە ،تووڕەیی دەکرێت لە بێزارییەکی کەمەوە بۆ توڕەییەکی زۆر دەستپێبکات ،هەروەها بارودۆخێکی ئاسایی و تەندروستە کە هەست بەتوڕەیی بکەیت وەک وەڵام دانەوەیەک بێگومان هەموو مرۆڤێکیش رووبەرووی ئەم حاڵەتە دەبێتەوە، بەڵام لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە دەگۆڕێت توڕەبون جگە لەوەی کاریگەری دەرونی دەبێت، چەندین کاریگەری نەرێنی لەسەر جەستە دەبێت وەک ئەمانە

یەکەم: کاریگەری لەسەر پێست دەبێت

ئەو کاتانەی هەست بە توڕە بون و سترێس دەکەیت کاریگەری لەسەر دەردانی چەوری ژێر پێست دەبێت کە دواتر هەستی پێ دەکەیت و دەبێتە هۆی دروستبونی زیپکە، هەروەها دەبێتە هۆی دروستبونی چرچی روخسار

دووەم: کاریگەر لەسەر سیستمی خەو دەبێت

دەبێتە هۆی تێکدانی ئەو هۆڕمۆنانەی بەپرسن لە رێکخستنی سیستمی خەو، کەسەکە توشی

خەو زراندن دەبێت

سێیەم: بەرگری لەش لاواز دەکات

بە پێی توێژینەوەیەک ئەو کەسانەی زۆرتر توڕە دەبت زوتر توشدەبن بەنەخۆشی بەهۆی لاوازبونی سیستمی بەرگری لەش

چوارەم: ئەگەری توشبون بە نەخۆشی دڵ زیاد دەکات

لە کاتی توڕەبوندا ژمارەی لێدانی دڵ نارێک دەبن، کاریگەری نەرێنی لەسەر کەسەکە دەبێت، ئەگەری جەلتەی دڵی دەبێت، دەبێتە هۆی لەناوبردنی ئەو هۆڕمۆنانەی ماسولکەی دڵ بەهێز دەکەن

پێنجەم : توش بەنەخۆشی کۆلۆن

کە ئەم نەخۆشیە یەکێکە لە نەخۆشیە باوەکان کە بەهۆی توڕەبوونو سترێسەوە دروست دەبێت کەسەکە توشی ئازارێکی زۆر دەبێت لە ناو سکیدا

جگەلە کاریگەریەکانی لایەنی تەندروستی و دەروونی کاریگەریشی لەسەر لایەنی خیزانی وکۆمەڵایەتیش دەبێت وەک چۆن دەیبینی لە خێزانێکی توڕە کاریگەری راستەوخۆی دەبێت لەسەر ( دەروون و جەستەو رەفتاری منداڵەکانیان )

هۆکارەکانی هەڵچوونی دەروونی و توڕەیی زۆر چین؟

١-پەستانی ژیان، بۆ نمونە ئەرک و ماندووبوونێکی زۆر و پاداشتی کەم، کێشەکانی خێزان.. هتد

٢.تووشبوون بە خەمۆکی کە نەخۆشییەکی دەروونیە و دەبێتەهۆی دڵەڕاوکێیەکی زۆر، بەجۆرێک ئەو کەسە هەموو بارودۆخێک بە خراپ و سلبی دەبینێت و بەردەوام دەگری و خەمبارە، دواجار وادەکات بە هەموو بابەتێک توڕەبێت

٣.جۆری بەرپرسیارێتی لە شوێنی کارەکەیدا

-٤.هەندێک کەس بەهۆی بەرکەوتنی زۆریان بە کەسانی بەردەوام هەڵچوو یان بێزار، تووشی توڕەییەکی زۆر دەبن، چونکە دەکەوێتە ژێر کاریگەری بەرامبەرەوە

٥.دروست بوونی کێشە و گرفتێک بەهۆی ‌هەڵوەشانەوەی کارێک کە خۆت بۆ ئامادە کردوە

٦. لەهەندێک حاڵەتدا گۆرانکاری هۆڕمۆناتیش دەتوانێت ببێتە هۆی توڕەیی وەک چۆن لەخانماندا بەدی دەکرێت لە کاتی نزیک بونەوەو لە ماوەی سوڕی مانگانەدا کە ئەمەش لە ئەنجامی گۆڕانی هۆڕمۆناتە

