Ethisch bekwaam handelen

Ethisch bekwaam handelen  

Het sterprogramma Ethisch bekwaam handelen is een initiatief van de werkgroep Onderwijs van de  Buitenkamer. De Buitenkamer is een denktank op het gebied van ethiek en integriteit. Het  sterprogramma biedt onderwijsgevenden de ingrediënten voor het samenstellen van hun eigen  leertraject, toegesneden op de eigen onderwijspraktijk, met als doel hun leerlingen/studenten op te  leiden tot ethisch bekwaam handelende personen. Het initiatief tot het sterprogramma is genomen  omdat we constateerden dat jongvolwassenen hun opleiding verlaten zonder voldoende te zijn  toegerust voor de ethische uitdagingen waarvoor zij komen te staan in de maatschappij: 

Posthumus en Vissers geven in hun artikel (Beroeps)ethiek en Levensbeschouwing1... een rake  introductie tot het thema ‘(beroeps)ethiek in het onderwijs’. Zij constateren een lacune in  besef en vaardigheden rond moraliteit in het beroepsleven, niet alleen in de publieke sector,  maar ook in de private. “Denk aan de verwikkelingen rond SNS Bank, Rabo Bank, KPMG,  Woningcorporatie Vestia, Ordina, Fugro, Balast Nedam, Imtech, SBM Offshore...” Zij brengen  deze lacune in verband met een gebrek aan ethische vorming in het onderwijs, zoals  bijvoorbeeld de opleiding bestuurskunde: “Wanneer studenten bestuurskunde na hun  afstuderen bij de overheid aan het werk gaan, zijn zij niet ethisch startbekwaam. Zij hebben  van heel veel wél kaas gegeten, maar niet van (beroeps)ethiek.”2 

We noemen ons scholingsaanbod een ‘sterprogramma’ omdat het is samengesteld rond de zes  hoekpunten van een stervormig model. Het is ontwikkeld door Frederike de Jong. Het is het volgende  model: 

Achtergrond en verantwoording van het sterprogramma vormt het boek ‘Kiezen voor wat van  waarde is’ door Frederike de Jong.3 Het stermodel wordt daarin nader verklaard, evenals de filosofie  die eraan ten grondslag ligt. De Buitenkamer werkgroep Onderwijs heeft het stermodel van Frederike  de Jong aangenomen als een nieuwe manier om naar het onderwijzen van ethiek en integriteit te  kijken. Het sterprogramma bestaat uit een aantal trainingsmodulen die aansluiten bij de zes  hoekpunten van het model, toegesneden op de praktijk. De onderste hoekpunt hebben we in dat  kader ‘Het beoefenen van deugden’ genoemd en de bovenste ‘Onderzoek en oriëntatie’. De  gedachte erachter is dat oprecht onderwijs en onderzoek een waarachtig zijn van de  onderwijsgevende en onderzoeker vooronderstelt en een vrije ruimte begrensd door een  weloverwogen ethische horizon, te weten een leefbare aarde.  

Wat wij voorstaan is het bijdragen aan een paradigmaverandering in het onderwijs. Deze houdt in  dat de verhouding tussen feiten en ethiek wordt omgedraaid. Niet langer zijn feiten de basis en is  ethiek iets wat erbij komt, maar je neemt als mens verantwoordelijkheid voor wat jij als feiten  accepteert. De verantwoordelijkheid voor wat je doet, en dus ook voor het maken van feiten, ligt bij  jou als mens en niet bij een van mensen onafhankelijke werkelijkheid. Dat is een veelomvattende  omslag, die met alle zes de hoekpunten van het stermodel samenhangt, als één geheel. Onderwijs  dat deze omslag realiseert noemen we ‘ethisch gefundeerd onderwijs’. In de huidige  onderwijspraktijk zien we vaak dat de zes hoekpunten van het stermodel (hetgeen waar ze voor  staan) als los zand aan elkaar hangen en niet met elkaar verbonden zijn. Juist die samenhang is  kenmerkend voor ethisch gefundeerd onderwijs. Het sterprogramma nodigt ontwerpers van  ethiekprogramma’s uit om te overwegen hoe de verschillende hoekpunten van het stermodel in hun  onderwijs met elkaar samenhangen. 

We beogen dus een integrale visie op ethiek te brengen, die in het stermodel tot uitdrukking wordt  gebracht. De cirkel die de ster omgeeft staat symbool voor ‘een leefbare aarde’ als ethische horizon. 

We beschouwen ‘een leefbare aarde’ als een sociale en ecologische notie, die richting geeft bij het  nemen van beslissingen. 

Wij bieden een variëteit aan modulen die elk passen bij een hoekpunt van het stermodel. Je stelt als  onderwijsgevende je eigen leerlijn samen door het stermodel heen, afhankelijk van behoefte, budget  en tijd. Elk van de modulen op zich kunnen niet als ethisch gefundeerd onderwijs benoemd worden.  De uitdaging is daar in de eigen onderwijspraktijk vorm aan te geven, op een manier die bij de  bewuste praktijk past. 

Niet in elke module komen alle hoekpunten van het stermodel op holografische wijze terug. In elke  module worden elementen aangeboden die bijdragen aan het geheel, die de deelnemers mee terug  kunnen nemen naar hun onderwijspraktijk, waar het aanbod in het bestaande onderwijs kan worden  geïntegreerd. Je oefent je bijvoorbeeld in ‘deugden’, of in ‘gesprekstechnieken’, of in ‘waardebewust  onderwijs’, en je neemt dat mee terug naar je onderwijspraktijk. Dáár kan ethisch gefundeerd  onderwijs worden gerealiseerd. De ‘leefbare aarde’ als ethische horizon vormt een verbindende visie  die je bij het ontwerp van je onderwijs zoveel mogelijk kunt laten terugkeren. Niet elke module heeft  dat als speerpunt, de ene module meer dan de andere. 

Het sterprogramma is bedoeld voor onderwijsgevenden aan alle leeftijdsgroepen, van peuterspeelplaats naar basisschool via middelbare school tot vervolgonderwijs, MBO, HBO en  universiteit. De ene module is meer geschikt voor jonge kinderen, zoals ATB, ‘Awareness Through the  Body’, andere zijn meer geschikt voor voortgezet – of vervolgonderwijs. Per module staat de  beoogde doelgroep aangegeven, bovendien kan het aanbod in veel gevallen worden aangepast aan  de vraag.  

De modulen worden aangeboden door fellows van de Buitenkamer en door externe aanbieders. We  zien het sterprogramma als een groeiontwerp, dat verder met modulen kan worden aangevuld. Wij  staan open voor een aanbod van nieuwe modulen, mits ze passen binnen het door ons ontwikkelde  concept. 

Werkgroep Onderwijs van de Buitenkamer 

Noten 

1 Posthumus, L. & Vissers, R. (2019). (Beroeps)ethiek en Levensbeschouwing. De Buitenkamer.  

2 De Jong, F. (2020). Ethische vorming in het onderwijs: Tien aanbevelingen. De Buitenkamer.  

3 De Jong, F. (2023) ‘Kiezen voor wat van waarde is’, bij uitgeverij Parthenon.