Open Monumentendag 2025 - Historische wandeling Vleuten

Historische Wandeling Vleuten
2 km - ca. 30 minuten

Deze wandeling is vanaf alle drie de deelnemende rijksmonumenten te starten:

• Regel 1: Start bij Torenpleinkerk
• Regel 3: Start bij Broederschapshuisjes (Historische Vereniging Vleuten De Meern Haarzuilens en Leidsche Rijn)
• Regel 12: Start bij Willibrordkerk

Legenda: RA = rechts af; LA = Links Af; RD=rechtdoor

Het historische centrum van Vleuten is bepaald door de Vleutense loop van de Rijn. Het gaat om de Oude Rijn, die via Wijk bij Duurstede, Utrecht door Leidsche Rijn en Vleuten kronkelde en bij Katwijk uitmondde in de Noordzee. In het historische dorp was deze Oude Rijn bevaarbaar met zeewaardige schepen vanaf het eind van de 7e eeuw. Na het begin van de 11e eeuw veranderde dit door de afsluiting met een dam van de Oude Rijn bij Wijk bij Duurstede en het verzanden van de uitmonding bij Katwijk. Het oude deel van de oude Rijn door Vleuten wordt nu Vleutense Wetering genoemd.

LA direct vanuit de ingang van de Torenpleinkerk

1. Torenpleinkerk
Over de loop van de Oude Rijn zou Willibrord wellicht zijn gevaren rond 700 richting Utrecht voor de kerstening van dit gebied. Hij zou daarbij, naast de Dom in Utrecht ook de Torenpleinkerk hebben gesticht. De kerk wordt in de eerste vermelding in 1124 genoemd als gewijd aan Willibrord en heette eeuwenlang ook de Willibrordkerk. De torenpleinkerk is een rijksmonument. Voor meer informatie zijn er rondleidingen door de kerk of u kunt de kerk op eigen gelegenheid bekijken.

Na 25 meter links ziet u het kunstwerk “De Appel”

2. De appel
Het is een kunstwerk van roestvrijstaal door van David Mackaay en heet formeel ‘prophecies of light advancing light’ (voorspellingen van licht naderen licht). Als u erheen loopt ziet u waarom. Het werd in 2011 geplaatst na het restaureren van de omgeving en begraafplaats van de kerk.

Rechts ziet u de achterkant van de Broederschaps-huisjes. De ingang van het museum is naast de Dorpspomp aan de straatzijde

3. Broederschapshuisjes
In de Torenpleinkerk werd in 1471, toen de kerk nog de katholieke Willibrordkerk was, de Broederschap van Onze Lieve Vrouwe opgericht. Het was een verbond tussen de toenmalige pastoor van de Bilt en tal van edelen in het gebied. Ruim een eeuw later, aan het einde de 16e eeuw, veranderde de katholieke Broederschap tijdelijk in een seculiere (neutraal/’zonder geloof’) genootschap. Tijdens de Reformatie werden vrijwel alle bezit van katholieke instellingen en edelen door de nieuwe, protestante, overheid in beslag genomen. Zo konden de edelen en andere landeigenaren van de Broederschap hun bezittingen behouden. Wel diende men te blijven zorgen voor minderbedeelden. Vandaar dat rond 1600 armenhuisjes werden gebouwd door de Broederschap die op een plattegrond van 1599 nog niet, maar in 1624 wel te zien zijn; de huidige Broederschapshuisjes. De Broederschap van Onze Lieve Vrouwe bestaat nog altijd als een charitatieve katholieke instelling.

In de broederschapshuisjes is het museum van de Historische Vereniging Vleuten, De Meern, Haarzuilens en Leidsche Rijn gevestigd waar nu een tijdelijke tentoonstelling is over 80 jaar Vrede en Vrijheid. Ook is de permanente tentoonstelling van 100 jaar tuinbouw in dit gebied te bezoeken.