٧. پەوەردەکردن لە لایەن خێزانێکی نەرێنیەوە

هەندێک رێنمایی بۆ کەسانی توڕە؟

تۆ دەبێت محاولە بکەیت شتەکان لە یەک گۆشەوە نەبینیت، مەبەست لە چارەسەر ئەوەیە کە بتوانیت بە چاوێکی تریش سەیری ڕوداوەکان بکەیت

- ١.چارەسەری دەروونی لە رێگای پزیشکەوە، بەڵام ئەمە شەرم نییە و ئاساییە، گرنگ ئەوەیە چارەسەربێت

٢.ئەنجامدانی راهێنانی گەشبینی و هێمن بوونەوە ئەمەش بە (ئەنجامدانی وەرزش، بۆ ئەوەی سوڕی خوێنت چالاک بێت و دەروونت ئارام دەکاتەوە، یاخود راهێنانی یۆگا)

٣.دانانی سنوورێك بۆ كاردانەوەی توند و خێرا

٤.راهێنان كردن لەسەر بیركردنەوە بەشێوەیەكی باش و دروست بۆئەوەی یارمەتیدەر بێت لەكۆنترۆڵكردنی هەندێك كاردانەوە

٥.دووركەوتنەوە لەكەسانی نەرێنی و ئەوانەی دەبنە هۆكاری توڕەبوون

٦.كەمكردنەوەی خواردنەوەی چا و قاوە بەهۆی ئەوەی ماددەی كافین نابێتە هۆی هێوربوونەوەی باری دەروونی

٧.پێش ئەوەی قسە بکەیت بیر بکەرەوە

٨.کاتێک ئارام بوویت تووڕەیی خۆت دەربکە، چونکە پەنگخواردنەوەی توڕەییەکان زیانی هەیە بەڵام بێ ئەوەی زیان بە کەسیتریش بگەیەنیت

٩. کات وەربگرە، لە کاتی ڕۆژدا پشووی کورت بە خۆت بدە، چەند ساتێک لە کاتی بێدەنگ لەوانەیە یارمەتیت بدات کە باشتر ئامادە بیت بۆ چارەسەرکردنی ئەو شتانەی لە پێشتە بەبێ ئەوەی بێزار یان توڕە بیت

١٠. کاتێک کە توڕەی کارامەیی هێورکەرەوە بخە کار، ڕاهێنانی هەناسەی قوڵ بکە، دیمەنێکی ئارام وێنا بکە، یان وشە یان دەستەواژەیەکی ئارامکەرەوە دووبارە بکەوە، گوێ لە مۆسیقایەکی ئارام بگرە ئیتر هەر شتێک کە پێویست بێت بۆ هاندانی پشوودان ‌

١١. هەڵنەگرتنی ڕق و کینە

چی ڕوەدەدات ئەگەر چارەسەرری تورەبونمان نەکەین

*ئەگەر کۆنترۆڵی خۆمان نەکەین لە کاتی توڕەبوونماندا دەرئەنجامێکی خراپ بەدوایی خۆیدا دەهێنێت زۆر جار دەبێتەو هۆی لەدەست دانی ( پیشەکەمان ، خێزانەکەمان ، خراپ بوونی پەوەندی کۆمەڵایەتی ، متمانەبون بەخۆمان ........هتد )

ئامادەکردنی: م.ڕۆژەن ڕزگار

فلۆڕێنس نایتینگەیڵ : دایکی پەرستاران

فلۆرێنس نایتینگەیڵ لە ساڵی ١٨٢٠ لە شاری فلۆرنسا لە ئیتالیا لە خێزانێکی دەوڵەمەند لە دایک بووە کە گرنگی زۆریان داوە بە خوێندن، وە خۆشی بە دامەزرێنەر یاخود دایکی پەرستاری سەردەم هەژمار دەکرێت. لە سالی ١٨٥١ لە قوتابخانەی کایزروارت پەرستاری خوێندووە، وە باوەڕی بەوە هەبووە کە پێویستە ئەم زانستە بەرەو پێش ببرێ وە کۆمەڵێ بنەمای سەرەکی زانستی بۆ دابنرێ وە لە دەستی کۆمەڵێ کەساندا بێ کە باوەڕیان بە خزمەتی مرۆڤایەتی هەبێ و هەڵگری کۆمەڵی سیفاتی بەرزی ڕەوشتی تەندروستی بن، ئەیتوانی بە زمانەکانی ئینگلیزی، ئیتالی، فرەنسی و ئەلمانی بدوێ، وە لێزانینی هەبوو لە زمانەکانی یۆنانی و لاتینی کلاسیکی

