Gwary Krajny – wprowadzenie na podstawie Małego słownika gwary krajeńskiej, przygotowanego przez prof. Jowitę Kęcińską-Kaczmarek.
Gwara Krajny nie jest jednolita. Inaczej mówi się na północy regionu, a inna jest mowa południowych mieszkańców tego obszaru. Ma to związek z wpływami kulturowymi sąsiadów: Kaszubów, Borowiaków, Kociewian, Wielkopolan.
Cechą charakterystyczną mowy Krajniaków jest wymowa „ć”, „dź” w miejsce zmiękczonego „k” lub „g”, np. cieszeń zamiast ogólnopolskiego kieszeń. Tym, co wyróżnia nasz region jest odmiana czasowników w liczbie mnogiej trybu rozkazującego: idźta! róbta! pijta! A także zwracanie się do małych dzieci formami: idźkaj! ziuźjak! jodaj! lotkaj! Tylko na Krajnie mamy charakterystyczne nazwy drzew owocowych: tereśniorka, jagodziorka, kruszczorka, wiśniorka, śliwczorka, jabłczorka.
Gwara krajeńska zawiera sporo germanizmów, które szybko polonizowano. Był to bowiem zabór pruski, w którym funkcjonowały i oddziaływały na siebie różne kody językowe.
Język gwarowy dąży do ekonomiczności – powiedzieć niewiele a trafnie. Stąd starano się wyrazić jednym słowem to, co w języku ogólnopolskim mówiono w co najmniej dwóch, np. pochwalić to znaczy powiedzieć: Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus.
Gwara, mimo iż ma coraz mniej użytkowników jest językiem żywym. Warto więc znać nazwy zwyczajów, obrzędów, sprzętów, narzędzi używanych w najbliższej okolicy.
Przykłady gwary krajeńskiej
ajnfach - prosto, łatwo
babula - garnek do grzania nóg
blerwa - owca
borgować – pożyczać,
broić - psocić, dokazywać,
brecha - deska, łom,
brajtówka – rodzaj młockarni,
centerfuga – wirówka do mleka,
chantyrować się – droczyć się
chlyb – chleb
churchel - kaszel
dera - przykrycie konia, koc,
drap - biegiem
flyndze - placki ziemniaczane
fuga - spoina w piecu kaflowym
frysztyk - śniadanie
gajor - gąsior
gira - noga
glancować - czyścić do połysku
glyndziorz - gaduła
grołpa - garnek
jupka, jupa - kurtka
kałdun – brzuch zwierzęcia
karbonada - schabowy
klajter – psisko
klapsztula – podwójna kromka
klempa, klympa – krowa,
klakrać - dużo mówić,
lumpy - odzież
mymlać – jeść z niesmakiem
na łostatku – na końcu
nudle – makaron
pludry - spodnie
poszorki – uprząż
rozkupy - oddzielnie