TIEMPO
ra pa
yoto pa
ra zänä
ra jeya
ra kut´a jeya
ra r´et´a jeya
ra nthebe jeya
ra m´o jeya
ra ma pa
ya maoa
mont´a
ya_ bi juadi
mangunde
hinham´u
met´o
nde
mande
ndamäni
mont´atho
bi juat´a ra pa
bi juat´a ra pa
m´efa
n´itho
nubye
nzäi
méstho
tobye
ri xudi
hinham´u
ya getia
nubye
ñosti
el día
semana
mes
año
lustro
década
siglo
milenio
tiempo
los tiempos
pronto
aún
anteayer
jamás
antes
tarde
ayer
pasado mañana
prontamente
se acerca el día
aproximadamente
después
temprano
hoy
siempre
luego
todavía
mañana
nunca
recientemente
ahora
luego
- B´atha -
Campo
ra bot´i
fu_tsí
poki
pot´i
juahni
xu_nt´i
tast´i
he_tsi
xat´i
heki
xam´i
xo_ke
ñ´unthe huähi
xändi
bo_ho_
r´oho
nt´e_i
m´ati
t´abi
huai
dänga huai
t´e_gi
bu_ni
mpe_fi
t´e_xu_
la siembra
barbecho
apodar
sembrar
escoger
rascar
rascar
rascar
cortar
cortar
rascar
partir
regar la milpa
rendir
retoño
retoño
yunta
deshidratación
pala
cuchillo
machete
hacha
barreta
arado
hoz
- Ya jä´i -
PERSONAS
bätsi
bätsi
b´e_hña
ñ´o_ho_
metsi
ts´u_nt´u_
ntsits´i
ñ´oui
ñ´oui
makja
me_mapa
nzadi
r´anxu
nthoti
niños
muchachos
mujer
hombre dicho por hombre
niño dicho por mujer
niño dicho por hombre
amigo / amiga
compañero / compañera
novio / novia
sacerdote / padrecito
jornalero
estudiante
soltera
casada / casado
- Ra thumthuhu ya me_ti -
Pronombres posesivos
ma me_ti
ri me_ti
ra me_ti
ma me_tihe
ri me_tihu_
ra me_tiyu_
mi, mio, mia, mios, mias
tu, tuyo, tuya, tuyos, tuyas
su, suyo, suya, suyos, suyas
nuestros, nuestras, de nosotros, de nosotras
de ustedes
de ellos, de ellas
- Ya noya -
Las palabra
kuat´i
nzäi
t´o_t´e
be_t'o
ñ´ísti
nixi
dehe
däy'e
y´ofri
ndähi
tse_nthi
zo_te
tso_tse
to_ke
t´e_gi
nxo_ni
za
njabu_
ndeb´u_
t'ei
to_tse
maske
kaxjo
mande
b´este
b’ada
nsu_tsi
xahño
b'oza
xänthe
daxa
b'ipa
kaha
t'e_gi
b'atha
zanha
it'za
boja
ngu
tanthe
Hnini M´onda
nt'est'ats'i
t´est´ats´i
mothe
tsut'ango_
t´u_ki
ya ñ'i xa ku_ni
mahets'i
lando
hnini
tä
to_de
ku_hu_
nthe_ni
tet'e
ts'i
zo_te
ko
ntsots'i
ximbo
nximbo
bate
zo_ta je_ya
o_the
ñäni
u´ini
ha
t´it´i
dega
dige'a
däbi
te_he_
dige'a
ñ'ei
pa
r´ihi
ts'i
u_gi
ñu_
u_ñä
u_ts´i
u_mu_i
u_tut´i
u_xitxi
u_ndoy´o
u_y´e_
u_ts´afi
u_gu
u_da
u_tihña
u_ua
ugi
ra ngo_k´ei
ge´a
ge´a
ñu_
ha
te_t'i
hñeni
nub´u_
nkuhyats'i
ñ´äi
xäñ'ä'i
nuya
nuya
ts´ät´i
nuna
xa hño
gi
hu_ts'i
tho_
te_m'i
ngo
nbaxjua
no_xke
ndo_mbo
mak'oihmi
tsibi
ts'e_di
noho
dängi
ndo
u_ñä
hñahñu
t'e_gi
t´o_t´e
xitse_
nthe_ni
xäkri
thähi
neni
ndo_m'i
jo
t´e_nipa
do_ntha
bu_nthi
mfeni
t´u_ts´i
neni
t´egi
Ts'o_tk'ani
ngähä
ximo
ngi
mothe
dänga mothe
xi r´am´ats´u_tho
thet´ahmä
ngi
u'äi
hany'e
y'e
hany'e
t´e_xu_
dänga huai
za
u'ada
hinxa
t'i
xudi
tänt'i
ma
man´a
nugi di ho
t´e_ni
man´a xa hño
mem´onda
m´onda
mbothi
t´ähi
hmähä
b'atha
me_ti
thänt'a
tänt'i
mbothi
nk´ant´i
ndunthi
ts'afi
bidu
b'ipa
b'o_ngui
xija
xitse_
zu_mza
xija
xitse_
zu_mza
hina
t´u_st´a
gui
tse_gui
hinham´u
mphonti
te_m'i
t'u_bi
pit'i
man´a
t'e_xu_
ts´ints´u_
ya noya
hat´a
za
xithu
pa
jädo
t´e_i
t´iki
hogamu_i
nñ´äxi
mfeni
xi ntsiti
pe
jä´i
t´i
b´ethi
ndunthi
to_de
t'u_ts'i
po
