Overbruggen als uitdaging

Een van mijn lievelingsboeken uit mijn kindertijd is 'De Kloof', een jeugdroman van de vorig jaar overleden schrijver Jan Terlouw. In zijn boeken sneed hij bijna altijd maatschappelijke thema's aan. Op een speelse, maar overtuigende manier leverde hij zo kritiek op de samenleving. Of misschien moet ik het anders formuleren: met zijn boeken probeerde Jan Terlouw zijn lezers op een andere manier te laten kijken en te inspireren tot verandering. Met als uitgangspunt het verlangen naar een wereld waarin mensen in verbinding staan met elkaar.

Ook in De Kloof staat dat thema centraal. Het boek vertelt over het land Berg en Dal, waarvan de twee delen al bijna een halve eeuw gescheiden worden door een kloof. Het land is daardoor verdeeld geraakt, niet alleen geografisch maar ook wat welvaart betreft. Bergen is rijk, Dal is arm en doordat er geen brug is blijven die scheiding en ongelijkheid bestaan. Volgens politici uit Bergen is er niets aan te doen. Het is niet haalbaar een brug te bouwen, zeggen zij. De mensen nemen dat voor waarheid aan, tot er één jongen is die ontdekt wat er werkelijk aan de hand is. Het is geen onkunde, maar onwil waardoor de kloof is blijven bestaan. De rijke machthebbers uit Bergen zijn veel te bang om te moeten delen.

Dat is de korte samenvatting van een wervelend verhaal van een bewogen verteller. Ik zou u willen aanraden het boek een keer uit de bibliotheek (of van zolder?) te halen, want ook voor volwassen is het zeer de moeite waard. Confronterend is het ook. Want hebben ook wij onze welvaart niet voor een belangrijk deel te danken aan kloven die misschien best te overbruggen zijn, wanneer we dat echt zouden willen?! En met 'echt willen' bedoel ik: wanneer we bereid zouden zijn een stap terug te zetten in onze welvaart, zodat anderen erop vooruit gaan.

Ik ben me er van bewust dat het makkelijk schrijven is vanachter mijn bureau, in mijn verwarmde eigen huis. En eerlijk? Ook in ben gehecht aan mijn privileges. Misschien dat ik het daarom ook vooral tegen mezelf zeg; dat het anders zou moeten en anders kan. Dat we (en ik dus ook) die ongelijke verdeling haast als een feit zijn gaan accepteren, zou ons misschien wat meer meer beschaamd moeten maken. Tegelijk ben ik ook realistisch: streven naar al te radicale verandering leidt bij de meeste van ons tot teleurstelling. Dan toch maar kleine stapjes. De veertigdagentijd - die nu net begonnen is - is daarvoor een mooie gelegenheid. Oefenen in (iets) meer soberheid. Niet om straks vanaf Pasen weer helemaal 'los te gaan', maar in de hoop dat we een kleine, maar blijvende verandering kunnen realiseren. Omdat veel kloven die wij als gegeven hebben geaccepteerd, in feite spookkloven zijn.

Met de blik van een kind, met doorzettingsvermogen en creativiteit kunnen we meer overbruggen dan we denken. Of zoals Jan Terlouw zelf ooit zei: "Onderneem, durf, daag jezelf uit en doe iets."

Daar kan ik alleen maar Amen op zeggen.

Kim de Berg

Rust en onrust

Op een prikbord in een museum trof ik dit weekend deze tekst aan. 'Art should comfort the disturbed and discomfort the comfortable.' Een prachtige tekst, waarbij ik gelijk dacht: dit geldt eigenlijk ook voor godsdienst. Ook religie zou rust moet geven aan wie angstig of bezorgd zijn, maar de andere mensen, die het wel heel comfortabel hebben, misschien juist wat mogen 'opschudden'.

Dat laatste zou je heilige onrust kunnen noemen. Zolang er nog onrecht is en er nog mensen zijn die lijden, kunnen we ons niet terugtrekken in ons eigen veilige wereldje. Althans niet wanneer we ons aangesproken weten door de bijbelse boodschap. Die zet ons altijd op het spoor van mensen die onze aandacht nodig hebben. Zo worden we opgeroepen tot onrust over alles wat niet goed is. Als we daar tenminste de ruimte voor hebben.

Want voor wie worstelen met het bestaan en even de handen vol hebben aan zichzelf, voor hen (voor jou?) klinkt precies dat andere signaal: overvraag jezelf niet en weet dat er tijden zijn dat je niets anders hoeft dan te zorgen voor jezelf. Voor jou klinkt er een boodschap van liefde en rust.

