Prólogo

Փրոլոկօ

Ուրուգվայում կարևոր հայ համայնք կա, որը հիմնականում ժամանել է 1920-ական թվականներին և մեծամասամբ բնակություն է հաստատել Մոնտեվիդեոյի Սեռո շրջանում: Համայնքն աչքի է ընկել իր աշխատասիրությամբ և կապեր ստեղծելու կարողությամբ, ինչը նրան թույլ է տվել լիովին ինտեգրվել մեր հասարակությանը: Նրա ժառանգներն ինտեգրվեցին ուրուգվայցի ժողովրդին՝ չկորցնելով հպարտությունն իրենց նախնիների մշակույթի համար, պահպանելով երիտթուրքերի կառավարության վայրագության զոհեր դարձած իրենց մեծերի սարսափելի տառապանքների հիշողությունները:

Հայ ժողովրդի դեմ իրականացված ցեղասպանությունը 19-րդ դարի կեսերին ունեցել էր իր նախադեպերը՝ իրագործված Օսմանյան կայսրության կողմից, սակայն դրա ամենասարսափելի դրվագը սկսվեց 1915 թվականից: Այդ տարվա ապրիլի 24-ին տեղի ունեցավ Կոստանդնուպոլսի հայ մտավորականների մի շատ կարևոր խմբի ձերբակալություն՝ սկիզբ դնելով ցեղասպանության գործընթացին, որը շարունակվեց մինչև 1923 թվականը և ավարտվեց երկու միլիոն հայերի սպանությամբ:

Յուրաքանչյուր ցեղասպանություն ունի իր ժխտողները, և յուրաքանչյուր ժխտում ենթադրում է անպատժելիություն, որը ժամանակի ընթացքում շարունակում է տարածել հանցագործությունը: Հայ ժողովրդի դեմ ուղղված աղետը տարիներ շարունակ անտեսվել է: Առաջին համաշխարհային պատերազմը, իսկ հետո նաև՝ Երկրորդն իրենց վրա սևեռեցին մարդկության ուշադրությունը: Հաղթող տերությունների աշխարհաքաղաքական շահերը և աշխարհի նոր քարտեզը հանգեցրին նրան, որ այս ողբերգությունը երկրորդ պլանում մնաց: Սակայն, եթե ճշմարտությունը հայտնի չէ, եթե հանցագործները չեն ընդունում իրենց պատասխանատվությունը, չկա երաշխիք, որ այն չի կրկնվի:

1915 թվականի ապրիլի 24-ից 50 տարի անց Ուրուգվայը դարձավ աշխարհում առաջին երկիրը, որն իրավականորեն ճանաչեց հայ ժողովրդի դեմ իրագործված հանցագործությունը: Այդ կերպ մեր երկիրը մեծապես նպաստեց իրադարձությունների մասին իրազեկմանը, ինչը մեզ՝ որպես ազգ, վսեմացնում է: Այդ պահից ի վեր տասնյակ երկրներ ճանաչել են, որ հայ ժողովուրդը ցեղասպանության է ենթարկվել՝ բախվելով դրա իրագործողների և նրանց դաշնակիցների ժխտողականությանը:

Լայն քաղաքական կոնսենսուսը թույլ տվեց խորհրդարանին ընդունել 13.326 օրենքը, որով 1965 թվականի ապրիլի 24-ը հայտարարվեց «Հայ նահատակների հիշատակի օր»: Օրենքը ստեղծվել է «1915 թվականին սպանված այդ ազգի ներկայացուցիչների պատվին» և թույլատրել է «հանրային պաշտոններ զբաղեցնող հայերի ժառանգներին այդ օրը բացակայել իրենց աշխատավայրերից»: Բացի այդ, Մոնտեվիդեոյի 156 դպրոցը անվանակոչվել է Հայաստան: Այն նաև սահմանել է, որ «Ռադիոէլեկտրական հեռարձակման պաշտոնական ծառայության կայաններն այդ օրը պետք է իրենց ծրագրերի մի մասը նվիրեն հիշատակվող ազգին»:

