เรื่องที่1 ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตต่าง ๆ

ในระบบนิเวศ ระบบนิเวศ คืออะไร ระบบนิเวศ (Ecosystem) เป็นชื่อเรียกของกลุ่มสิ่งมีชีวิตและปัจจัยแวดล้อมในบริเวณกว้าง แบบใดแบบหนึ่งที่เน้นความสัมพันธ์กันของสิ่งมีชีวิตและสิ่งแวดล้อม ซึ้งถือเป็นหน่วยที่สําคัญที่สุด มีการแลกเปลียนสะสาร แร่ธาตุ และพลังงานกับสิ่งแวดล้อม โดยผ่านระบบห่วงโซ่อาหาร (Food chain) เพราะระบบนิเวศนั้นประกอบด้วยความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตหลากหลายชนิด และความสัมพันธ์ ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อมที่อาศัยอยู่ ซึ้งสิ่งแวดล้อมก็คือสภาพต่างๆ ของสิ่งที่อยู่รอบตัวเรา ได้แก่ อุณหภูมิ ความชื่น ระนาบพื้นที่สูง ประเภทของหิน ดิน ฯลฯ มีการกินกันเป็นทอดๆ ทําให้ สสารและแร่ธาตุมีการหมุนเวียนในระบบจนเกิดเป็นวัฏจักร ระบบนิเวศที่ใหญ่ที่สุดในโลกเรียกว่า โลกของสิ่งมีชีวิต โครงสร้างของโลกประกอบไปด้วย ทะเล เกาะ และพื้นทวีป อีกทั้งยังมีสภาพภูมิอากาศที่หลายหลากจึงเกิดเป็นระบบนิเวศหลายรูปแบบ ด้วยเหตุนี้ ระบบนิเวศที่มีความคล้ายคลึงกันจึงเรียกกันว่า “ชีวนิเวศ” ความแตกต่างที่สําคัญระหว่างชีวนิเวศแต่ละแห่งมี อย่าง คือ ความหลากหลายทางชีวภาพ หรือความหลากหลายสายพันธุ์ของสิ งมีชีวิต และ มวลชีวภาพ หรือปริมาณอินทรียวัตถุต่อหน่วยพื้นที่ ชีวนิเวศทีอุดมสมบูรณ์ที่สุด คือ ป่ารกที่มีทั้งความหลากหลายทางชีวภาพและมวลชีวภาพสูง ระบบนิเวศหลากหลายบนโลก ระบบนิเวศทั้งขนาดเล็กและขนาดใหญ่มีความแตกต่างกัน แต่มีความเหมือนกันคือ เป็นที่อยู่ ตามธรรมชาติของพืชและสัตว์ ซึ้งอยู่รวมกันเป็นกลุ่มและมีอิทธิพลต่อกัน ทั้งในแหล่งนําจืด ชายหาด หาใต้ดินโลกมีนําจืดในแหล่งต่าง ๆ รวมกันเพียง 0.04% ของปริ มาณนํ้าทั้งโลก (อีก 2.4% ในปริมาณนํ้าจืดทั้งหมดเป็นนํ้าที่เกิดการแข็งตัว) นํ้าจืดมีปริมาณสารละลายเกลือในนํ้าน้อยกว่านํ้าทะเล ซึ้งส่วนใหญ่เป็นนํ้าฝนที่ตกลงบนพื้นทวีป ระบบนิเวศ (ถํ้าใต้ดิน - ชายฝังทะเล - ป่าชายเลน) สิ่งมีชีวิตหลัก ๆ ในนํ้าจืด ได้แก่ สาหร่าย พืชชั้นสูงบางชนิด และสัตว์จําพวกครัสเตเซียน แมลง ปลา และสัตว์ครึ่งบกครึ่งนํ้าชนิดต่าง ๆ สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่หาอาหารจากในนําแล้วสร้างรังไว้ ริมฝังแม่นําเหมือนตัวนากและตัวบีเวอร์ พื้นที่ชุ่มนําเป็นแหล่งที่มีสิ่งชีวิตหลากหลายสายพันธุ์ที่สุด เพราะมีสภาพเป็นระบบนศแบบผสมผสานระหว่างบนบกกับในนํ้า ถํ้า เป็นระบบนิเวศที่ไม่มีแสงสว่าง (แสงสว่างเป็นปัจจัยที่ทําให้เกิดการสร้างอินทรียวัตถุ) มีความชื่นสูง และอุ่่ณหภูมิเกือบคงที่ตลอดทั้งปี อินทรียวัตถุที่จําเป็นต่อการดํารงชีวิตสามารถเข้าไปสู่ ในถํ้าได้ตามกระแสนํ้าใต้ดินหรือสัตว์เป็นตัวนําเข้ามา ดังนั้น สัตว์กลุ่มหลักทีอาศัยในถํ้าจึงเป็นจําพวก แมลง ปลาบางชนิด