Assessment 2 Written Essay

Tumu Tapura:

Me e tau ainei kia akatinamouia te Reo Rarotonga ei turanga reo akatangoia no te Kuki Airani.

Ko teia tetai tumu manako e riro ana e te riro nei rai ei tauetonoanga i rotopu i te au iti tangata o te pa enua Tonga tikai o te Kuki Airani nei, koia oki no te akatinamouanga i te reo Rarotonga ei reo tango no te Kuki Airani. Kare teia tuanga tauetonoanga e no teia tuatau ua mari ra mei po kerekere roa mai. Kare rai teia tumu manako i autu ake e kia akatangoia te reo Rarotonga ei reo no te iti tangata Kuki Airani katoatoa. I toku uaorai manako, ko te tumuanga mua, te riro nei teia takiato ʻReo Rarotongaʻ ei taitaiaanga no tetai au papaki i patoi pakari ei ratou i teia tumu manako koia oki, “Me e tau ainei kia akatinamouia te Reo Rarotonga ei turanga reo akatangoia no te Kuki Airani”.

Ko teia tetai karoanga, me e tamaine Mauke au, ka inangaro rai au e kia araara, kia korero e kia taangaanga rai au i toku reo enua i te mea e kua matutu rai au e toku iti tangata i to matou reo Mauke. Kua pera katoa te iti tangata i runga i te katoanga o te pa enua Kuki Airani, kua matutu rai ratou i to ratou uaorai reo enua, ta ratou uaorai au kupu e te vai atura mei a Mangaia, Nukuroa, Araura e te vai atura. I reira kua tupu mai te au tamariki, te au uki ōu kua apiia e kua tamou i to ratou reo enua, kua matutu e kua ngakauparau i te reira.

I toku irinakianga me akatinamouia te reo Rarotonga ei reo no te iti tangata Kuki Airani, ka nui uatu rai te apainga, te moni ka pou i te terenianga, e i te apiianga i tetai au tangata kia riro mai ei puapii i te apiianga i te reo Rarotonga i te mea e kua matutu rai ratou i to ratou uaorai reo enua. Ka ngata atu te apainga no te kimianga i te au ravenga no te apiianga e ka pou te ngauru me kore ara atu mataiti e tupu ei teia.

E akarongo ana au i tetai au tangata me karanga e, “Eaa matou ka arara atu ei i te reo Rarotonga e reo rai to matou. Ka inangaro rai matou i ta matou tamariki kia apiiia i to reo Mauke, reo Mangaia me kore reo Nukuroa”. Ko tetai au papaki te karanga nei e,”Eaa matou ka inangaro atu ei te apii i ta matou au tamariki i te reo Rarotonga e teia rai te tamariki e te nuianga o te au tangata i Rarotonga nei e arara papaʻa ua nei. Kare takiri e kite i te arara i to ratou uaorai reo”. Ko teia tetai au tumuanga i patoi pakari ei me kore e patoi pakari nei rai te iti tangata o te au pa enua i teia tumu manako tei taikuia i runga ana.

Ka akapeea ra tatou i te vavaoanga i teia me kore, eaa ra tetai au ravenga i te tamaru i te manako o te iti tangata kia kore teia tumu manako e aere uatu e pou eia atu mataiti e ka vai rai teia tauetonoanga?. Me kore eaa ra ta tatou ravenga no te akamatutuanga e i te akaritoanga i to tatou reo kia riro mai ei Reo Kuki Airani?