لە شەڕی (قرم) سالی ١٨٥٤ کە لە نێوان روسیا وهاوپەیمانەتییەک بوو کە پێک هاتبوون لە (بریتانیا، فرەنسا، دەولەتی عوسمانی و سەردینیا) رویدا، کاتێک کە زانی سەربازە بریندارە ئینگلیزەکان لە بارێکی ناتەندروست و قورسدان، بە بێ هیچ دوو دڵییەک فلۆرنس وەکو پەرستارێکی خۆبەخش لەگەل ٣٨ پەرستاری دیکە چوو بۆ ولاتی تورکیا، لەوێ چاودێری سەربازە ئینگلیزەکانی دەکرد لە نێوان سالانی ١٨٥٤-١٨٥٦، گرنگییەکی زۆری بە پاک و خاوێنی دەدا، کە بووە هۆی ئەوەی ڕێژەی مردووان زۆر کەم بکاتەوە

لە ساڵی ١٨٤٩-١٨٥٠ لەگەڵ کۆمەڵێک لە هاوڕێ و خێزانەکەی سەردانی هەردوو وڵاتی یۆنان و مسری کرد. لەو نامانەی کە لەوێوە ناردوویەتییەوە بۆ خوشکەکەی، باس لەوە دەکات کە سەردانی ئەو ڕاهیبانەی کردووە کە لە کەنیسەکاندا بوون و چاودێری نەخۆشەکانیشیان کردووە. هەر لەو نامانەدا ئەوە بەدی دەکرێ کە سەرسامییەکی زۆری هەیە بۆ مسر، بە تایبەتی بۆ فرعەونییەکان و پەرستگاکانیان، کە تیایدا باس لەوە دەکات هەست بە ئارامییەکی زۆر دەکات لەوێ

ئەم خزمەتەی لە ناو سوپادا وایکرد کە باوبانگێکی زۆر پەیدا بکات لە لای گەلی ئینگلیزییەوە، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە پاڵپشتییەکی زۆری دارایی بکرێ تاکو بتوانێ لە لەندەنی پایتەختی بەریتانیا نەخۆشخانەیەک دابمەزرێنێ تایبەت بە پێگەیاندنی پەرستاران. ئەو بڕە پارەیەی کە بۆی بۆ کرایەوە دەگەیشتە سەروو ٤٤ هەزار پاوەندی ئیستەرلینی، کە لە سەردەمی ئەمرۆماندا نزیک ٥ ملیۆن پاوەندی ئیستەرلینی دەکات. ئەوە بوو لە ٩/٧/١٨٦٠ فاکەلتییەکی ئەکادیمی بە ناوی فلۆرنس نایتنگەیڵ کردەوە بۆە ە ،کەیەکێکە لە زانکۆ(King’s college LONDON) پێگەیاندنی پەرستاران. فاکەلتییەکە سەر بە بەناوبانگەکانی بەریتانیا کە لە ساڵی ١٨٢٩ لە شآری لەندەن دامەزراوە

فاکەلتی فلۆرنس نایتنگەیڵ، ئێستا لە ڕووی پلەبەندییەوە، یەکەمە لەسەر ئاستی بەریتانیا وە سێیەمە لەسەر ئاستی جیهان لە رووی زانستی پەرستارییەوە. ئەو فێرخوازانەی کە لەم فاکەلتییە دەردەچن پێیان دەگوترێت (نایتنگەڵەکان)

: لەم فاکەڵتییەدا ئەم زانستانە دەخوێنرێ

Child and Adolescent Nursing
Midwifery and Women's Health
Adult Nursing
Mental Health Nursing
Postgraduate Research
With programs catering to the needs of a wider range of individuals and healthcare professionals continuing their professional development.