Positiewissel

De verhouding tussen lichaam en geest is complex en fascinerend. Niet voor niets zijn er boeken over vol geschreven. Geneeskundigen, filosofen en theologen hebben zich er sinds mensenheugenis het hoofd over gebroken. Dualisten dachten dat het twee volkomen verschillende dingen waren. En in de christelijke traditie zijn lichaam en geest regelmatig als concurrerende eenheden neergezet, waarbij de geest beduidend hoger werd aangeslagen dan het lichaam. Dat laatste bracht ons vooral in verleiding.

Tegenwoordig zijn we ons meer en meer bewust van de onlosmakelijke samenhang van beide dingen. Zo kan stress lichamelijke klachten veroorzaken en beïnvloedt datgene wat met ons lijf gebeurt de manier waarop we naar onszelf kijken. Met dat laatste heb ik de afgelopen maanden op een confronterende manier kennis gemaakt. Bepaald niet altijd leuk, wel leerzaam. Nu ik wat werk betreft opnieuw even 'uit de running ben', omdat het lijf niet kan wat ik zou willen, merk ik hoeveel dat ook met mijn geest doet.

Een positiewissel, zo dacht ik van de week opeens. Van iemand die altijd opgesteld kon worden en op wie je in het veld kon rekenen werd ik (let wel: in mijn geest dus!) een onbetrouwbare speler, die om de haverklap als toeschouwer op de bank zit.

Een collega die een tijdje in dezelfde positie zat, schreef: het is de ultieme oefening om de waarde te ervaren van het gewoon 'zijn'. Die oefening gaat mij nog niet zo gemakkelijk af. Ook dat is leerzaam: wat ik met overtuiging en compassie tegen een ander kan zeggen (je hoeft niet meer dan je kunt), kan ik zelf blijkbaar moeilijker aannemen. Deze tijd is voor mij daarom ook een lesje 'practice what you preach'. Al hoop ik nog steeds dat de cursus niet al te lang zal duren ;-).

Voor wie het nog niet zag, hier is dat moment terug te zien.

Pleidooi voor compassie

Velen hebben het ervaren als een profetisch moment: het slot van de viering in Washington National Cathedral, daags na de inauguratie van Donald Trump. Bisschop Mariann Edgar Budde hield daar een onverwacht, zachtmoedig en krachtig pleidooi voor barmhartigheid en liefde in deze tijd waarin deze waarden zeldzaam lijken te worden. Haar woorden van gebed heb ook ik ervaren als een bron van inspiratie. Vertaald klinkt haar hartenkreet als volgt:

Laat mij een laatste smeekbede doen, meneer de president.

Miljoenen mensen hebben hun vertrouwen in u gesteld, en zoals u gisteren tegen de natie zei, hebt u de voorzienige hand van een liefdevolle God gevoeld. In de naam van onze God vraag ik u om barmhartigheid te tonen voor de mensen in ons land die nu bang zijn.

Er zijn homoseksuele, lesbische en transgender kinderen in Democratische, Republikeinse en onafhankelijke gezinnen, sommigen vrezen zelfs voor hun leven. Dat geldt ook voor mensen die onze gewassen plukken, onze kantoorgebouwen schoonmaken, werken op pluimveebedrijven en in vleesverwerkingsfabrieken, die de afwas doen in restaurants en

nachtdiensten draaien in ziekenhuizen – zij zijn misschien geen staatsburgers of hebben niet de juiste documenten. Maar het overgrote deel van de immigranten zijn geen criminelen. Ze betalen belastingen en zijn goede buren. Ze zijn trouwe leden van onze kerken, moskeeën, synagogen en tempels.Ik vraag u, meneer de president, om barmhartigheid voor degenen in onze gemeenschappen wier kinderen vrezen dat hun ouders zullen worden weggevoerd. Ik vraag u om barmhartigheid voor hen die oorlog en vervolging in hun eigen land zijn vlucht. Dat ze hier compassie en een welkom vinden.

Onze God leert ons dat we barmhartig moeten zijn voor de vreemdeling, want ooit waren we allemaal vreemdelingen in dit land. Moge God ons de kracht en de moed geven om de waardigheid van ieder mens te eren, om in liefde de waarheid tegen elkaar te zeggen en nederig met elkaar en onze God om te gaan voor het welzijn van alle mensen. Het welzijn van alle mensen in dit land en in de wereld.