Հաշվի առնելով վերոնշյալ օրենքի ոգին՝ 2022 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Հանրային կրթության ազգային ադմինիստրացիայի (ANEP) Կենտրոնական տնօրենների խորհուրդը (Codicen) որոշեց «Հայ նահատակների հիշատակի օրվա շրջանակներում միջոցառումներ կազմակերպել՝ այդ ամսաթիվն ու պատմական փաստը հիշատակելու նպատակով»: Համարվեց, որ «այդ պատմական փաստերը պետք է հիշվեն՝ դրանց, դրանց հետևանքների և նշանակության վերաբերյալ գիտակցություն ձևավորելու համար»: Ի կատարումն այդ որոշման՝ 2023 թվականի ապրիլի 24-ին Codicen-ը կազմակերպեց գիտաժողով, որտեղ իր ատենախոսությունը ներկայացրեց հայազգի պատմաբան, պրոֆեսոր Անդրես Վարդաբեդյանը: Այս միջոցառմանը մասնակցեցին կրթության ոլորտի ղեկավարները և Ուրուգվայի հայկական համայնքի ներկայացուցիչները:

2024 թվականին վերոնշյալ որոշման շրջանակներում Կենտրոնական տնօրենների խորհուրդը հանրային կրթության ավագ դպրոցի աշակերտների համար՝ մենթոր ուսուցչի աջակցությամբ, հայտարարեց անհատական շարադրությունների մրցույթ: Առաջարկի գործարկումը համակարգեցին Միջազգային հարաբերությունների և համագործակցության վարչությունը, Լեզվական քաղաքականության վարչությունը և ANEP-ի կրթամշակութային պլանը՝ մեր երկրում գործող Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության հետ (UGAB) կարևոր համագործակցությամբ:

• Առաջարկված թեմատիկ ուղղություններն էին՝

• Հայ ժողովրդի դեմ իրականացված ցեղասպանության պատմությունը՝ Ուրուգվայի տեսանկյունից

• 1915 թվականի ապրիլի 24-ի նշանակությունը

• Հայկական ներգաղթն Ուրուգվայ

• Պատմական և քաղաքական համատեքստը, որում մեր երկրի խորհրդարանը ընդունեց 1965 թվականի ապրիլի 22-ի13.326 օրենքը

• 13326 օրենքի միջազգային նշանակությունը

• Հայ ժողովրդի ցեղասպանության շուրջ ազգային համաձայնության էթիկական և փիլիսոփայական հետևանքները:

Ստացված և գնահատված շարադրություններից ընտրվեցին տասը, որոնք ներկայացված են այս քառալեզու հատորում (իսպաներեն, հայերեն, անգլերեն և ուրուգվայական ժեստերի լեզուներով): Այս աշխատանքները վկայում են այն գնահատականի մասին, որ Ուրուգվայի աշակերտները տալիս են վերոնշյալ թեմաներին: Նրանք նաև ցույց են տալիս հիմնարար բովանդակության կարևոր կրթական գործընթաց, որը համապատասխանում է երկրի մանկավարժական ավանդույթներին և Կրթության ընդհանուր օրենքի նպատակներին: Այս կերպ, ANEP-ը նպաստում է ժողովրդավարության ամրապնդմանը և մարդու իրավունքների խթանմանը, որոնք մեր երկրի հանրակրթության հիմնական նպատակներն են:

Մյուս կողմից, այս մրցույթի շրջանակներում նախատեսված՝ Հայաստանի և Ուրուգվայի աշակերտների միջև փոխանակումների միջոցով կխորանան երկու պետությունների միջև կապերը՝ ամրապնդելով երկու երկրների միջև բարեկամությունը:

Ընթերցողներին ենք ներկայացնում այս կրթական գործունեության արդյունքը, որը, մեր կարծիքով, կատարեց իր առջև դրված նպատակները:

Պրոֆեսոր` Խուլիան Մազզոնի

Հանրային կրթության ազգային ադմինիստրացիա

Prologue

Uruguay has an important Armenian immigrant population that arrived, mainly, in the 1920s and mostly settled in the Cerro neighborhood in Montevideo. The Armenian immigrants were hard workers, and they had a strong ability to develop social relations, which led them to easily integrate into society. Their descendants became part of Uruguayan society without losing their pride in their ancestors’ culture. They also kept the remembrance of the atrocious suffering of their ancestors, who were victims of the hatred of the Youth Turkish Government. 