Kijkt u, voor u oversteekt, ook alvast even naar het pand aan de overzijde

4. Voormalig bakker
In het pand van Rene Bouhuijzen was tot een aantal jaar geleden een bakkerij (sinds zeker al vanaf het begin van de 18e eeuw). Het graan voor het bakken van het brood en het brouwen van het bier in de naastgelegen Brouwerij, werd via de Oude Rijn aangevoerd. Brood en bier voor de markt bij het Vredenburg in Utrecht werd vervolgens ook weer vervoerd via de oude Rijn. Nu is in dit pand een woninginrichter gevestigd.

Aan de overzijde van de Odenveltlaan ziet u “De Brouwerij” (oversteken)

5. De Brouwerij
Dat het historische centrum van Vleuten bepaald is door loop van de Oude Rijn is ook te zien aan de historische functie van de panden op de hoek van de Dorpsstraat en de Odenveltlaan. De huidige Vleutense Wetering, loopt direct achter deze panden. Het pand van de Brouwerij is grotendeels oorspronkelijk, alhoewel het totale complex van de Brouwerij tot ver in de 19e eeuw groter was. De meest ingrijpende restauratie vond in 1977 plaats waarbij de oorspronkelijke dwarshuisboerderij annex brouwerij/herberg vooral van binnen ingrijpend werd verbouwd. De oorspronkelijke plavuizenvloer, stammend uit de 17e eeuw, is bij deze verbouwing helaas niet bewaard gebleven. De opkamer boven het cafetaria was wellicht oorspronkelijk de plek voor een hijskraaninstallatie. De Brouwerij is ook een rijksmonument. Vanaf 1700 was een mannelijk lid van de familie van Bijlevelt de brouwer en tegelijkertijd de procurator (een combinatie van de functies van voorzitter, secretaris en penningmeester) van de Broederschap van Onze Lieve Vrouwe. De familie van Bijlevelt werd zo een zeer belangrijke én rijke familie van Vleuten.

Loop iets verder de Odenveltlaan in. Na ca. 50 meter LA de Stationsstraat in

6. Stationsstraat
Deze straat is onderdeel van de Middeleeuwse verbinding, langs de zuidoever van de Wetering vanuit Veldhuizen (met kasteel Nijevelt) richting kasteel de Haar.

• Op nummer 11, aan de linkerkant van de straat staat de voormalige boerderij Dakveld. Dit pand heeft geen functie meer als boerderij, zoals eeuwenlang wel het geval is geweest. De huidige boerderij stamt uit het einde van de 19e eeuw, maar de funderingen zijn 17e en 18e eeuw.

• Op nummer 14-16 (rechts) staan arbeiderswoningen die in 1907 gebouwd zijn.

• Op nummer 34 staat het pand ‘De Appelbloesem’ uit 1892 dat voor de toenmalige burgemeester van Vleuten werd gebouwd. Daarna werd het een slagerij van de familie van Zoeren. Ad van Zoeren, de gids in de Torenpleinkerk, vestigde er later een kapperszaak. Het wordt nu particulier bewoond.

• Op nummer 36 ziet u een villa uit 1911 die door de gemeente Vleuten werd gebouwd voor de plaatselijke dokter.

LA Einde Stationsstraat, rechts voor de spooronderdoorgang: het oude station

7. Oude Station Vleuten

De naam van de Stationsstraat is ontstaan in 1885 toen Vleuten een station kreeg op aandringen van burgemeester en tweede kamerlid Willem Royaards van der Ham - Heer van de Ham en de Engh. Willem Royaards was een rijk geworden advocaat, die met een verarmde telg uit oude adel trouwde; een barones van Taets van Amerongen. Hij kocht de ruïnes van ridderhofsteden de Engh en de Ham en noemde zich voortaan Royaards van der Ham. De ruïne van de Engh liet hij afbreken om het kasteel van zijn vrouw - Slot Zuilen, in oude luister te kunnen herstellen. Willem Royaards van der Ham was een vooruitstrevend man die onder meer de aanleg van een spoorlijn tussen Utrecht en Den Haag stimuleerde. Ondanks het feit dat er in 1881 nog maar paar honderd mensen woonden in Vleuten liet hij er een station bouwen. Het huidige pand stamt uit 1917 en is in de stijl van de Amsterdamse School gebouwd. Het station Vleuten werd in 2011, in verband met de spoorverdubbeling- en verhoging en door de bouw van de Vinex-locatie Vleuterweide, 200 meter westelijker verplaatst. Ter hoogte van de oude spoorwegovergang is een tunnel gemaakt en het stationsgebouw herbergt een pizzaria.

