गीत ज्ञानेश्वरी, नादचित्र क्र. १ - वायां मन हें नांव

वाया मन हे नाव या "गीत ज्ञानेश्वरी" मधल्या दुस-या नादचित्रामध्ये ज्ञानदेवांनी मानवी मनाच्या गुणधर्माचे अत्यंत सुंदर आणि अचूक वर्णन केले आहे. पहिल्या ओवीमध्ये आपण या मनाच्या संगतीमुळे अनंतरूपामधून व्यक्तीरूपामध्ये आलो आहोत असे तत्त्वज्ञान सांगितले आहे. दुस-या आणि तिस-या ओवीमध्ये संपूर्ण मानसशास्त्राचे सार पकडले आहे.

We present the philosophical wisdom of Saint Dnyaneshwar in musical form. Selected verses from Dnyaneshwari sung in this song are translated for everybody.

ज्ञानेश्वरी, अध्याय १३

वायां मन हें नांव । एऱ्हवीं तरी कल्पनाचि सावेव । जयाचेनि संगें जीव- । दशा वस्तु ॥ ११० ॥ There is nothing like mind. It’s our thoughts indeed. Through thoughts, the infinite universal self assumes limited individuality.

संकल्पें सृष्टी घडी । सवेंचि विकल्पोनि मोडी । मनोरथांच्या उतरंडी । उतरी रची ॥ ११४ ॥

Our mind creates a world and on second thought, it destroys it! It builds heaps of fantasies and then shatters it. Again, builds it and goes on and on… ज्ञानेश्वरी, अध्याय ६

हें मन कैसें केवढें । पाहों म्हणों तरी न सांपडें । एऱ्हवी राहाटावया थोडें । त्रैलोक्य यया ॥ ४१२ ॥ What is the nature and extent of our mind? It is so elusive that nobody can find it. But whole world is not enough to satiate it.

गीत ज्ञानेश्वरी, नादचित्र क्र. २ - सवर्म ह्रदयकल्हारी

"गीत ज्ञानेश्वरी" मधले दुसरे नादचित्र "सवर्म ह्रदयकल्हारी" या गाण्यात एकूण ४ ओव्या आहेत. या ओव्यांमध्ये ज्ञानदेवांनी अर्जुनाच्या ह्रदयातली द्विधा अवस्था, आपल्याच बांधवांशी युध्द करावे लागणार याची चिंता, त्यांच्या विषयीचा जिव्हाळा, उद्विग्नता, दुःख, हताशपणा अशा भावनांचा होणारा कल्लोळ यांचे अप्रतिम चित्रण केले आहे. अर्जुनाची अवघड मनःस्थिती ओळखून श्रीकृष्ण त्याच्या मदतीला कसा धाऊन येतो, ज्यामुळे अर्जुनाला आपल्या भावनांना आवर घालून प्राप्त परिस्थितीमध्ये युद्धाला सामोरे जायला हावे, असा आशय असलेल्या स्फूर्तीदायक, वीर रस निर्माण करणा-या या ओव्या आहेत. ज्ञानदेवांनी भावविवश अर्जुनाला उन्हाळ्यात वणवा लागलेल्या पर्वताची उपमा दिली आहे. परंतू आता नीळा मेघरूपी श्रीकृष्ण बरसेल आणि हा वणवा विझेल व या पर्वतावर पुन्हा नवीन उन्मेशाची, विचारांची हिरवीगार पालवी फुटेल, असे पुढील ओव्यांमध्ये अतिशय बहारदार वर्णन आहे...

गीत ज्ञानेश्वरी, अभंग १ आतसिकुसुमकोशशामघनु

परितोष, त्यानं यमन रागामध्ये रचलेली अत्यंत सुरेल आणि तालबध्द अशी धुन वाजवत होता. तल्लीन करणारी ती धुन कानावर पडताच मी म्हणालो यावर ज्ञानेश्वरांचा निळाईचा अभंग बसवायला हवा ! गाथा उघडली, दोनचार पाने उलटली, आणि एकामागून एक असे शब्दांचे मोती वेचत, आम्ही दोघांनी गायला सुरूवात केली .... आतसि...कुसुम...कोश...शाम...घनु .... या अभंगातून ज्ञानेशांचे शब्दसामर्थ्य आणि काव्यप्रतिभा वेगळाच अनुभव देऊन जाते. या शब्दांना यमनातूनच ओघळायचं असावं असं मला वाटलं ! या अभंगाचा अर्थ खालीलप्रमाणे ...