:بەشێک لەو پەرستارە بەناوبانگانەی کە لەم فاکەڵتییە دەرچوون

سێر جۆناسن ئاسبریج (سەرۆکی ئەنجومەنی پەرستاری بەریتانیا) *

ئالیس فیشەر(یەکێکە لە ڕیفۆرمیستەکانی پەرستاری لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) *

لوسی ئۆسبرەم (بە دامەزرێنەری پەرستاری مۆدێرن دادەنرێ لە ئوستوڕاڵیا) *

فلۆڕێنس سارا لیس (ڕیفۆرمیستی پەرستاری) *

ئێمی ڕاپ (دامەزرێنەری یەکێتی پەرستارانی سویدی) *

هێنی شێرنین ( سەرۆکی ڕێکخراوەی پەرستارانی دانیمارک) *

لیندا ڕیچآرد ( یەکەم پەرستاری ڕاهێنراوی ئەمریکی کە چەند خولێکی ڕاهێنانی پەرستاری لە ئەمریکا و یابان کردۆتەوە)

هەر بەو ناوبانگ و خزمەتە زۆرەی هەیبووە لە زانستی پەرستاریدا، رۆژی جیهانی پەرستاران لە جیهاندا کراوە بە ڕۆژی لە دایک بوونی خۆی کە دەکاتە ١٢/٥/٢٠٢٢

فلۆڕنس، نازناوی (چراخان) یاخود (خانمی چرا) ی لێنراوە، چونکە شەوان بەسەر نەخۆشەکاندا گەڕاوە بە چرایەکەوە بۆ ئەوەی بزانێ کەسیان ئازاریان هەیە یاخود نا، تەنانەت نەخۆشەکان ئەوەنەیان خۆش ویستووە کاتێ کە بەلایاندا تێپەڕیوەو سێبەرەکەی کەوتۆتە سەرنەخۆشەکان ماچی سێبەرەکەیان کردووە

لیژنەی خاچی سوری نێودەوڵەتی، خەڵاتی نایتینگەیڵی هەیە کە هەر دوو ساڵ جارێک دەیبەخشێت بە باشترین پەرستار لە بواری پەرستاریدا، وە ئەمە بەرزترین خەڵاتە لەو زانستەدا لە جیهاندا کە ببەخشرێت. هەر وەکو ڕێزێکیش بۆی، لە ناو لەندەنی پایتەختی بەریتانیا مۆزەخانەیەک هەیە بە ناوی خۆیەوە، هەروەها پەیکەرێکی بۆ دروستکراوە لە لایەن پەیکەرتاش و وێنەکێشی بەناوبانگی ئینگلیزی (ئارثەر جۆرج وۆکەر) لە سالی ١٩١٥. ئەمە جگە لەوەی کە جەندین پەیکەری دیکە و هەروەها وێنەی زۆری بۆ کێشراوە لە زۆربەی ولاتانی جیهاندا دانراوە وەکو ڕێزێک بۆ ئەو هەوڵانەی کە پێشەکەشی زانستی پەرستاری کردووە

لە ١٣/٨/١٩١٠ لە مایفەیر لە لەندەنی پایتەختی بەریتانیا لە تەمەنی نەوەد سالیدا لە کاتی خەودا کۆچی دوایی کرد. لە حەوشەی کەنیسەی سەینت مارگەرێت، لە ئیست وێڵۆ لە هامپشیر لە بەریتانیا نێژراوە

:هەندێک لە وتەکانی فلۆرێنس نایتینگەیڵ لەسەر پەرستار و زانستی پەرستاری نمونەیی

پەرستار نابێت گوێ بە وتی وتی و پرۆپاگەندە بدات

پەرستار نابێت باسی نەخۆشەکانی و نهێنییەکانیان بکات

پەرستار دەبێت ئەمین بێت لەسەر نەخۆشەکانی

پەرستار نابێت دوا بکەوێت لە داواکاری نەخۆشەکانی، چونکە نەخۆشەکان ژیانی خۆیانیان خستۆتە ناو دەستی ئەوەوە

پەرستار دەبێت وریا بێت

پەرستار مامەڵەی نەرم و نیان بێ و هەستی بەرامبەر ڕابگرێت

پەرستاری هونەرە

پێویستە وەکو پەرستاران هەرگیز وا نەزانین کە تەواو هەموو زانستەکە فێربووین، بەڵکو دەبێت هەمیشە زانستی نوێ فێر ببین لەم بوارەدا

:بەشێک لە نووسینەکانی فلۆرنس نایتینگەیڵ

Cassandra (1851)
Notes on Nursing: What Nursing Is, What Nursing is Not (1860)
Notes on hospitals 1859
Workhouse nursing 1867
Life or death in india 1874
Introductory notes on Lying-in institutions 1871
Ever Yours

