پێشەکی

شەڕی کوت (Siege of Kut-al-Amara) یەکێکە لە گەورەترین ڕووداوەکانی جەنگی جیهانی یەکەم لە بەرەی ڕۆژهەڵات. لەم شەڕەدا هێزەکانی بەریتانیا گەورەترین شکستیان لە مێژووی خۆیاندا لەسەر دەستی سوپای عوسمانی و هێزە ناوخۆییەکان چەشت. بۆ کورد، ئەم شەڕە تەنها داستانێکی قارەمانی نەبوو، بەڵکو وەرچەرخانێکی سیاسی بوو کە تێیدا "سۆزی ئایینی" بەسەر "عەقڵی سیاسی"دا سەرکەوت و دەرەنجامەکەی بووە هۆی لەدەستدانی دەرفەتێکی زێڕین بۆ سەربەخۆیی.

تەوەرەی یەکەم: پاشخانی سیاسی و ئایینی بڕیارەکەی کورد

لە ساڵی ١٩١٤دا، کاتێک دەوڵەتی عوسمانی "فەتوای جیهادی پیرۆز"ی ڕاگەیاند دژی وڵاتانی هاوپەیمان (بەریتانیا و فەرەنسا)، کۆمەڵگەی کوردی لەژێر کاریگەرییەکی توندی ئایینیدا بوو.

• ڕۆڵی شێخ مەحمودی حەفید: وەک ڕێبەرێکی ئایینی و نەتەوەیی، شێخ مەحمود پاراستنی "خەلافەتی ئیسلامی" بە ئەرکێکی شەرعی دەزانی. ئەو بە سوپایەکی خۆبەخش کە لە چەندین هەزار چەکداری هۆزە جیاوازەکان پێکهاتبوو، بەرەو کوت بەڕێکەوت.

• سۆزی ئایینی بەرامبەر ناسیۆنالیزم: لە کاتێکدا نەتەوەکانی وەک عەرەب و ئەرمەن خەریکی جودابوونەوە بوون لە عوسمانی، کوردەکان هێشتا وەک "قەڵای ئیسلام" سەیری خۆیان دەکرد. ئەمە نیشانەی نەبوونی پڕۆژەیەکی نەتەوەیی یەکگرتوو بوو لەو سەردەمەدا.

تەوەرەی دووەم: شەڕی کوت و پێکدادانی کورد و بەریتانیا

لە نیسانی ١٩١٦، دوای گەمارۆدانێکی درێژخایەن، سوپای بەریتانیا بە سەرکردایەتی جەنەڕال "تاونشێند" ناچار بە تەسلیمبوون بوو.

1. ڕۆڵی کورد لە گۆڕەپانی جەنگ: کوردەکان بەهۆی شارەزاییان لە شەڕی پارتیزانی و ئازایەتییەکی بێوێنە، هێڵی گەیاندنی ئینگلیزیان پچڕاند. ئەمە وایکرد ئینگلیزەکان بۆ یەکەمجار بە جیدی هەست بە مەترسی "هێزی کورد" بکەن.

2. شکاندنی شکۆمەندی بەریتانیا: ئەم شکستە بۆ بەریتانیا تەنها لەدەستدانی شارێک نەبوو، بەڵکو لەدەستدانی شکۆ بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەم برینە لە مێشکی سیاسییەکانی لەندەندا مایەوە و دواتر ڕەنگی دایەوە لە مامەڵەکردنیان لەگەڵ سەرکردە کوردەکان.

تەوەرەی سێیەم: دەرەنجامە کارەساتبارەکان (باجی سیاسی)

ئەو سەرکەوتنەی کورد لە کوت بەدەستی هێنا، تەنها تەمەنی "پیاوە نەخۆشەکە"ی (عوسمانی) بۆ چەند ساڵێک درێژکردەوە، بەڵام بۆ داهاتووی کوردستان ئەم دەرەنجامانەی هەبوو:

١. گۆڕینی هاوکێشەی هاوپەیمانییەکان

بەریتانیا دوای کوت گەیشتە ئەو قەناعەتەی کە ناتوانێت پشت بە کورد ببەستێت. لە بەرامبەردا، سەرنجی چوونە سەر "شۆڕشی مەزنی عەرەبی" بە سەرکردایەتی شەریف حوسێن. عەرەبەکان زیرەکانە بێلایەن نەمان و چوونە ناو بەرەی سەرکەوتوو، کە پاداشتەکەی وەرگرتنی چەندین دەوڵەت بوو.

