Rust en onrust

(On)verschilligheid

Laatst dacht ik een halve dag lang dat mijn elektrische fiets gestolen was. Uiteindelijk bleek dat gelukkig toch niet het geval. Het verhaal daarachter is een geschiedenis op zich, maar daar gaat het me hier niet om. Veel interessanter – en confronterender – was voor mij wat die vermeende diefstal met me deed. Ik voelde me boos en zielig tegelijk en werd er de hele ochtend door in beslag genomen. Daar voelde ik me dan weer schuldig over. Mijn ‘inner-critic’ (behept met een forse dosis calvinisme) sprak me onmiddellijk streng toe. “Er zijn veel ergere dingen op de wereld”. En: “Wat een schande dat zoiets je meer lijkt te beroeren dan alle ellende in de wereld”.

Terwijl die twee stemmen (van zelfmedelijden en zelfkritiek) elkaar in mijn binnenste beconcurreerden, sloeg ik het magazine van dagblad Trouw open. Bam, daar kreeg die innerlijke criticus nog wat extra munitie in handen. De lezers hadden onverschilligheid tot achtste hoofdzonde uitgeroepen. Waarmee natuurlijk bedoeld werd dat de toestand in de wereld me meer zou moeten raken en die vervangbare fiets een stuk minder. Maar ja, het hemd is toch nader dan de rok zoals u weet. Dus begon ik gevuld met schuldbesef te lezen (terwijl ik ondanks dat natuurlijk nog steeds aan het mij aangedane onrecht dacht). Tot mijn opluchting was er ook begrip voor mijn menselijke kant. Zelfs de grote filosoof van de betrokkenheid – Emmanuel Levinas – blijkt te hebben benadrukt dat we niet voortdurend op de ander en diens lijden gericht kunnen zijn. We mogen ook ruimte maken voor onze eigen vreugde en ons eigen leed. Dat wist ik natuurlijk wel, maar ik moet het toch af en toe opnieuw horen om het mezelf te gunnen.

Net toen ik daardoor met wat mildere ogen naar mezelf keek, kwam het bericht dat de fiets terecht was. Dat maakte me zowel blij als beschaamd. Van de weeromstuit maakte ik die middag een bedrag over naar het goede doel. Ook dat stelt op wereldschaal niets voor natuurlijk. Maar toch, ik had weer even de goede kant op gebogen. Verschilligheid moet ergens beginnen, hoe klein ook.

Sjouwen met de gieter

Hoewel ik niet enorm groene vingers heb, doe ik wel mijn best om zoveel mogelijk planten in huis en tuin te laten floreren. In mijn meest optimistische momenten zie ik stekjes voor mijn geestesoog uitgroeien tot een groene oase. In de praktijk gebeurt het met regelmaat dat afhangende blaadjes mij beschuldigend aanstaren. Maar ik geef niet op. De afgelopen weken ben ik trouw in de weer geweest. Omdat het zo droog was, betekende dat regelmatig heen en weer lopen met mijn gieter van de Breevaart naar de tuin. Zonde immers om voor de tuin kraanwater te gebruiken. En best wel duur ook. Maar het is ook gedoe, dat heen en weer gesjouw. Daarom was ik blij met de regen van deze week. Het zorgen voor groei en bloei gaat nu even vanzelf.

Vandaag viel me in - daar ben ik tenslotte theoloog voor - dat dit ook een mooie metafoor is voor ons geestelijk leven. Soms ben je eindeloos aan het sjouwen met een gieter om te zorgen dat je ziel niet droog komt te staan. Met moeite vind je de motivatie om naar de kerk te gaan. (Waarbij ik wel hoop dat het achteraf hetzelfde effect heeft als mijn heen en weer lopen naar de Breevaart: achteraf ben ik altijd blij dat ik het gedaan heb.) Het creëren van momenten die je innerlijk voeden - creatief bezig zijn, lezen, de natuur in - gaat niet vanzelf. En dan - als zegen van boven - zijn er de dagen en momenten dat het je opeens toevalt. Je ziet de wereld met de ogen van je hart. Opeens voel je de zin en de ruimte om die dingen te doen waar je van opademt. De woorden of de muziek in de dienst raken als vanzelf een snaar.

Ontvang ze met dankbaarheid en koester die momenten. Want voor je het weet, is het weer nodig om zelf met die gieter te sjouwen. Dat is ook niet verkeerd trouwens. Het is oké om ergens iets voor te moeten doen. Maar heerlijk is het wel als het ook af en toe vanzelf gaat.

Kleine daden van liefde

Tijdens mijn vakantie onlangs bezocht ik de prachtige tentoonstelling Birds in het Mauritshuis. In een relatief kleine zaal is daar een enorme rijkdom aan kunst bij elkaar gebracht. Vogels worden in verband gebracht met grote thema's zoals vrijheid en schoonheid, maar ook met jaloezie (vanwege ons verlangen om te vliegen). Er was veel waardoor ik geraakt werd en ik leerde dingen die ik nog niet wist (ook een vorm van geluk). Dat het puttertje al eeuwenlang in verband wordt gebracht met Christus bijvoorbeeld. Op dit schilderij houdt het kindje Jezus zo'n vogeltje vast. Het is een verwijzing naar zijn lijden en sterven. Terwijl Jezus zijn kruis droeg, landde een puttertje (of distelvink zoals ook wel gezegd wordt) op zijn voorhoofd en vol compassie pikte het de doornen van de kroon uit zijn gekwelde huid. Terwijl de putter dit nobele werk verrichtte, kwam het bloed van Jezus op zijn gelaat terecht en het is daar sindsdien altijd gebleven. Vandaar de rode vlek op zijn kopje.