ئامادەکردنی: مامۆستا علی دلاوەر

مامۆستا لە بەشی پەرستاری

گرنگی ئاو خواردنەوە لەسەر تەندروستی

سودەکانی ئاو خواردنەوە

ئاو سەرچاوەی ژیان و پێکهاتەی بنچینەی ژیانە لە هەموو زیندەوەرەکاندا ،وەک پەروەردگارمان دەفەرموێت ( وجعلنا من الماء کل شیء حی ) گەر ئاو لەهەر پێکهاتەیەکی زیندوو دەربهێنرێت ژیانی لێ دەسێنرێتەوەو بەردەوام نابێت

ئاو گرنگترین پێکهاتەی هەرس کردن و سود بینینە لەو خۆراکانەی دەخورێت ، هەموو زیندە کردارەکانی لەش لە ڕێگەی ئاوەوە ئەنجام دەدرێن و هەموو هاوکێشە کیمیایەکانی لەش پێکهاتەی سەرەکیان ئاوە

ئادەمیزاد جگە لەو ئاوەی لەڕێگەی خواردن وخواردنەوە بەدەستی دەهێنێت لەناو لەشی خۆشیدا لەئەنجامی ئە کردارو زیندە چالاکیانەی لە لەشدا روو دەدەن ئاوی دەست دەکەوێت

سوودە تەندروستیە سەرسوڕهینەرەکانی ئاو خواردنەوە

مێشک بەهێز دەکات

کردنە دەرەوەی ژەهری لەش

یارمەتی دان بۆ دابەزاندنی کێشی لەش

ڕێگری کردنەوە لە وشک بونەوەی پێست و چالاکردن و نەرم کردنی جومگەکان و ماسولکەکان

بەهێز کردنی بەرگری لەش

ڕێگری کردن لە سەر ئێشە

ڕێک خستنی کردارەکانی سیستمی هەناسە

بە تەندروست مانەوەی دڵ

ڕێک خستنی پلەی گەرمی لەش

یارمەتیدانی شێدار هێشتنەوەی لوت و دەم

ڕێگری دەکات لە قەبزی

پارێزگاریکردنی سیستمەکانی لەش لە هەوکردن

هەڵگرتنی خواردن و ئۆکسجین بۆ ناو خانەکانی پێست

ڕێکخستنی پەستانی خوێن

یارمەتی زوو چاک بوونەوەی پشت ئێشە دەدات

مەترسی توشبوون بە نەخۆشییەکانی گورچیلە کەم دەکاتەوە

کاتی گونجاو بۆ ئاو خواردنەوە

خواردنەوەی دوو بۆ سێ پەرداخ ئاو لە بەیانیاندا بە گەدەی بەتاڵ و نیو کاتژمێر پێش ژەمی بەیانی سوودی زۆری بۆ جەستە هەیە

باشترین کات لەڕۆژەکەدا بۆ ئەوەی لەشت بەڕێگەیەکی باش ئاو بەدەست بێنێ

دوو پەرداخ ئاو لە پاش هەستان لە خەو، سوڕی خوێن لە لەشی مرۆڤدا چالاك دەكات ~

سودی ئەم ١-٢ پەرداخە ئاوەدا لە دوای هەستان لە خەو یارمەتیت ئەدات بۆ ڕێگری کردن و پارێزگاری کردنی لەش لە وشک بونەوە ، وەیارمەتیت ئەدات لە باشترکردنی کردنی دەروون و چالاک کردنی مێشک چونکە ٨-٩ کاتژمێر دووری لە ئاو خواردنەوە

یەک پەرداخ ئاو نیو كاتژمێر پێش نانخواردن، یارمەتی كرداری هەرس دەدات ~

خواردنەوەی ئاو لەپێش نان خواردن هاوکاریت دەکات لە زوو تێر بوون ، وە خواردنەوەی ئاو لەگەڵ ژەمەکەدا یارمەتیدەرەلە هەرس کردنی خواردنەکەدا بەتایبەت لەگەل خواردنە ڕیشالیەکاندا

خواردنەوەی ئاو لە پێش و لە پاش و لە ماوەی وەرزش کردن و جوڵە کرداریەکان ~

سی خولەک لە پێش چالاکی کردن خواردنەوەی ئاو یارمەتیدەدەرە بۆ باشترکردنی چالاکیەکانت وە لە ماوەی چالاکیەکاندا وە لەپاش چالاکیەکان یارمەتیدەرە بۆ قەرەبو کردنەوەی ئەو ئاوەی لە رێگەکەی ئارەق کردنەوە لێت ڕۆشتوە