٢. سایکس-پیکۆ و فەرامۆشکردنی کورد

لە ساڵی ١٩١٦دا، کاتێک نەخشەی ناوچەکە دەکێشرا، بەریتانیا و فەرەنسا هیچ حسابێکیان بۆ قەوارەیەکی کوردی نەکرد. مێژوونووسان پێیان وایە دژایەتی کردنی ئینگلیز لە کوت، یەکێک بوو لەو هۆکارانەی کە وایکرد بەریتانیا بە ئاسانی دەستبەرداری مافی کورد بێت لە بەرژەوەندی دەوڵەتە تازە دروستکراوەکان.

٣. لکاندنی باشووری کوردستان بە عێراقەوە

دوای جەنگ، کاتێک ئینگلیزەکان ویلایەتی موسڵیان داگیرکرد، کوردەکان (بە تایبەت شێخ مەحمود) داوای قەوارەی سەربەخۆیان دەکرد، بەڵام ئینگلیزەکان بە چاوی "دوژمنی پێشوو" سەیریان دەکردن. لەبەر ئەوە، کوردیان وەک کەمینەیەک لکاند بە دەوڵەتی عێراقەوە تا وەک هێزێکی فشار دژی تورکەکان بەکاریان بهێنن، نەک وەک نەتەوەیەکی خاوەن ماف.

تەوەرەی چوارەم: وانە مێژووییەکان

ئەگەر سەیری ئەو قۆناغە بکەین، دەبینین کورد لە نێوان دوو بەرداشدا بوو:

• بەرداشی وەفا: وەفا بۆ ئایین و ئەو دەوڵەتەی سەدەها ساڵ تێیدا ژیا بوو.

• بەرداشی بەرژەوەندی: تێگەیشتن لەوەی کە جیهان بەرەو گۆڕانکاری دەڕوات و عوسمانی هیچی پێ نییە جگە لە چەوساندنەوە.

هەڵە ستراتیژییەکە لێرەدا بوو: کورد نەیتوانی وەک "یاریزانێکی سیاسی" مامەڵە بکات، بەڵکو وەک "سەربازێکی دڵسۆز" بۆ لایەنێک جەنگا کە دوای جەنگەکە لە پەیماننامەی لۆزاندا (١٩٢٣) کوردی تەسلیمی قەدەرێکی نادیار کرد.

لێکەوتە ستراتیژییەکانی شەڕی کوت لەسەر چارەنووسی نەتەوەیی کورد

تەوەرەی پێنجەم: جەمسەربەندییە نێوخۆییەکان و نەبوونی گوتاری یەکگرتوو

یەکێک لە کێشە هەرە گەورەکانی کورد لە کاتی شەڕی کوتدا، نەبوونی یەکگرتویی بوو لەسەر ئاستی باڵا:

• ململانێی ماڵباتەکان: لە کاتێکدا شێخ مەحمودی حەفید لە سلێمانییەوە بەرەو کوت بەڕێکەوت، هەندێک لە سەرۆک خێڵەکانی تری ناوچەکە بە گومانەوە سەیری ئەم هەنگاوەیان دەکرد. ئەم دابەشبوونە وایکرد کورد نەتوانێت وەک "یەک بلۆکی سیاسی" لەگەڵ ئینگلیز یان عوسمانی دانوستان بکات.

• کاریگەریی "ئیتیحاد و تەرەقی": دەسەڵاتدارانی نوێی عوسمانی (کە ناسیۆنالیستی تورک بوون) بە وردی هەستی ئایینی کوردیان بۆ بەرژەوەندیی نەتەوەیی تورک بەکارهێنا، بێ ئەوەی هیچ بەڵێنێکی نووسراو بۆ سەربەخۆیی کوردستان بدەن.