In de woorden van deze bisschop hoor ik niet alleen een oproep aan de president. Voor mij klinken ze als een opdracht voor ons allemaal. Een opdracht om ons uit te spreken voor die mensen voor wie weinig tot geen ruimte lijkt de zijn in deze wereld. Een oproep om niet te zwijgen wanneer er dingen gezegd worden die tegen onze christelijke waarden in gaan. En vooral hoor ik in haar dappere toespraak het verlangen dat we met elkaar in Godsnaam van liefde blijven leven en ons niet uitleveren aan haat of hoogmoed. Dat we ons blijven verbinden, ook wanneer dat pijn doet of haast onmogelijk lijkt.

Dat is geen opdracht voor presidenten en machthebbers alleen. Sterker nog, het kan misschien alleen in het gewone leven beginnen. Bij gewone mensen die geloven dat het kan.

De ziel gaat te voet

Nu ik noodgedwongen even pas op de plaats moet maken, kom ik - paradoxaal genoeg - juist op een nieuwe manier in beweging.

Letterlijk: ik heb het 'ommetje' ontdekt en me eigen gemaakt. Daarin ben ik 'a late adopter' zoals de Engelsen zo mooi zeggen. De kans is groot dat jullie allang een dagelijks rondje maken. Zelf gunde ik me er nooit de tijd voor, maar nu het moet (doktersadvies tenslotte), merk ik hoe zinnig het is.

Bewust gebruik ik dat woord 'zinnig'. Nuttig is het ook natuurlijk, want goed voor het lijf, maar ik ervaar vooral nieuwe zin. Dat heeft te maken met het tempo. 'De ziel gaat te voet', zo luidt een oud gezegde en ik merk dat door de vertraging hoofd, hart, lijf en ziel inderdaad beter in harmonie zijn.

Dat maakt dat ik ook Advent bewuster beleef. Waar het de afgelopen jaren in alle drukte vaak opeens al zo goed als Kerst bleek te zijn, kom ik dit jaar aan wachten toe. Dat is een zegen. Bewust zien hoe de bomen kaal worden, maar ook hoe de rode besjes verschijnen, hoe mooi is dat. Na het lezen van de krant even stil voor me uitkijken en werkelijk toelaten hoe erg het is, op zoveel plekken. Niet vluchten. Maar ook niet wanhopen. En dan - hoe klein ook - een kaarsje aansteken, een zinnetje van gebed zeggen. Waar ben je nou God?

En ook kunnen zien dat God er wel is, in zoveel tekenen van hoop en liefde.

Een ommetje maken. Vaak hetzelfde rondje. Dat dan niet saai is, maar waardoor je juist ziet dat elke dag anders is. Als je tenminste goed kijkt. En al kijkend vond ik op één van die wandelingen deze engel. Alsof ze voor mij was neergelegd. Wanneer ik had gerend, had ik haar niet gezien. Nu kreeg ik haar cadeau en vertelde ze me: het wordt ook dit jaar weer kerst. Maar omarm vooral ook de weg ernaartoe.

Comfort food en heilige onrust

Voor mijn verjaardag kreeg ik het laatste kookboek van de Israelisch-Britse kok Ottolenghi. Comfort is de titel en op de cover wordt het een beschreven als een verzameling van troostrijke gerechten. Blijkbaar hebben we in deze tijd veel behoefte aan troost, want het boek stond binnen no time in de lijst met bestsellers van dit moment.

De vriendin die mij het boek gaf gunde mij de troost van goed eten in deze ingewikkelde wereld. En de tijd om die recepten daadwerkelijk te bereiden. Wie Ottolenghi kent, weet dat je daarvoor inderdaad behoorlijk wat ruimte in je dag moet hebben.

Het cadeau ontroerde me, omdat tijd, troost en ruimte misschien inderdaad wel die dingen zijn waar ik wel wat meer van kan gebruiken. En ik vermoed zomaar dat ik niet de enige ben.

En tegelijk is er natuurlijk ook die andere kant. De wereld met alle grote problemen kunnen we niet zomaar negeren. Althans niet wanneer je je als mens verantwoordelijk voelt voor medemensen en voor de aarde. Maar hoe houd je die twee in balans? Die vraag kreeg heel beeldend vorm toen ik zag dat ik Ottolenghi per toeval in de kast naast het boek "Heilige Onrust" had gezet. Precies het tegenovergestelde van comfort. Ik heb het een tijdje zo laten staan, als een reminder dat we het allebei nodig hebben. Genoeg onrust om in beweging te blijven tegen onrecht en kwaad en genoeg troost en ruimte om daarin niet ten onder te gaan.