Verdieping: Hitte-eilandeffect

Het fenomeen waarbij de temperatuur in de stad opvallend hoger is dan de temperatuur op het platteland, noemt men het 'hitte-eilandeffect'. Het is een zeer complex gegeven, want voor het grootste deel van de tijd is het fenomeen er niet. Er moet namelijk aan drie voorwaarden worden voldaan voordat het hitte-eilandeffect kan optreden.

1. Er moet weinig of geen wind zijn. De wind zou namelijk de warmte uit de stad wegblazen.

2. Een heldere hemel is vereist. Er mogen geen of weinig wolken aan de hemel staan.

3. Het effect is vooral merkbaar 's nachts. Temperaturen in de dag zullen in de stad en op het platteland voornamelijk gelijklopen. Temperaturen 's nachts kunnen in de stad veel hoger zijn dan op het platteland. Het hitte-eilandeffect is wel niet elke nacht merkbaar.

Dit heeft te maken met verschillende oorzaken.

• In de stad bevinden zich veel donkere oppervlakten, zoals asfalt en dakbedekking. De zonnestraling wordt in de stad daardoor meer opgenomen en omgezet in warmte dan op landelijke locaties. ’s Nachts houden de opgewarmde daken, muren en wegen in de stad die warmte vast en koelen ze maar langzaam af.

• Mensen leven in de stad dichter bij elkaar. Op kortere afstanden bevinden zich dus meer warmtebronnen als verwarming, auto’s en fabrieken dan op het platteland.

• De warmte (en luchtvervuiling) kan in de stad makkelijker blijven hangen tussen grote gebouwen dan op het platteland.

• In de stad is er minder water en plantengroei. Deze zorgen net voor verdamping, waarbij warmte van de grond naar hogere luchtlagen wordt afgevoerd.

Door middel van het VLINDER-project tracht men een gedetailleerd beeld te krijgen van dit hitte-eilandeffect.

In sommige steden kan het in de zomer heel erg warm worden. Bij stadsontwikkeling kan men hiermee steeds meer rekening houden en nuttig ingrijpen. Zo brengt men meer groen in de stad door bijvoorbeeld parken aan te leggen. Het 'groen' in de stad heeft namelijk een afkoelend effect. Ook brengt men vaak meer water in de steden, door middel van bijvoorbeeld vijvers. Het nut van water in de stad om het hitte-eilandeffect tegen te gaan is wel nog niet wetenschappelijk bewezen.

Door middel van het VLINDER-project kan men nauwkeurig alle effecten van groen en water in de steden en op het platteland opvolgen. Uit die data kunnen de wetenschappers concluderen welke maatregelen zinvol zijn in de stad van de toekomst.

Extra voorbeelden

1. Hitte-eilandeffect in de regio Gent

In de grafiek komt het stedelijk hitte-eiland duidelijk naar voren. Voor verschillende VLINDER-weerstations in de regio van Gent zijn de temperatuurscurves weergegeven. Meteen valt op dat in de nacht de afkoeling het snelst verloopt op de landelijke, open locaties (bijvoorbeeld VLINDER-weerstation 1 te Melle). De temperaturen zakken veel langzamer op de stedelijke locaties (bijvoorbeeld VLINDER-weerstation 5 te Gent).

De temperatuurgegevens van VLINDER-weerstation 25 te Evergem lijken hier vreemd, aangezien de temperaturen niet snel afkoelen zoals op de andere landelijke locaties. Dit meetpunt is nochtans zeer open en van verharding is geen sprake. Een verklaring kan hierbij worden gezocht bij de locatie bij het water. De temperatuur van het grote watervolume in het drinkwaterbassin zal slechts weinig veranderen, en dat heeft duidelijk zijn invloed op de metingen.

2. Hitte-eilandeffect in regio Aalst

sNiet enkel in grote steden (Gent, Brussel, Antwerpen,...) is het hitte-eilandeffect merkbaar maar ook in kleinere steden (Aalst, Mechelen, Ieper,...). Voor verschillende VLINDER-weerstations in de regio van Aalst zijn de temperatuurscurves weergegeven. Er waren duidelijke temperatuurverschillen in de nacht van 06/02/2019 op 07/02/2019 tussen de locaties. De temperatuurcurve met de gegevens van VLINDER-weerstations 9 en 10 toont dat de temperatuur op een stedelijke locatie minder sterk afkoelde dan de temperatuur op een landelijke locatie.

3. Hitte-eilandeffect binnen Vlaanderen en Brussel

In de nacht van 19/11/2019 op 20/11/2019 was het helder en nagenoeg windstil. Tijdens deze nacht werden aanzienlijke temperatuursverschillen gemeten door de VLINDER-meetstations in verschillende omgevingen in Vlaanderen en Brussel. Dit wordt bevestigd door de minima die in de ochtend geregistreerd werden door de VLINDER-weerstations. De laagste minima werden gemeten in de meer landelijke locaties (bijvoorbeeld VLINDER-weerstation 6 te Bonheiden) met waarden tot -5°C. In de meer stedelijke locaties werd er nauwelijk of geen vorst gemeten (bijvoorbeeld VLINDER-station 34 te Ieper).