Ko te mea mua, ka inangaroia kia akatikatikaia teia tumu manako kia mataora te katoatoa.Ko tetai ravenga i toku uaorai manako, kia karangaia e, e reo Kuki Airani me kore e reo Maori Kuki Airani, i reira kua kapiti e kua itikiia te au enua katoatoa ki raro ake i tamarumaruanga a teia kupu. Ka maru ake rai toku ngakau iti tangata Mauke e kare okotai ua enua e taingoa ianei mari ra okotai rai te ipukarea Kuki Airani.I reira me tupu ake teia, kia akanoo ia tetai kumiti me kore pupu tangata tei nakiro i te tuanga o te reo mei runga mai i te au enua i roto nei i te Kuki Airani i te koikoi mai i te au kupu te au reo enua e kia akatangoia kia riro mai ei reo Kuki Airani. Ka riro oki teia i te akarava e te akanui mai i ta tatou kupu e to tatou reo Ipukarea. Me ka akamou ua tatou e reo Rarotonga, kare e maata atu ta tatou au kupu Maori no te mea te vai ara tetai au kupu papaʻa e kare e urianga i roto i te reo Rarotonga, karoanga ko te ʻkupu (word)ʻ. Kare teia e na te Rarotonga mari ra na te Mangaia teia kupu. Te vai katoa atura ta tetai au enua mei ta te Mauke e kare a te Mauke kupu maori no te ʻturquiousʻ kareka ra te vai ra te kupu a Araura no teia koia te kupu karavia. Ka riro i reira teia tamanakoanga ei akamatutu e ei akarito atu i to tatou reo Kuki Airani. I toku irinakianga mei tei taikuia i runga e kia itikiia te au reo enua, te au kupu a te reira enua ei akatango i te reo Kuki Airani.

No reira kare rai e tau e kia akatinamouia te Reo Rarotonga ei turanga reo akatangoia no te Kuki Airani mei tei taikuia i runga mari ra kia karangaia e, e Reo Kuki Airani. Kare katoa oki e tau ana kia karangaia e, e Reo Rarotonga me ka taangaangaia mai te au kupu a tetai au enua ke mei te kupu, karavia (turqoious) na te Araura e kare a te Rarotonga kupu no teia. I muriao i reira ka karangaia e e Reo Rarotonga teia, e iaku kare e tau ana.

Ko te rua o te manako, naringa te reo Rarotonga e, e maata tana kupu me kore e kupu maori tetai no te au kupu papaʻa katoatoa, i na e tano ake kia akatangoia te reo Rarotonga ei reo no te Kuki Airani. Inara kare e rava ana te au kupu Rarotonga i reira, tano rai ria e kia akaputuputuia te au kupu a te pa enua e kia retitaia, akamanaia e te taangaangaia ei reo Kuki Airani noatu e e nui te au kupu aiteite, ka aite i reira teia ki te au kupu papaʻa e, e au kupu atu rai tetai e aiteite te aiteanga(synonyms). Ko teia tetai karoanga, kupu ʻmōmeʻ (bath) a te Mauke, te vaira ta te au kupu a te au pa enua no teia, Rarotonga, pāʻī, Mangaia, takāvai, Araura, ūmōme. Me akatangoia ei reo Kuki Airani na roto i teia ravenga ka vaitata atu tatou i te aite ki te reo Papaʻā no te mea ka maata ta tatou kupu no tetai pakau okotai e ka taangaangaia e te iti tangata katoatoa o te Kuki Airani.

Ko te toru o te manako, me oki tatou i te tatau i te Bibilia na te Atua, kua kairo ua te reo tei tataia, tetai au kupu, ko te Mauke ua te taangaanga ana, tetai au kupu na te Rarotonga e te vai atura. Kua o te au kupu a te pa enua Tonga katoatoa ki roto i te Bibili Tapu. Ko te aiteanga i reira, kua kairo takereia te au kupu me kore te reo o te au pa enua katoatoa i te tuatau i uriia ai te Buka Tapu. Ko te Buka Tapu oki kua takapine te reira e tei roto i te au ngutuare o te iti tangata Kuki Airani noatu e, te Paratane, tei Nu Tireni e te vai atura. Kua riro takere teia ei kaveinga no tatou i te akatangoanga ei Reo Kuki Airani, inara kia akanuiia teia kia pararauare to tatou reo ma te rito katoa. I na e mea tau rai kia karangaia e, e Reo Kuki Airani me kore e Reo Maori Kuki Airani to tatou reo to te iti tangata Kuki Airani.