گاز اشک‌آور یا مواد شیمیایی غیرمتعارف؟ 

در چند هفته اخیر با وجود قطعی اینترنت و سایر راه‌های ارتباطی، بار دیگر گزارش‌هایی از سوی شهروندان و کادر درمانی غیررسمی منتشر شده که نشان می‌دهد در برخی تجمعات و اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، علائمی در مردم دیده شده که با الگوی معمول گاز اشک‌آور همخوانی ندارند. علائم گازهای اشک‌آور معمول، اغلب بلافاصله ایجاد می‌شوند (چند ثانیه پس از تماس)، و اگر فرد از محل دور شود، طی ۱۵ تا ۳۰ دقیقه بهبود پیدا می‌کنند. (۱)

اما در بسیاری از گزارش‌های اخیر، افراد از تنگی‌نفس پیش‌رونده، خس‌خس شدید، درد قفسه‌سینه، یا التهاب پوستی - که ساعاتی بعد بدتر می‌شود - صحبت کرده‌اند. این الگوی بالینی‌ معمولا در تماس با سلاح‌های شیمیایی غیرمتعارف از جمله کلر ، فسژن، یا عوامل تاول‌زا مثل خردل دیده می‌شود، نه گاز اشک‌آور. منابع پزشکی تاکید می‌کنند که این دسته عوامل می‌توانند آسیب‌های تاخیری ایجاد کنند: تاول‌های پوستی، التهاب شدید مجاری هوایی و حتی اِدِم ریه که چند ساعت پس از مواجهه بروز می‌کند. (۲)

این تفاوت زمانی یکی از نشانه‌های مهمی است که متخصصان برای تفکیک مواد تحریک‌کننده‌ی معمول از عوامل شیمیایی غیرمتعارف لحاظ می‌کنند. در حالیکه گاز اشک‌آور یک ماده‌ی محرک با اثر کوتاه است، کلر و فسژن جزو عوامل ریه‌سوز طبقه‌بندی می‌شوند و می‌توانند موجب آسیب تاخیری و حتی مرگ شوند. خردل نیز جزو عوامل تاول‌زاست و علائم پوستی و چشمی آن معمولا چند ساعت بعد ظاهر می‌شوند.

یک یادآوری 

در میانه‌ی این نگرانی‌ها، فراموش کردن یک موضوع مهم تاریخی نیز ممکن نیست: مسمومیت‌های گسترده‌‌ی مدارس دخترانه‌ی ایران طی سال‌های ۱۴۰۱ - ۱۴۰۲. طی چند ماه، هزاران دانش‌آموز دختر در دست‌کم ۹۱ مدرسه در ۲۰ استان ایران دچار علائم تنفسی، تهوع، بی‌حالی، ضعف، بی‌حسی اندام و سوزش چشم شدند. گزارش دفتر حقوق بشر سازمان ملل تاکید کرده بود که این حملات «عمدی» بوده و دولت در حفاظت، تحقیق و جلوگیری از تکرار آن‌ها ناکام بوده است. (۳) بر اساس گزارش Iran Primer نیز شمار مبتلایان تا ۷ هزار دانش‌آموز نیز تخمین زده شده و بوی مواد شیمیایی در بسیاری از مدارس گزارش شده بود. (۴) 

چگونه می‌توان به مواد شیمیایی غیر از گاز اشک‌آور مشکوک شد؟

علائم گاز اشک‌آور مشخص و گذراست. اما اگر این موارد تجربه شوند، احتمال وجود مواد شیمیایی غیرمتعارف مطرح می‌شود:

🟤 علائم تاخیری: بدتر شدن وضعیت طی ۲ تا ۸ ساعت بعد

🟤 تنگی‌نفس پیش‌رونده و احساس فشار در قفسه‌ سینه

🟤 خس‌خس شدید یا ترشحات کف‌آلود

🟤 تاول پوستی یا لکه‌های قرمز که چند ساعت بعد ظاهر می‌شوند

🟤 تاری دید یا درد چشمی شدید

🟤 تهوع، ضعف، بزاق‌ریزی یا گیجی (در صورت تماس با عوامل عصبی)

این الگوها با مستندات علمی درباره‌ی عوامل ریه‌سوز و تاول‌زا همخوانی دارند.

هراس مردم از مراجعه به مراکز پزشکی

در بسیاری از اعتراضات اخیر، شهروندان تاکید کرده‌اند که از مراجعه به مراکز درمانی هراس دارند؛ چون بیم آن می‌رود که اطلاعاتشان ثبت، شناسایی و به «نیروهای امنیتی» منتقل شود. گزارش‌های متعدد از برخوردهای «امنیتی» با مجروحان در اعتراضات گذشته باعث شده مردم در شرایط اضطراری هم از مراجعه به بیمارستان خودداری کنند. در چنین وضعیتی، دانستن اقدامات خانگیِ صحیح اهمیت زیادی دارد.

در خانه چه کارهایی می‌شود کرد؟

۱. دکانتامینیشن فوری (شست‌وشوی کامل)

🟤 دوش با آب فراوان حداقل برای ۵ تا ۱۰ دقیقه

🟤 شستن دقیق و فراوان موها

🟤 استفاده از شوینده‌ی ملایم (شامپو بچه)

🟤 دور انداختن حوله پس از خشک کردن

۲. تعویض لباس و ایزوله‌کردن آن

🟤 لباس آلوده را از بدن بیرون بیاورید، نه از سر (جهت جلوگیری از تماس با چشم)

🟤 لباس را داخل کیسه‌ی دو لایه قرار دهید

۳. مراقبت از چشم‌ها

🟤 شست‌وشو با آب یا نرمال‌سالین

🟤 اگر درد شدید یا تاری دید دارید احتمال تماس ماده‌ی خطرناک‌تر بالا می‌رود

۴. مدیریت علائم تنفسی

🟤 نشستن در وضعیت نیمه‌نشسته

🟤 تنفس هوای تازه

🟤 عدم دویدن یا هر گونه فعالیت بدنی

🟤 اگر فرد آسم دارد، استفاده از اسپری سالبوتامول توصیه می‌شود.

این موارد نشانه‌ی جدی‌بودن وضعیت هستند و تحت هر شرایطی بایستی به پزشک مراجعه کرد: 

🟤 تنگی‌نفس بدتر شونده

🟤 تاول‌های وسیع

🟤 درد چشم یا کاهش بینایی

🟤 گیجی، ضعف شدید، لرزش

🟤 سرفه‌ی همراه با خون یا درد قفسه‌سینه

 ***

ارجاعات: 

1.https://www.cdc.gov/chemical-emergencies/chemical-fact-sheets/riot-control-agents.html

2.Chemicalweapons. Evison D, Hinsley D, Rice P.BMJ. 2002 Feb 9;324(7333):332-5. doi: 10.1136/bmj.324.7333.332.

3.https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/03/iran-deliberate-poisoning-schoolgirls-further-evidence-continuous-violence

4.https://iranprimer.usip.org/blog/2023/mar/08/mass-poisoning-schoolgirls-iran