po ra nge´a
o_t'e ra mäte
me_ti
ngetho
me_ti
bimt´a
sei
tsä huai
tsot'i
ze_di
nxo_ni
däthe
nthe_ni
dutu
bähmía
nta´i
k'oka fe_t'i
the_nxäxi
gi nzuhu_
t´ena
gi
aha
nzäi
nzu_ga
tu_hu_
to_tse
ra
nts´o
t´i
ri
nehe
nde
ñ'omhai
hmähma
mbihai
nzo_
hai
gotho
panthi
bu_nthi
hintä ra hme
k´u_the
tsut'i
t´e_i
tho_
ri
n´a
mpe_fi
b'atha
mupa
mpothe
handi
nu
ñ´äni
he
te_
dätsu
ndäxjua
ndähi
b'ohe
ñani
n´e
acercarse
acostumbrarse
acto
adelante
agridulce
agrio
agua
aguacero
aguja
aire
aire frío
alcanzar
alcanzar
amontonar (uno encima del otro)
apartado (itacate)
apúrate
árbol
así
así es
atole
atrancar
aunque
axila, sobaco
ayer
bandera
barro
beso
bien
bosque
bosque
brisa
bruma
caja
campana
campo
canal
canela (palo picoso)
carro
casa
cascada
Cd. México
cepillarse los dientes
cepillo de dientes
charco
chicharrón (carne tostada)
chico
chiles molidos (lit. chile en polvo)
cielo
cilantro
ciudad
cocción (abrv. de cocer)
colgar (del cuello)
color
colorado
chupar (comer a lenguetazos)
comida
completar
con
condimentos
corazón
corazón del maguey
crecimiento
cumpleaños
curar
curarse
dar de comer
de
de punta a pie
de que está hecho
de, de la
defecar
defender
del
derecho
día
diarrea
diente
dolor
dolor
dolor de cabeza
dolor de diente
dolor de estomago
dolor de garganta
dolor de hombros
dolor de huesos
dolor de mano
dolor de muela
dolor de oido
dolor de ojos
dolor de pecho
dolor de pie
dulce
el cuerpo humano
ellas
ellos
embarazo
en
encargo
enfermedad
entonces
entrar la luz
epazote (hierva apestosa)
epazote (hierva apestosa)
esas
esos
esquina
esta
esta bien
estar
estar puesto
explosión
exprimir apretando el puño
fiesta
Fiesta de Navidad
flaco
flor de maguey
foto (dibujo de mi cara)
fuego
fuerza
gordo
grande
granizo
gripe
hablar con la respiración
hacha
hecho
helada
herida
hiervabuena
hilo
hinchar
hogar
hongo
hora
huitlacoche
huracán
idea
incienso
inflamar
itacate
Ixmiquilpan
izquierdo
jícara
jugo
lago
laguna
lentamente
letra
líquido
llover
llovizna
lluvia
lluvia menuda
luz
machete
madera
maguey
mal
mal sueño
mañana
martajar
más
mas
me gusta
medida
mejor
mexicana / o
México
mezquital
mezquite
mientras
milpa
mío (posesivo)
moler en metate
moler en molcajete
monte
moreteado
mucho
muela
murió
neblina
neblina
nevada
nevada
nevada
nieve
nieve
nieve
no (negación)
nopalitos (nopal tiernito)
nube
nublado
nunca
olor
ordeñar
orinar (valle mezquital)
orinar (por Edo. Mex.)
otro
oz
pájaro
palabras
pálido
palo
paludismo
para
pared
pasto (en valle mezquital)
patalear
paz
peluquero
pensamiento
peor
pero
persona
pesadilla
petaca
plural
poner
poner encima de algo
por
por eso
por favor (lit. haz el favor)
pordiosero
porque
propiedad
púa
pulque
puñal
quemar
rápido
rápido
río
rojizo
ropa
sabio / sabia
sacador del pulque
sacar una copia (sacar una imitación)
sarampión
se cuidan
según
ser
sí (afirmació)
siempre
son las
sopetear
sostener (defenderse)
su
sucio
sueño, pesadilla
suya, suyo
también
tarde
temblor
temblor
temblor
temperatura
tierra
todo
tolvanera
tormenta
tortilla no cocida
tosferina
tostado
trigo ( en edo. Mex.)