The Genocide suffered by the Armenian people had an antecedent in the 19th century with the Ottoman Empire; however, its most terrible events started in 1915. On April 24 of that year, an important group of Armenian intellectuals was arrested in Constantinople. This action marked the beginning of a genocidal process that extended until 1923 and finished with more than two million Armenians killed. 

Every genocide has some negationists, and every negation implies an impunity that extends the crime into the future. The catastrophe against the Armenian people was invisibilized for years. World War I and then World War II attracted the attention of humanity. The geopolitical interests of the winning countries and the new world map made this tragedy stay in the background. Yet, if the truth is not known, if the perpetrators do not recognize their responsibility, there is no guarantee that events like this will not be repeated. 

Fifty years after that 24th April 1915, Uruguay became the first country in the world to legally recognize the crime committed against the Armenian people. In that way, our country contributed to acknowledging what happened, which makes us proud as a nation. From that moment onward, several countries have recognized that the Armenian people suffered genocide, confronting the negationism of the perpetrators and their allies.

There was a vast political consensus that allowed the Parliament to pass law 13.326. The law recognized the 24th of April 1965 as the Day of Commemorating the Armenian Martyrs. It was also passed to “pay tribute to the members of this community, killed in 1915” and allowed “Armenian descendants who work in the State sector to take the day off that day”. In addition to this, the norm stated that “the radio stations from the Official Service of Radio Electrical Dissemination had to pay tribute to the Armenian nation as part of that day's program”. 

On December 28, 2022, and following the rationale of that law, the National Board of Education (CODICEN) of the National Administration for Public Education (ANEP) decided to “plan and do activities on the occasion of the Day of Commemorating the Armenian Martyrs to remember the date and the historical event”. The National Board of Education stated that “these historical events must be remembered by raising awareness regarding them, their consequences and implicancies”. To implement this norm, on the 24th of April 2023, CODICEN held a press conference in which history expert and Armenian descendant Andrés Vartabedián led a presentation on the Armenian Genocide. National educational authorities and members of the Armenian community in Uruguay took part in this event. 

In 2024, within the framework of the norm mentioned before, the National Board of Education launched an essay contest among high school students. The essay must be of individual authorship and the participants should have a mentor teacher. The contest joined forces from the International Affairs and Cooperation Office, the Office of Language Policies, and the Educational Cultural Program from ANEP, with the invaluable collaboration of the Uruguayan Chapter of the Armenian General Benevolent Union.

The topics of the essay contest were:

• The history of the Genocide against the Armenian people, analyzed from a Uruguayan perspective. 

• The meaning of the 24th of April, 1915. 

• Armenian migration in Uruguay

• The historical and political context in which the Uruguayan Parliament passed the 13.326 law on April 22, 1965

• The importance of the 13.326 law in the international context

• Ethical and philosophical implications in the national consensus regarding the Armenian Genocide. 

Of the essays received and assessed, eight of them were selected and are part of this quadrilingual book (Spanish, Armenian, English, and Uruguayan Sign Language). These works give testimony to the value that Uruguayan students give to the above-mentioned topics. They also give testimony of an important formative process in fundamental contents, which follow the extensive tradition of the country and the objectives of the General Law of Education. In this way, ANEP contributes to the consolidation of democracy and the promotion of human rights, fundamental objectives of Public Education in our country. 

In addition to this, due to a student exchange between Armenian and Uruguayan students, planned within the framework of this contest, the relationship between States will be deepened, reinforcing the friendship and diplomacy between both countries. 

We make available to the readers the result of this educational activity that, in our opinion, achieved the objectives set in the contest proposed. 

Prof. Julián Mazzoni

Board Member from CODICEN