Ga iets terug en RA de Bottensteinweg in

8A. Bottensteinweg

Deze weg is vernoemd naar de voormalige ridderhofstad Bottestein dat tussen het oude station en Vleutense Wetering stond. Grappig om te vermelden is dat de gemeente de straatnaam vernoemd naar de ridderhofstad per ongelijk een extra ‘n’ gegeven heeft. De oudste vermelding van deze ridderhofstad Bottestein is van 1439, maar vermoedelijk werd het kasteel in de 13e eeuw gebouwd. Het was, net als de ridderhofstad Den Ham, waar de Hamtoren van resteert, in bezit van de heren van de Ham. Het kasteel is vermoedelijk in de eerste helft van de 18e eeuw gesloopt.

U gaat via een brug over de Vleutense Wetering

8B. Vleutense Wetering

Op het bruggetje heeft u een mooie blik over de Vleutense Wetering. Vroeger was dit de loop van de oude Rijn en goed bevaarbaar. Door een dam werd deze aftakking een kleiner, maar nog steeds idyllisch stroompje.

RA het dokter Fizaanplatsoen in

9. Boerderij Puntenburg en dokter Fizaanplatsoen

Het bruggetje rechts leidt naar de oudste boerderij van het dorp: boerderij Puntenburg uit 1633. Een boerderij Puntenburg werd echter al voor 1633 genoemd, als boerderij bij de Ridderhofstad Bottestein. Het rechts van de boerderij staande pand is het voormalige zomerhuis van de boerderij, uit 1895. De boerderij verloor de agrarische functie in de jaren ’50 van de vorige eeuw door de ruilverkaveling. Het plantsoen is vernoemd naar de Vleutense huisarts Piet Fizaan. Hij wist vele jongens in de Tweede Wereldoorlog te redden van dwangarbeid in Duitsland (Arbeitseinsatz) door te verklaren dat ze allerlei fysieke en/of geestelijke beperkingen zouden hebben gehad of een ziekte onder de leden zouden hebben. Na de oorlog deed hij internationaal toonaangevend bloedonderzoek en richtte hij consultatiebureaus op. Zijn buste staat aan het eind van het plantsoen.

Ga terug naar Bottensteinweg en steek over naar het Verzets-monument in het Dokter Schuurmansplantsoen

10. Verzetsmonument

Het verzetsmonument is een eerbetoon aan twee inwoners uit Vleuten die op 12 oktober 1944 werden gefusilleerd, Thom Bakker en Kees Spanjersberg. Thom Bakker was een beroepsmilitair die in de oorlog de plaatselijke commandant werd van de illegale Ordedienst die allerhande verzets- en sabotagehandelingen verrichte. Ook onderhield hij contact met de Nederlandse regering in Londen regelde zowel adressen, als bijvoorbeeld voedselbonnen voor onderduikers. Kees Spanjersberg was een kantoorbediende die zich eveneens bezig hield met verzetsdaden en het onderbrengen van onderduikers. Vanaf 1941 werd hij daarvoor gezocht door de Duitse autoriteiten, maar pas op 10 oktober 1944 werd hij, door verraad, opgepakt en 2 dagen later, samen met de 49-jarige Thom Bakker op 33 jarige leeftijd, standrechtelijk doodgeschoten.

Het monument is op initiatief van de Vleutense bevolking in 1952 geplaatst en werd ontworpen door de Piet Jungblut. Elk jaar wordt hier op 4 mei door de Oranjevereniging de kranslegging georganiseerd ism de lokale kerken, harmonie en scouting. De naamgever van het plantsoen, dokter Schuurmans zat in de oorlog in het verzet.