trueno
tuya, tuyo
un, uno
utensilios
valle
vapor
vaso
ver
ver
verbo
vestimenta
vida
vieja
viejo
viento
viuda
vivo
y
- Hai -
Lugar
njaua
be_t´o
mbo
ha nubu_
nuni
ra nthet´i
nuua
nuua
mo_te
getbu_
ri hñandui
ri ngati
mbo
mbo
ri mo_te
ha
ku_t´si
o mbo
thi
jane nubye
hyotui
yabu_
ri ngepu_
tits´i mañä
ri ngehni
di ngepu_
ha
acá
adelante
adentro
ahí
allá
alrededor
aquí
aquí
atrás
cerca
de frente
debajo
dentro
dentro
detrás
en
entrar
estar dentro
fuera
hasta
junto
lejos
más allá
poner encima de
por allá
por allí
sobre
- . -
Expresiones
Limu hñä
Nu'i gi o mbo ha ma mfeni
Di hñeni
Font'i xa ku_hi
Ra ya nts´i
Tegi ya gida
Huina xay'e
Nzimy'e
Te_nga xay'e
Dänga ndehe
Ma xita hingi b'u_i
Hingi ho
Hindi pe_tsi ma xita
Nu'i gra ma mahets'i
Di nzäi di pa ri be_t'o
Cabeza de limón (pelón)
Estás dentro de mi pensamiento
Estoy enferma / o
Huele agradable
Ingredientes
Derramar lágrimas (llorar)
Llovizna ligera
Llovizna penetrante
Llovizna permanente
Mar (agua que se mueve, hace referencia a las olas)
Mí abuelo no vive
No gustar
No tengo abuelos ( mis abuelo murieron)
Tú eres mi cielo
Yo acostumbro a ir por delante
- Ra ngok’ei -
El cuerpo humano
Debi
Kaxjo
Go_tre
Ju_ni
Ne
May´e_
Stä
Hmi
Bo_y’o
Hñu_ti
Yu_ni
Ts´äts´i
Ndäte
Bo_ts’e
Ñoxu
Y´u_ga
Saha
Sahay´e_
Sahaua
Ts’i
Xu_tha
De
Tut’i
Poho
Ya
Xitxi
Ndoy’o
Xefo
Däxefo
Xine
Gida
Jäne
Y´e_
Ts’afi
Xiñu
Da
Ts’ai
Gu
Ngo_the
Mu_i
Tihña
Nts´u_
Ua
Xinthe
Bofe
Mehyo
Ñohmu
Ji
Xib’a
Du_ngua
Zats´u_
Don´i
Gunt’e_i
Nani
Mpob’i
Xingu
Ju_xi
adbomen
axila, sobaco
barbilla, menton, mandibula, quijada
bigote
boca
brazo
cabello
cara
cerebro (sesos)
cintura
codo
colmillo
corazón
costilla
craneo (calavera)
cuello
dedo
dedo de la mano
dedo del pie
diente
espalda
frente
garganta
gluteo
higado
hombro
hueso
intestino
intestino grueso
labios
lágrima
lengua
mano
muela
nariz
ojo
ombligo
oreja
paladar
panza (barriga)
pecho
pene
pie
pierna
pulmón
riñón
rodilla
sangre
senos (pechos)
talón
tendón
testículos
tobillo
vagina
vejiga
vello
vello púbico
- Ya pa -
Los días
nonxi
märte
ntai
hñastai
mbehe
nsabdo
ndomingo
Ya noya
pa
nubye
nubye
b’e_fa
ñätsi
m’e_fa
ñägi
gempuyä
xudi
haxa
nde
xui
hyastho
mande
mangünde
ndamäni
nde ma pa
made ra xu’i
lunes
martes
miércoles
jueves
viernes
sábado
domingo
Palabras
día
hoy
ahora
después
después
después
después
después
mañana
mañana
tarde
noche
todos los días
ayer
anteayer
pasado mañana
mediodía
media noche
- Ya zänä -
Los meses
En el caso de los meses, las palabras no tienen un sinónimo como tal. Por lo cual en el Hñähñu lo que se hace es describir, aquello de lo que se habla.
ra n´a zänä
ra yoho zänä
ra hñu zänä
ra goho zänä
ra kut´a zänä
ra r´ato zänä
ra yoto zänä
ra hñäto zänä
ra guto zänä
ra r´et´a zänä
ra r´et´a ma n´a zänä
ra r´et´a ma yoho zänä
el 1 mes = Enero
el 2 mes = Febrero
el 3 mes = Marzo
el 4 mes = Abril
el 5 mes = Mayo
el 6 mes = Junio
el 7 mes = Julio
el 8 mes = Agosto
el 9 mes = Septiembre
el 10 mes = Octubre
el 11 mes = Noviembre
el 12 mes = Diciembre