یەک پەرداخ ئاو پێش خۆششتن، یارمەتی كەمكردنەوەی پاڵەپەستۆی خوێن دەدات ~

زۆر خواردنەوەی ئاو دەبێتە هۆی چالاک کردنی کارەکانی گورچیلە و میز کردن ئەمەش دەبێتە ~

هۆی ڕێک خستنی پەستانی خوێن و دەرکردنی ژەهرەکانی لەش

لەکاتی توش بون بە سەر ئێشە ئەو کەسانەی کە ڕۆژانە توشی سەر ئێشە دەبن زیاتر پێویستیان ~

بە ئاو خواردنەوەیە چونکە سەر ئێشە یەکێکە لە نیشانەکانی وشک بونەوە ، وشکبونەوەش بەهۆی کەمی ئاوە لە لەشدا

ڕۆژانە چەنێک ئاو بخورێتەوە بە پێی کێش و ڕەگەزو خانمی دووگیان و شیردەر

كەمبوونی رێژەی ئاو لە لەشدا دەبێتە هۆی كەمبونەوەی وزە و ماندوێتی و سستبوونی ئەندامەكانی لەش

بەپێی کێش

بۆ دیاریکردنی ڕێژەی ئاو خواردنەوە بە لیتر لە ماوەی ڕؤژەکەدا دەتوانین پشت بەم یاسایە ببەستین

کێش (کگم) * ٣٣.،. = ڕێژەی ئاو بە لیتر

بۆ نمونە

کێشی کەسێک (٦٠کگم) * ٣٣.،. = ١.٩٨ کە بەنزیکەی دەکاتە ( ٢ لیتر )

بە پێی ڕەگەز

ئینستیتوی پزیشكی ئەمریكی ئاماژەی بەوە داوە کە بۆ پیاوان بری ٣ لیتر واتە نزیكەی ١٣پەرداخ ئاوی دیاریكردووە

بۆ ژنان بری ٢.٢ لیتر واتە نزیكەی ٩ پەرداخ ئاوی دیاریكردوو

بۆ خانمانی دوو گیان و شیردەر

خانمانی دوو گیان پێویستە به‌شێوه‌یه‌كی به‌رده‌وام ڕۆژانه‌ زیاتر لە ٢ لیتر ئاو بخۆنه‌وه‌، واته‌ به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌بێت زیاتر لە هه‌شت په‌رداخ ئاو بخۆنه‌وه‌ لە ڕۆژێكدا

له‌ سێ مانگی دووه‌م و سێیه‌می دووگیانیدا هه‌ستكردنت به‌ تینووێتی زیاتر ده‌كات بۆیه‌ واباشتره‌ خواردنه‌وه‌ی ئاو له‌م شه‌ش مانگه‌دا زیاتر بكه‌یت

پێویستە خانمانی شیردەریش لە کەسی ئاساییی زیاتر گرنگی بە ئاو خواردنەوە بدەن چونکە ‌ جه‌سته‌ زووتر ئاماده‌ ده‌بێت بۆ شیردان و شیری زیاتر به‌رهه‌م ده‌هێنێت

زەرەرەکانی کەم خواردنەوەی ئاو

زیرەکیت کەم دەبێتەوە و خانەکانی مێشک لاواز دەکات و دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی ~

رێژە دڵتەنگی

دەبێتە ھۆی سەر ئێشە و ھەڵچوونی دەروونی ~

دەبێتە ھۆی ووشک بوونی دەم و ھەست کردن بە تینوویەتی و ھەست کردن بە ماندوویەتی ~

لەو حاڵەتە جەستەی مرۆڤ کەمتر میز و ئارەقە و فرمێسک بەرھەم دەھێنێت

لێدانی دڵت خێراتر دەبێت و پاڵەپەستۆی خوێنت کەم دەبێتەوە ~

دەبێتە هۆی توش بون بە تا و گەرمبونی لەش ~

دروست بونی بەردی گورچیلە و هەوکردنی بۆری میز کە بەهۆی کەمی میزکردنەوەیە ئەمەش ~

لەئەنجامی کەم خواردنەوەی ئاو

کرداری هەرس بەهۆی کەمی ئاو لەلەشدا لاواز دەبێت ~

کەم خواردنەوەی ئاو دەبێت وشکبونەوەی تاڵەکانی قژو هەڵوەرینیان ~

وەک پزیشکەکان لە کۆنەوە وتویانە بنچینەی جوانی ئادەمیزاد لە ناوەوەو دەرەوەی لەش خواردنەوەی بڕی پێویستی ئاوە