Naast het Verzets-monument is het Raadhuis aan de pastoor Ohllaan

11. Het Raadhuis

Het Raadhuis heeft alleen een korte tijd na de Tweede Wereldoorlog als raadzaal gediend. Het pand is in 1927 gebouwd als patronaatsgebouw van de Willibrordkerk. Decennialang was dit de plek voor onder andere de katholieke toneelvereniging, waarbij pastoor Ohl de hoogte van het decolleté van de toneeljurken voorschreef. Later werd het de (katholieke) jongeren sociëteit Icarus. De protestante jeugd had een eigen plek – het Hamhuus bij de Woerdlaan. Nu is het een bedrijfsverzamelgebouw.

De pastoor Ohllaan, die de loop van de Vleutense Wetering volgt is van oorsprong één van de oudste wegen in het dorp. De weg heette dan ook de Dorpsstraat tot 1967 toen het vernoemd werd naar pastoor Ohl die 40 jaar lang pastoor was van de Willibrordkerk. Het oude centrum van Vleuten werd grotendeels afgebroken en maakte plaats voor oa. het winkelcentrum.

Steek de pastoor Ohllaan over en bezoek de R.K. Willibrordkerk

12. R.K. Willibrordkerk

De Willibrordkerk en naastgelegen pastorie is in 1884 ontworpen door architect Nicolaas Molenaar. De kerk is in 1885 ingezegend en in gebruik genomen. Toen de katholieken tijdens de reformatie de oude Willibrordkerk (huidige Torenpleinkerk) moesten verlaten, hebben zij eerst nog vele jaren kerkvieringen gehouden in een schuilkerk op ’t Hoogt. De H. Willibrordkerk is een fraai voorbeeld van een neogotische kruiskerk. In 1935 is de kerk nog drastisch vergroot onder leiding van de zoon van architect Nicolaas Molenaar. jr. De kerk, de aangrenzende pastorie én de landschappelijk ingerichte processietuin met het smeedijzeren hekwerk zijn allen rijksmonument. De Willibrordkerk bevat vele mooie glas-in-lood-ramen. Het hoofdaltaar met Niello’s is vervaardigd door G.M. Brom. De Kruiswegstaties zijn geschilderd in 1951door Harrie Sterk uit Vleuten. In en rondom de kerk zijn er rondleidingen en ook is er orgelspel. De kerk is ook op eigen gelegenheid te bezoeken. Wees welkom!

Loop via de processietuin met de curiosamarkt naar het kerkhof en bezoek het van Bijleveltgraf (aan de rechterzijde van het grote kruis op het centraal gelegen priestergraf)

13. Willibrordkerk kerkhof en het van Bijlevelt graf

De familie van Bijlevelt is van oudsher een belangrijke familie in Vleuten.

Zij bezaten grote stukken grond. Dhr. Simon van Bijlevelt schenkt in 1881 het gebied in het verlengde van de Bottensteinweg aan de parochie voor de bouw van een nieuwe kerk met pastorie en kerkhof.

Bij de schenking van de grond had Simon van Bijlevelt laten vastleggen dat er een eigen grafkelder voor zijn gezin en nakomelingen zou komen op de begraafplaats. Het graf is eeuwigdurend van de familie. De laatste van Bijlevelt die hier begraven is, is mevrouw Pouwlina van Bijlevelt. Zij stierf kinderloos in 1947 en heeft haar nalatenschap ondergebracht in de ‘Van Bijleveltstichting’ In de statuten is bepaald dat het geld vooral moet worden besteed aan structurele steun aan hulpbehoevende bejaarden en beginnende kunstenaars met een link naar de wetenschap .

De bestuurders van de stichting hebben in 1950 door verkoop van delen grond naast de kerk en pastorietuin de bouw van het bejaardencomplex Jozefzorg en Alenveltpark mogelijk gemaakt. Ook de bouw van klooster Spes Nostra (aan de overzijde van de Hindersteinlaan), voor de kloosterzusters die naar Vleuten werden gehaald voor het werk in de zorg, werd daardoor mogelijk. Deze Van Bijleveltstichting bestaat nog steeds en richt zich voornamelijk op beginnende kunstenaars. Zij overhandigen oa. jaarlijks de Joost Zwagerman Essayprijs.