जवसाच्या निळसर रंगाच्या फुलांप्रमाणे आणि पावसाच्या मेघांप्रमाणे कांती असलेल्या श्रीकृष्णामुळे तुळशीवृंदावनामध्ये ध्यानस्थ ऋषी मुनींची ह्रदयरूपी कमळे उमलून विशाल झाली आहेत हा विश्वसागरामध्ये काळरूपी सर्पावर (शेषशायी) पहुडणारा, आणि ज्याच्यामुळे चंदनाला सुगंध आहे, असा हा विठ्ठलु जो या विश्वाचा निर्माता आहे, तो केवळ अंतर्बाह्य आनंदमूर्ती आहे...

गीत ज्ञानेश्वरी, अभंग २ मन्ही बागलाणी भाष

गीत ज्ञानेश्वरीतले ज्ञानेशांचे बागलाणी भाषेमधले अतिशय अनोखे असे काव्यरत्न आपणापुढे सादर करीत आहोत. परितोषने या गाण्याला अप्रतिम संगीत दिले आहे, त्यामुळे हे गाणं हेडफोनवर ऐकल्यास जास्त प्रत्ययकारी अनुभव देऊन जाईल. ज्ञानेशांनी हे गाणे बागलाणी गवळणीच्या भूमिकेतून रचले आहे. बागलाणी भाषा गुजरात आणि नाशिकच्या सीमेवरील भागात बोलली जाते.

मे दुरर्थी कर जोडुं । ता-हो सेवा न जाणुं ।।१।। मन्हा रे कान्हा मन्हा रे कान्हा । देखी कां न गिणा रे । मन्हा कान्हा रे ।।२।। तन्हा मराठा देश । मन्ही बागलाणी भाष ।।३।। घटि पटि विजार । खंडे भाले तरवार । बापरखुमादेविवरु जाण । ऐसें मन्हा कान्हा ।

या अभंगाचा सरल भावार्थ -

मी तुला दुरूनच हात जोडते, तुझी सेवा कशी करायची, हे खरंच कळत नाही रे, माझ्या कान्हा ! तुझ्या अगणित रूपांची मोजदाद मी कशी करू रे माझ्या कान्हा ? अरे माझ्या कान्हा, तू महाराष्ट्र देशात राहतोस, मग माझी बागलाणी भाषा तुला कळणार का ? म्हणून मी तुला दुरूनच हात जोडते.घटामधले अवकाश घटाकार आणि वेगळे भासले तरी अवकाश हे एकसंध असते, किंवा वस्त्रांचे आकार व रंग विविध भासले तरी त्यातले कापड केवळ एका धाग्यापासूनच बनलेलेे असते. (त्याप्रमाणे हे विश्व वैविध्याने भरले असले तरी त्यामागे एकच मूलतत्त्व आहे.)

असे अवघड तत्वविचार मला उमजत नाहीत. अशावेळी तुझे नाम हेच माझे ढाल तलवार बनून माझे रक्षण करतात. असा आहे माझा कान्हा !

गीत ज्ञानेश्वरी, अभंग ३ नीळवर्ण रजे नीळवर्ण बुझे

दिपावलीच्या निमित्ताने आपणासमोर गीत ज्ञानेश्वरीतला एक नवा अभंग घेऊन येत आहोत. "नीळवर्ण रजे नीळवर्ण बुझे" असे या निळाईच्या अभंगाचे बोल आहेत. ज्ञानेशांचे हे काव्य आपल्याला निळसर भासणा-या अनंतरूपाचा अनुभव देऊन जाते. एके दिवशी परीतोष मिश्र गोरख कल्याण रागामध्ये अत्यंत सुंदर धुन वाजवत होता. अर्थात त्यामध्ये हिंदुस्थानी आणि पाश्चात्य संगीताचे मिश्रण होते. मला ज्ञानेशांच्या निळाईच्या शब्दरत्नासाठी या स्वरांचे कोंदण अगदी चपखल बसेल असे प्रकर्षाने वाटले. हाच तो अभंग. हेडफोन वापरून ऐकल्यास अधिक श्रवणीय वाटेल. दिपावलीच्या आपणा सर्वांना खूप शुभेच्छा.