ئامادەکردنی م ڕێژنە محمد

مامۆستا لە بەشی پەرستاری

بەکتێریای گەدە، بنکۆڵەری گەدە

نەخۆشیزانی ئیتاڵی (گالیۆ بیززۆزێڕۆ) لە ساڵی ١٨٩٢ دا بۆ یەکەمجار ئاماژەی بە بوونی بەکتێریایەکی لوولپێچی دا لە گەدەی سەگێک دا، لێکۆڵەران لە سەرەتای سەدەی بیست دا هەمان بەکتێریایان تێبینی کرد لە گەدەی مرۆڤدا. دواتر لێکۆڵینەوەکان دەریانخست لە سەدا ٨٠ی نەخۆشەکانی گەدە، بەهۆی ئەو بەکتێریایەوەیە کە ناوزەندیانکرد بە بەکتریای گەدە (ئێچ. پایلۆری)

بەدەستهێنان و چاندنی بەکتریاکە لە مرۆڤە تووشبوکان سەخت بوو، لەدوای چەند مانگێك کارکردن و هەوڵدان توانیان بەکتریاکە بەدەستبخەن

سیفەتەکانی بەکتێریاکە؛

لە ڕەنگکردنی دا گرام نێگەتیڤە، شێوە لوولپێچییە، لە یەک لاوە قامچی هەیە و بەهۆیەوە بەکتێریاکە بزواوە و جوڵە بەئاسانی دەکات، کەمێکیش ئارەزووی بەکارهێنانی ئۆکسجینی هەیە

کەواتە ئێستا ترسی بەکتێریاکە لە کوێدایە؟

لەدوای چوونە ناو لەشەوە بەکتێریاکە دەگاتە گەدە و تووشی هەوکردنی دەکات، لە باری هەوکردنی زۆری گەدە، بەرەو شێرپەنجەی گەدەی دەبات

باری نەخۆشییەکە چۆنە؟

بەکتێریاکە بەهۆی بوونی قامچییەوە، لە گەدە دا ڕووەو ناوپۆشی گەدە ئاڕاستە دەگرێت و هەڵیدەکۆڵێت و خانەکانی ناوەوە بەکاردەهێنێت و دەبێتە ھۆی هەوکردنی گەدە (گاستریتس)، لە ئەنجامدا دەبێتە هۆکاری زیاتر دەردانی ترشی گەدە لەناو تورەکەی گەدە دا. بەمەش بەکتێریاکە بنکۆڵی گەدە دەکات و دەبێتە مشەخۆرێکی بە ئازار لەناو دیواری گەدە دا

نیشانەکانی تووشبوون بە بەکتێریای بنکۆڵەری گەدە

بێ هێزی -

نەمانی هەوەسی خواردن(ئیشتیها) -

گۆڕانی ڕەنگی پیسایی بۆ سوور یان قاوەیی تۆخ یان ڕەش -

ئازاری گەدە -

دیاریکردنی نەخۆشییەکە بە یەکێك لەم ڕێگایەنە دەبێت

ڕوانینی ڕاستەوخۆی گەدە لە ڕێی نازۆڕ

دەستکەوتنی دژەپەیدارەکانی بەکتێریاکە لە ناو پیسایی لە ڕێی پشکنینی تاقیگەییەوە

دەستکەوتنی دژەتەنەکان لە خوێن دا لە ڕێی پشکنینی تاقیگەییەوە

هەبوونی پێکوتە ڕێگرییەکی زۆر و ئاسان دەکات لە تووشبوون بە نەخۆشییە بەکتێریاییەکان، بەڵام بەداخەوە تا ئێستا پێکوتە بۆ بنکۆڵەری گەدە نیە.