Het is een mythe natuurlijk, maar zoals elk betekenisvol verhaal heeft het ons iets te zeggen. Ik leer eruit dat kleine tekenen van liefde er toe doen. Dat ze iets in ons achterlaten, ons veranderen. En dat, hoe klein we ook zijn, er zich altijd kansen voordoen om het lijden van een ander te verlichten.

Alleen daarom al zijn verbeelding en verhalen voor mij essentieel in het leven. Ze geven inzichten op een manier die ik niet snel vergeet, omdat ze zijn ingebed in schoonheid. Datzelfde geldt voor onze natuur. Een extra reden om die te bewaren en te beschermen.

ds. Kim de Berg

Overbruggen als uitdaging

Een van mijn lievelingsboeken uit mijn kindertijd is 'De Kloof', een jeugdroman van de vorig jaar overleden schrijver Jan Terlouw. In zijn boeken sneed hij bijna altijd maatschappelijke thema's aan. Op een speelse, maar overtuigende manier leverde hij zo kritiek op de samenleving. Of misschien moet ik het anders formuleren: met zijn boeken probeerde Jan Terlouw zijn lezers op een andere manier te laten kijken en te inspireren tot verandering. Met als uitgangspunt het verlangen naar een wereld waarin mensen in verbinding staan met elkaar.

Ook in De Kloof staat dat thema centraal. Het boek vertelt over het land Berg en Dal, waarvan de twee delen al bijna een halve eeuw gescheiden worden door een kloof. Het land is daardoor verdeeld geraakt, niet alleen geografisch maar ook wat welvaart betreft. Bergen is rijk, Dal is arm en doordat er geen brug is blijven die scheiding en ongelijkheid bestaan. Volgens politici uit Bergen is er niets aan te doen. Het is niet haalbaar een brug te bouwen, zeggen zij. De mensen nemen dat voor waarheid aan, tot er één jongen is die ontdekt wat er werkelijk aan de hand is. Het is geen onkunde, maar onwil waardoor de kloof is blijven bestaan. De rijke machthebbers uit Bergen zijn veel te bang om te moeten delen.

Dat is de korte samenvatting van een wervelend verhaal van een bewogen verteller. Ik zou u willen aanraden het boek een keer uit de bibliotheek (of van zolder?) te halen, want ook voor volwassen is het zeer de moeite waard. Confronterend is het ook. Want hebben ook wij onze welvaart niet voor een belangrijk deel te danken aan kloven die misschien best te overbruggen zijn, wanneer we dat echt zouden willen?! En met 'echt willen' bedoel ik: wanneer we bereid zouden zijn een stap terug te zetten in onze welvaart, zodat anderen erop vooruit gaan.

Ik ben me er van bewust dat het makkelijk schrijven is vanachter mijn bureau, in mijn verwarmde eigen huis. En eerlijk? Ook ik ben gehecht aan mijn privileges. Misschien dat ik het daarom ook vooral tegen mezelf zeg; dat het anders zou moeten en anders kan. Dat we (en ik dus ook) die ongelijke verdeling haast als een feit zijn gaan accepteren, zou ons misschien wat meer meer beschaamd moeten maken. Tegelijk ben ik ook realistisch: streven naar al te radicale verandering leidt bij de meeste van ons tot teleurstelling. Dan toch maar kleine stapjes. De veertigdagentijd - die nu net begonnen is - is daarvoor een mooie gelegenheid. Oefenen in (iets) meer soberheid. Niet om straks vanaf Pasen weer helemaal 'los te gaan', maar in de hoop dat we een kleine, maar blijvende verandering kunnen realiseren. Omdat veel kloven die wij als gegeven hebben geaccepteerd, in feite spookkloven zijn.

Met de blik van een kind, met doorzettingsvermogen en creativiteit kunnen we meer overbruggen dan we denken. Of zoals Jan Terlouw zelf ooit zei: "Onderneem, durf, daag jezelf uit en doe iets."

Daar kan ik alleen maar Amen op zeggen.

Kim de Berg

Rust en onrust

Op een prikbord in een museum trof ik dit weekend deze tekst aan. 'Art should comfort the disturbed and discomfort the comfortable.' Een prachtige tekst, waarbij ik gelijk dacht: dit geldt eigenlijk ook voor godsdienst. Ook religie zou rust moet geven aan wie angstig of bezorgd zijn, maar de andere mensen, die het wel heel comfortabel hebben, misschien juist wat mogen 'opschudden'.

Dat laatste zou je heilige onrust kunnen noemen. Zolang er nog onrecht is en er nog mensen zijn die lijden, kunnen we ons niet terugtrekken in ons eigen veilige wereldje. Althans niet wanneer we ons aangesproken weten door de bijbelse boodschap. Die zet ons altijd op het spoor van mensen die onze aandacht nodig hebben. Zo worden we opgeroepen tot onrust over alles wat niet goed is. Als we daar tenminste de ruimte voor hebben.

Want voor wie worstelen met het bestaan en even de handen vol hebben aan zichzelf, voor hen (voor jou?) klinkt precies dat andere signaal: overvraag jezelf niet en weet dat er tijden zijn dat je niets anders hoeft dan te zorgen voor jezelf. Voor jou klinkt er een boodschap van liefde en rust.