สัตว์ครึ่งบกครึ่่งนํ้า โดยเฉพาะค้างคาว ซึ้งของเสียจากค้างคาวเป็นองค์ประกอบ สําคัญของอินทรียวัตถุ 86 ชายฝังทะเล เป็นระบบนิเวศที่มีความพิเศษ ซึ้งคาบเกียวระหว่างพื้นดินกับทะเล บางแห่งนํา ทะเลลํ้าเข้ามาในผืนดินตามทางนํ้าในหุบเขา หรือ ก้อนนํ้าแข็ง ทําให้เกิดป่าชายเลน บางแห่งเป็นแม่นํ้าที่ไหลลงสู่ทะเลทําให้เกิด ดินดอนสามเหลี่ยม บางแห่งเป็นนํ้าทะเลไหลเข้าสู่พื้นดินเพียงบางช่วง ทําให้ เกิดทะเลสาบชายฝังทะเลขึ้น ทะเลสาบบางแห่งมีปริมาณเกลือสูงกว่าในทะเล สิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ จึงแตกต่างกันออกไปในแต่ละแห่ง ภาพชายหาดบริเวณอุทยานวิทยาศาสตร์พระจอมเกล้า ณ หว้ากอ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ป่าชายเลน เป็นระบบนิเวศชายฝั่งที่พบได้เฉพาะในเขตร้อนเท่านั้น เป็นแหล่งที่อยู่ของต้นไม้ และไม้พุ่มที่มีการปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อม ต้นไม้ในป่าชายเลนจะมีรากใต้ดินยึดผิวดินไว้ และ เป็นแหล่งพักอาศัยของสิ่งมีชีวิตบริเวณนั้น ตัวอ่อนของสิ่งมีชีวิตหลายประเภทจะไม่สามารถเติบโตเป็น ตัวเต็มวัยได้ หากไม่มีรากเหล่านี้คอยคุ้มกัน ส่วนเหนือนํ้าจะมีรากในอากาศ ทําหน้าที่ช่วยในการหายใจ เมล็ดจะผสมพันธุ์ในต้นโดยไม่ตกลงสู่พืนดินจนกว่าจะมีนํ้าหนักมากพอที่จะฝังตัวเองในพื้นดินได้ เพื่อไม่ให้กระแส นํ้าพัดหายไป ภาพป่าโกงกาง บริเวณคลองโคกขาม จังหวัดสมุทรสาคร (ต้นโกงกางเป็นต้นไม้ทีขึนบริเวณป่าชายเลน การเปลี่ยนแปลงแทนที่ทางนิเวศวิทยา พื้นที่เกษตรกรรมส่วนใหญ่ในอดีตเคยเป็นป่ามาก่อน หากปล่อยให้รกร้างนาน ๆ ก็กลับ กลายเป็นป่าอีกครัง ด้วยการที่หญ้าหรือวัชพืชขึ้นมาปกคลุมดินสูงขึ้นเรื่อย ๆ จากนั้นพุ่มไม้และไม้อ่อน จะงอกขึ้นมาในทุ่งหญ้า ต่อมาเมื่อไม้ใหญ่แตกกิ่งก้านสาขา ร่มเงาของมันจะทําให้หญ้าค่อย ๆ ตายใน ที่สุด ไม้ใหญ่ที่ทําให้พื้นที่กลายเป็นป่าเรียกว่า “การเปลียนแปลงแทนที่ทางนิเวศวิทยา” ในธรรมชาติทั่วไป เปลี่ยนแปลงแทนที่เกิดขึ้นได้ทุกหนทุกแห่ง ทั้งในดินในนํ้า ตัวอย่างเช่น เราอาจเคยเห็นสระนํ้าทีมีพืชหลายชนิดขึ้นอยู่เต็มสระจนรากใต้ผิวนํารกแน่นไปหมด ราก เหล่านี้จะยึดและสะสมดินหรือซากใบเน่าไว้จนกระทั้งสระนํ้าค่อยๆ ตื้นเขินขึ้นเรื่อย ๆ กลายเป็นที่ลุ่ม ชื่นแฉะ และพืชนํ้าทีเคยมีก็ค่อย ๆ หายไปขณะที่ต้นไม้เล็กๆ งอกขึนแทนที่และค่อย ๆ ทําให้ที่ลุ่มแห่ง นันกลายเป็นดงไม้ร่มชื้นในที่สุด ชั้นของสิงมีชีวิต ลักษณะเด่นที่สุดของดาวเคราะห์ทีชื่อว่า “โลก” คือ การมีสิ่งมีชีวิตอาศัยอยู่บนพื้นผิวบางๆ ที่ปกคลุมโลก ชีวิตได้เริ่มถือกําเนิดขึ้นบนโลกตั้งแต่เมือประมาณ ล้านปี ก่อน ซึ้งเป็นระยะเวลาเที่ยาวนานเพียงพอสําหรับวิวัฒนาการจนเกิดเป็นสิ่งมีชีวิตหลากหลายสายพันธุ์ขึ้นมา โลกเรามีสภาพแวดล้อมและภูมิอากาศหลากหลายรูปแบบเรียกว่า “ความหลากหลายทาง ชีวภาพ”