1.ยาลิเทียม (Lithium carbonate)
ยา Lithium จัดเป็นยาตัวแรกและเป็นยาหลักในการรักษา Bipolar disorder โดยเฉพาะในระยะ mania ในผู้ป่วย Bipolar disorder บางรายไม่ตอบสนองต่อการรรักษาด้วยยา Lithium เพียงอย่างเดียว ยากันชักนอกจากออกฤทธิ์ต้านการชักแล้ว ยังสามารถนำมาใช้รักษาผู้ป่วยในทางจิตเวชได้ด้วย เช่น Bipolar disorder และ Schizoaffective disorder คือสามารถนำมารักษาช่วงภาวะ mania และใช้ป้องกันการกลับเป็นซ้ำได้ ตัวอย่างยากันชัก เช่น Sodium valproate, Carbamazepine, Lamotrigine
ผลข้างเคียง
ระยะแรกมักพบอาการปากแห้ง กระหายน้ำ ปัสสาวะบ่อย อ่อนเพลีย ง่วง มึนงง หรือบางรายอาจมีอาการ คลื่นไส้ ปวดท้อง ยิ่งเพิ่มยาเร็วยิ่งพบอาการเหล่านี้บ่อยขึ้น อาการข้างเคียงในระยะยาวที่สำคัญ ได้แก่ โรคไตวายเฉียบพลัน
ที่เกิดจากการอักเสบของเนื้อไตในส่วน (interstitial nephritis), คอพอก (goiter) และ ภาวะพร่องฮอร์โมนไทรอยด์ (hypothyroidism) แต่พบได้น้อย
อาการเป็นพิษจากยา lithium
ระดับลิเทียมในภาวะปกติ คือ 0.8-1.2 mEq/ลิตร
ระดับลิเทียม 1.5 mEq/ลิตร ผู้ป่วยจะมีอาการอาเจียน ท้องเสีย เดินเซ พูดไม่ชัด มือสั่นมาก
ระดับลิเทียม 2.0-2.5 mEq/ลิตรผู้ป่วยจะมีอาการตาพร่ามัว กล้ามเนื้อกระตุก รีเฟลกไว ชัก delirium และ syncope
ระดับลิเทียมมากกว่า 2.5 mEq/ลิตร จะเกิดไตวาย เสียชีวิตได้
การรักษาอาการพิษจาก lithium
ให้หยุดยา เทียมทันที
เจาะดูระดับลิเทียม electrolyte, creatininte
ให้น้ำเกลืออัตรา 150-200 มล./ชั่วโมง
Lithium clearance จะทำ การล้างไตทางช่องท้อง (peritoneal dialysis) หรือ การฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม (hemodialysis) ในกรณีที่ผู้ป่วยมีระดับลิเทียม มากกว่า 3-4 mEq/ลิตร โคม่า ช็อก ขาดน้ำรุนแรง อาการเลวลง หรือไม่ดีขึ้น
ใน 24 ชั่วโมง
การพยาบาล
1.ยา Lithium อยู่ในรูปเกลือคาร์บอเนต ออกฤทธิ์โดยการแย่งที่กับเกลือ Na ถ้าเกลือโซเดียมต่ำ ลิเทียมจะถูกดูดกลับมาก เช่นในภาวะการณ์เสียเหงื่อ
2.แนะนำให้ผู้ป่วยกินยาอย่างต่อเนื่อง อย่าหยุดรับประทานยาเอง
3.หากมีอาการง่วง มึนงง ให้ระวังอุบัติเหตุ การขับรถ ปากแห้ง คอแห้ง ให้จิบน้ำ กระหายน้ำให้ดื่มน้ำ 6-8 แก้วต่อวัน ระคายเคืองกระเพาะอาหารให้กินยาพร้อมอาหาร
4.หลีกเลี่ยงอาหารที่มีโซเดียมสูง เนื่องจากจะทำให้เพิ่มการขับปัสสาวะทำให้ระดับลิเทียมในเลือดลดลง แต่ควรรับประทานอาหารที่มีโซเดียมบ้างเช่นกัน
5.เฝ้าระวังภาวะลิเทียมเป็นพิษ ได้แก่ มีอาการอาเจียน ท้องเสีย เดินเซ พูดไม่ชัด มือสั่นมาก ตาพร่ามัว กล้ามเนื้อกระตุก
รีเฟล็กซ์ชัก ภาวะสับสน เพ้อ (delirium) และ วูบ (syncope)
2. ยาต้านกันชัก (Anticonvulsant Drugs)