ئامادەکردنی م. وریا رؤوف

مامۆستا لە بەشی پەرستاری

ڕشک و ئەسپێ

ئەسپێ ناو سەری مرۆڤ قەبارەی بە قەد دەنکە کونجیەک ئەبێ و شێوەی لاشەی لەبزینەیە و شەش قاچی هەیە،کاتێک لە تەمەنی هەراشیدایە ڕۆژانە ٨ هێلکە دادەنێ و بەو هێلکانەی کە بە قژەکەوە دەبینرێت و وەک کڕێش دێتە پێش چاو بەڵام بە پێکهاتەیەکی شێوە کەتیرەیەیی بە تاڵەکانی قژەکەوە چەسپیان دەکات و بە تەکاندن لێنابێتەوە و بەوەش جیا دەکرێتەوە لە کڕێشی سەر کە پێی دەوترێت ڕشک

ئەسپێ توانای بازدان و فڕینی نیە بۆیە تەنها بە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆی بە سەرین و جل و بەرگ و کڵاو و شانە و ئەو پێداویستیانەی بەر قژی کەسی توشبوو دەگوێزرێتەوە کەبەر قژی دەکەوێت

پاش ئەوەی کە ئەسپێکە چو سەری کەسێکی تازەوە ڕۆژانە ٨ بۆ ١٠ ڕشک دادەنێت ، هەر ڕشکێک بۆ ئەوەی بگاتە ئەوەی توانای زاوزێی هەبێت پێویستی بە نێر و مێیە و ١٨ ڕۆژی پێویستە بۆ گەشەی بۆ دانانی یەکەم ڕشکی نوێ وە ٣٢ ڕۆژی پێویستە بۆ ئەوەی بگاتە ئەوەی ڕۆژانە ٨ هێلکە(ڕشک) دابنێتەوە

بۆ چارەسەرکردنی لە ئێستادا شامپۆ و سپرای تایبەت هەیە کە لە دەرمانخانە و نۆڕینگەکان دەست دەکەوێت لە گەڵ شانەی تایبەت بە لێکردنەوەی ڕشکەکان و ئەسپێ مردوەکان . وە پێویستە ئەو پێداویستیانەی کەسی توشبوو کە دەشۆردرێن وەک بەرگی پشتی و شانە و کڵاو و بەتانی و هتد بشۆردرێن بە ئاوی گەرم و پاکەرەوە، وە ئەوانەی ناشۆردرێت بکرێتە زەرفی گەورەوە و سەری ببەسترێت لەبەر خۆردا دابنرێتبۆ ماوەی ٧٢ سەعات بۆ ئەوەی هەوای بۆ نەچێت و بەگەرمی و نەبونی خواردن لەناوبچێت چونکە ئەسپێکان خواردنیان لەسەر خوێنی خانە خوێکەیە پاش بەربونەوەیان بە ٢٤ سەعات دەمرن

بۆ خۆپاراستن لە ڕشک و ئەسپێ پێویستە هۆشیاری زیاتر بڵاو بکرێتەوە لە ڕێگەکانی گواستنەوەی و چارەسەرکردنی بە زووی و بە کارهێنانی شتی تایبەت بە کەسی و بەکارنەهێنانی شانە و سەرین و نەگۆڕینەوەی کڵاو و هتد

ئامادەکردنی م هەردی حسن رسول

مامۆستا لە بەشی پەرستاری

Page updated

Report abuse

Scientific topics

پرۆپێسیا چییە؟ کاریگەرییە لاوەکییەکانی دەرمانی هەڵوەرینی قژ

گرژبوونی قاچ لە شەواندا

(Leg cramps at night)

شێرپەنجەی میزڵدان

پڕۆتین (Protein)

بەرنامەی ئیندنۆت

نەخۆشی گەنم

ڕۆژی جیھانی مامۆستایان

روژی جیهانی ئەلزەهایمەر

‎

هەوکردنی ئێسک و جومگەی ئەژنۆ : Osteoarthritis of Knee🔻

هەوکردنی پەردەکانی مێشک( Meningitis )

درەوشانەوەی پێستت لە مانگی ڕەمەزاندا

نەخۆشی ئەکزیما ( بیرۆ )

خەمۆكى دوای یاریەکانی تۆپی پێ بەگشتی و یاری مونديال بەتایبەتی لە نێوان هاندەرانى تۆپى پى

شیری دایک

Review on Bacterial Flagella

پەتای وەرزی ( ئەنفلۆنزا )

POLY CYSTIC OVARY SYNDROME (PCOS)

غودەی دەرەقی

Leukemia

توڕەبوون

فلۆڕێنس نایتینگەیڵ : دایکی پەرستاران

گرنگی ئاو خواردنەوە لەسەر تەندروستی

بەکتێریای گەدە، بنکۆڵەری گەدە

ڕشک و ئەسپێ

Kurdistan Technical Institute

Nursing Department

©2022-2023