नीळवर्ण रजे नीळवर्ण बुझे । निळीमा सहजे आकारली ॥१॥

नीळप्रभा दिसे नीळपणे वसे । निळिया आकाशे हारपले ॥२॥

निळेपण ठेलें निळीये गोविलें। निळेपण सोविळें आम्हां झालें ॥३॥

ज्ञानदेवी निळा परब्रम्ही गोंवला । कृष्णमूर्ति सावळा हृदयी वसे ॥४॥


गीत ज्ञानेश्वरी, अभंग क्र. ४ गाई चालल्या वनाप्रती

ज्ञानदेवांच्या अभंग गाथेमध्ये अनेक अभंग असे आहेत कि त्या अभंगांवर एखादी नृत्यनाटीका बसवता येऊ शकते. या अभंगांमध्ये ज्ञानदेवांनी कृष्णाच्या जीवनातील अनेक प्रसंग चितारले आहेत. हे लक्षात आल्यावर, जवळपास वीस वर्षांपूर्वी मी अशा निवडक अभंगांना चाली लावल्या होत्या. त्यातलाच एक अभंग आम्ही नवीन रंगरूपात सादर केला आहे. परितोषने या अभंगाला एकदम आधुनिक असे संगीत दिले आहे. "गाई चालल्या वनाप्रती, सवे पेंधा चाले सांगाती", असे या अभंगाचे बोल आहेत. या अभंगाचा शेवट "ज्ञानदेव सवे सवंगडा लाठा, गाई हाकितो गोठणा तटा", असा होतो. याचा अर्थ असा कि कृष्ण आणि पेंद्याबरोबर ज्ञानेश्वर देखील त्यांचा सवंगडी बनून, हातात काठी घेउन गाई हाकीत आहेत. याप्रकारे अतिशय रम्य असे वर्णन पहायला मिळते.

गायी चालिल्या वनाप्रती । सवें पेंधा चाले सांगाती ।। १ ।।

वळि गोवळिया कान्होबा । यमुने पाण्या नेई तुं बा ।। धृ ।।

पांवया छंदे परतल्या गाई । विसरल्या चारा तल्लीन ठाई ।। २ ।।

ज्ञानदेव सवे सवंगडा लाठा । गाई हाकितो गोठणा तटा ।। ३ ।।


गीत ज्ञानेश्वरी, नादचित्र क्र. ४ अक्षरे पुसिल्या न पुसे अर्थू जैसा

हे स्थूल विश्व जरी नष्ट झाले तरी त्यामागचा सूक्ष्म अविनाशी शक्ती स्त्रोत तसाच शिल्लक राहातो हे समजावून सांगताना ज्ञानदेव म्हणतात "अक्षरे पुसिल्या न पुसे अर्थू जैसा" हे आहेत. म्हणजे लिहीलेली अक्षरे पुसून टाकली किंवा नष्ट केली तरीही अर्थ पुसता येत नाही. तो कधीही नष्ट होत नाही पण तो अव्यक्त अवस्थेमध्ये जातो.

Writing can be erased but the meaning shall persist forever!

या ओवीतून ज्ञानदेवांच्या आपार काव्यप्रतिभेचे आणि तत्वज्ञानाचे दर्शन होते. परितोषने पियानो, गिटार, ड्रम्स, किबोर्ड आणि संगीत तसेच डिजिटल संकलन करून या गीत ज्ञानेश्वरीच्या प्रकल्पाला मोठा हातभार लावला आहे. तसेच सर्व रेकॉर्डींग घरीच करण्यात आले आहे. गीत ज्ञानेश्वरीतील या गाण्यातल्या निवडक ओव्या खालील प्रमाणे....

अध्याय ८

जें हें विश्वचि होऊनि असे । परि विश्वपण नासिलेनि न नासे । अक्षरें पुसिल्या न पुसे । अर्थु जैसा ॥ १७६।।

It has manifested in the physical form of universe. But when this universe is destroyed it persists till eternity, just as the writing can be erased but the meaning remains forever!

अध्याय २

तैसें आदीचि जें नाही । तयालागीं तूं रुदसि कायी । तूं अवीट तें पाहीं । चैतन्य एक ॥ १६९ ॥

Why do you grieve for the physical form, which is so perishable? Consider instead the eternal source of life energy that shines through everything.