Loop door en zie rechts-achterin de zustergraven

14. Zustergraven

Vele zusters die jarenlang in Vleuten hebben gewoond en gewerkt liggen in dit grafveld begraven. Het was in juli 1952 zeker niet gewoon dat de zusters van de Congregatie de diaconale zorg in Vleuten op zich gingen nemen, maar zij hebben dit vele jaren met grote toewijding gedaan. Ook gaven enkele zusters les op de scholen. Voor deze zusters is klooster ‘Spes Nostra’ gebouwd. Toen het aantal zusters afnam en de leeftijd verder toenam is besloten dat het klooster een andere bestemming zou krijgen. Tegenwoordig wonen er nog twee zusters van deze Congregatie in Harmelen.

Ga Links naar de uitgang van het kerkhof en zie rechts het Baarhuisje

15. Het Baarhuisje

Een baarhuisje is een apart huisje om een kist met het lichaam van een dode te kunnen bewaren. Dit is ook heel belangrijk voor de nabestaanden om nog afscheid te kunnen nemen.In Nederland was een Baarhuisje vanaf 1872 bij wet verplicht op een begraafplaats. In die tijd konden ze ook pas na 36 uur met zekerheid zeggen dat de persoon écht dood was.

Loop naar de hoofdentree van het kerkhof

16. Hekwerk

Bekijk het bijzondere smeedijzeren hekwerk bij de hoofdingang van het kerkhof. Als u zich omdraait ziet u dat de entree in een rechte lijn tegenover het priestergraf ligt. Het hekwerk is rijk versierd. In de stijlen ziet u bovenaan de datum 1884 staan. Het hekwerk is ook onderdeel van het rijksmonument.

Ga RA en de eerste RA. U wandelt nu over een voetpad naar Parkhof

17. Parkhof
Parkhof is een voorziening voor ouderen en is een uitgebreidere versie van het voormalige bejaardentehuis Sint Jozefzorg. Het terrein kon pas in de jaren ’50 bebouwd worden nadat Pouwlina van Bijlevelt in 1947 kinderloos was gestorven. Het was voorheen een bos dat doorliep tot en met het Huize Alenvelt. De grond werd verkocht zodat er geheel naar laatste wens van Pouwlina zorg zou komen voor hulpbehoevende ouderen een bejaardenhuis voor Vleutenaren gebouwd kon worden. Op verzoek van haar nabestaande, echtgenoot Hassan werd het een bejaardenhuis voor alle gezindten. Hij was zelf Moslim en Pouwlina katholiek. Het oorspronkelijke gebouw van Jozefzorg is in 1983 gesloopt voor nieuwbouw.

Voor Parkhof ga LA naar de Hindersteinlaan. Ga op de Hindersteinlaan RA en wandel 50 meter. Links aan de overkant ligt iets van de weg af het voormalig klooster Spes Nostra. Nog iets verder doorlopen ziet u Huize Alenvelt

18. Huize Alenvelt

Op deze plek stond eerst de woning van Pouwlina van Bijlevelt. Hier woonde zij met haar tweede echtgenoot; de Albanees Hassan Tahsine. Het was een aparte man uit een -voor die tijd- bijzondere cultuur, die in het hele dorp Vleuten “de Turk” genoemd. De kinderen waren dol op hem, omdat er altijd een grote schaal snoepjes klaarstond. In 1976 werd het oude huis gesloopt, voor de bouw van Huize Alenvelt; een huis voor hulpbehoevende zusters die niet meer in het Klooster ‘Spes Nostra’ konden verblijven. In 2018 zijn de laatste zusters verhuist naar een rusthuis in Boxmeer. Nu wordt Huize Alenvelt verbouwd door de Sleeping Beauty, een bedrijf dat oude panden ombouwt tot moderne studio’s. Het dak is volledig opgetild voor een extra verdieping.

Ga terug langs de Hindersteinlaan en wandel via het tankstation en het winkelcentrum naar de Broederschapshuisjes en de Torenpleinkerk

19. Torenpleinkerk

Zie regel 1.

Google Sites

Report abuse