ใช้รักษาลมชัก และอาการ Mania ในผู้ป่วย Bipolar disorder รวมทั้งอาการปวดจากประสาท มี 2 กลุ่ม
2.1. กลุ่มมารตรฐาน
2.2.กลุ่มใหม่
ผลข้างเคียง
ง่วงซึม มึนงง อ่อนเพลีย น้ำหนักเพิ่ม อาการทางเดินอาหาร คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย เบื่ออาหาร
จำนวนเกล็ดเลือดลดลงเล็กน้อย(Thrombocytopenia)
การพยาบาลผู้ป่วยที่ได้รับยาต้านกันชัก
1.ง่วง มึนงง อ่อนเพลีย ไม่ควรขับรถ ทำงานเครื่องจักร
2.คลื่นไส้ อาเจียนควรกินยาพร้อมอาหารหรือหลังอาหารทันที
3.ติดตามชั่งน้ำหนักทุกเดือน
3.ตรวจวัดระดับเกล็ดเลือดอย่างใกล้ชิด สังเกตรอยช้ำและจุดเลือดออก
4.ผู้ป่วยที่ได้รับยาทางจิตเวชอาจเกิดผลข้างเคียงได้หลายชนิด ซึ่งขึ้นกับการตอบสนองของผู้ป่วยแต่ละราย
กลุ่มอาการที่เกิดจากฤทธิ์
5.ผลข้างเคียงของยารักษาโรคทางจิตเวช ทำให้ผู้ป่วยต้องมาพบแพทย์ในแผนกฉุกเฉินที่พบได้บ่อยๆ
อ้างอิง
กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข. (2560). คู่มือการดูแลผู้ป่วยโรคจิตเภท สําหรับโรงพยาบาลในเขตสุขภาพ (ฉบับแพทย์).
กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข.
พิชัย อิฏฐสกุล. (2555). การใช้ลิเทียมในการรักษาผู้ป่วยโรคอารมณ์สองขั้ว. วารสารสมาคมจิตแพทย์แห่งประเทศไทย, 57(4), 477-488.
มาโนช หล่อตระกูล, ปราโมทย์ สุคนิชย์ , บรรณาธิการ. จิต เวชศาสตร์ รามาธิบดี ฉบับเรียบเรียงครั้งที่4. กรุงเทพฯ: ภาควิชาจิตเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัย มหดิล; 2560.
ภควัต วิวฒันวรเศรษฐ์. (2564). การใช้ยาทางจิตเวชอย่างสมเหตุสมผล (Rational drug use in Psychiatry).
[เอกสารที่ไม่มีการตีพิมพ์]. ภาควิชาจิตเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์มหาวิทยาลยัสงขลานครินทร์.
รัศมี ลีประไพวงษ์. คู่มือใช้ยารักษาโรคทางจิตเวช สำหรับเภสัชกร. ห้องยาจิตเวช ผู้ป่วยนอก คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล.
https://www.si.mahidol.ac.th/th/division/pharmacy/admin/download_files/127_27_1.pdf
วีรศักดิ์ เมืองไพศาล. การใช้ยากันชักในผู้สูงอายุ. สงขลานครินทร์เวชสาร, 23(กรกฎาคม – สิงหาคม), 267-277.
สถาบันประสาทวิทยา. (2559). แนวทางเวชปฏิบัติโรคลมชักสำหรับแพทย์. กรุงเทพฯ ธนาเพรส.
สรยุทธ วาสิกนานนท์. (2544). การใช้ยากันชักในการรักษาผู้ป่วย bipolar disorder.
วารสารสมาคมจิตแพทย์แห่งประเทศไทย Journal of the Psychiatric Association of Thailand, 46(3), 233-246.
สมศักดิ์ เทียมเก่า. (2560) การเลือกใช้ยากันชักในผู้ป่วยโรคลมชัก อย่างเหมาะสม.
วารสารสมาคมประสาทวิทยาศาสตร์ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ, 6(3), 89-105.