تەوەرەی شەشەم: ئابووریی جەنگ و وێرانکاریی کوردستان

شەڕی کوت و بەشداریی کورد تەنها زیانی سیاسی نەبوو، بەڵکو ژێرخانی ئابووریی کوردستانیشی لەناو برد:

• برسێتی و نەخۆشی: بەهۆی بەشداریی هەزاران گەنجی کورد لە بەرەکانی جەنگی کوت و ناوچەکانی تری عێراق، کێڵگە کشتوکاڵییەکانی کوردستان چۆڵ بوون. ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی "ساڵی گەلاوێژ" و ئەو برسێتییە گەورەیەی کە دواتر لە مێژووی کورددا بە "سەفەربەرلک" ناسرا.

• تۆڵەی ئینگلیز: دوای شکستی کوت، بەریتانیا کاتێک گەڕایەوە بۆ داگیرکردنی سلێمانی و کەرکوک، سیاسەتی "زەوی سوتاو" و "سزادانی بەکۆمەڵ"ی دژی ئەو هۆزانە بەکارهێنا کە لە کوت دژی جەنگابوون.

تەوەرەی حەوتەم: بەراوردکارییەکی مێژوویی (کورد بەرامبەر عەرەب و ئەرمەن)

لێرەدا دەردەکەوێت بۆچی شەڕی کوت هەڵەیەکی کوشندە بوو:

1. عەرەبەکان: لە ساڵی ١٩١٦دا "ڕێککەوتنی مەماهۆن-حوسێن"یان واژۆ کرد. ئەوان تێگەیشتن کە عوسمانی پاپۆڕێکی نقومبووە، بۆیە پشتیان تێکرد و بوونە هاوبەشی بەریتانیا.

2. ئەرمەنەکان: هەرچەندە ئەرمەنەکان دوای جەنگ تووشی کۆمەڵکوژی بوون، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە وەک "قوربانی و هاوپەیمانی غەدرلێکراو"ی ڕۆژاوا ناسران.

3. کورد: تەنها لایەن بوو کە هەم لە پێناو عوسمانی جەنگا و خوێنی دا، هەم دوای جەنگیش لە لایەن تورکەکانەوە مافەکانی خورا و لە لایەن ئینگلیزیشەوە وەک "نەیار" نیشانە کرا.

تەوەرەی هەشتەم: کاریگەریی درێژخایەن لەسەر "ویلایەتی موسڵ"

شەڕی کوت کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی هەبوو لەسەر بڕیاری کۆتایی بەریتانیا سەبارەت بە ویلایەتی موسڵ (کە باشووری کوردستانە):

• بەریتانیا لە ساڵانی ١٩٢٠-١٩٢٥، کاتێک لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەکان ($League of Nations$) گفتوگۆی دەکرد، هەمیشە وەک پاساو دەیگوت: "کوردەکان پێشتر هاوکاری عوسمانی بوون، بۆیە ناتوانرێت دەوڵەتیان بۆ دروست بکرێت چونکە دەبنەوە بە پاشکۆی تورکیا."

• واتە ئینگلیزەکان شکستی کوتیان وەک "بیانوویەکی یاسایی و سیاسی" بەکارهێنا بۆ ئەوەی باشووری کوردستان بخەنە سەر عێراق، تاوەکو نەوتەکەی وەک قەرەبووی جەنگ بۆ خۆیان ببەن.

پوختەی کۆتایی و هەڵسەنگاندن:

شەڕی کوت نموونەیەکە لە "خۆبەختکردن بۆ خەیاڵ". کورد لەوێدا بۆ خەلافەتێک جەنگا کە ساڵێک دواتر (١٩٢٤) لەلایەن ئەتاتورکەوە هەڵوەشایەوە.

• سەرکەوتنی سەربازی: ١٠٠% (ئینگلیز تێکشکا).

• سەرکەوتنی سیاسی: ٠% (کورد هەموو شتێکی دۆڕاند).

ئەم ڕووداوە وانەیەکی گرنگمان فێر دەکات: لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا، "دڵسۆزی" بەهایەکی نییە ئەگەر لەگەڵ "بەرژەوەندی" هێزە جیهانییەکاندا یەک نەگرێتەوە. کورد لە کوت سەلماندی کە جەنگاوەرێکی باشە، بەڵام نەیتوانی بسەلمێنێت کە دیپلۆماتکارێکی زیرەکیشە.