ΛΟΓΟΣ Ε' (5): ΠΕΡΙ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ

Ο Λόγος 5 (Ε') είναι ένας από τους πιο συγκλονιστικούς στην «Κλίμακα». Ο Άγιος Ιωάννης εδώ δεν μιλά θεωρητικά, αλλά περιγράφει τη μετάνοια ως μια δυναμική πράξη που αναδημιουργεί τον άνθρωπο από τα ερείπιά του.

Το Πρωτότυπο Κείμενο

«Μετάνοιά εστιν, ανακαίνισις βαπτίσματος. Μετάνοιά εστι, συνθήκη προς Θεόν δευτέρου βίου. Μετάνοιά εστι, ταπεινώσεως αγοράστρια. Μετάνοιά εστι, λογισμός αυτοκατάκριτος, και μέριμνα εαυτού αμεριμνησία. Μετάνοιά εστι, θυγάτηρ ελπίδος, και άρνησις απελπισίας. Μετανοών εστιν, υπόδικος ακαταίσχυντος. Μετάνοιά εστι, συμφιλίωσις Κυρίου διά της των εναντίων τοις πταίσμασιν αγαθοεργίας.

Μετάνοιά εστι, συνειδότος καθαρισμός. Μετάνοιά εστι, παθών εκπλυτήριον. Ο μετανοών, εαυτόν κολάζει· ο δε εαυτόν κολάζων, ουκ έτι κολασθήσεται. Μη θαυμάσης εάν μετά το πτώμα πάλιν πίπτεις· μηδέ απελπισθής, αλλά πάλιν και πάλιν μετά σπουδής την καλήν αλλοίωσιν εργάζου. Μη γαρ η πτώσις, αλλά η εν τη πτώσει εμμονή, ο θάνατος.»

Η Μετάφραση

«Μετάνοια είναι η ανακαίνιση του βαπτίσματος. Μετάνοια είναι η σύναψη συμφωνίας με τον Θεό για μια δεύτερη ζωή. Μετάνοια είναι εκείνη που αγοράζει (μας προσφέρει) την ταπεινοφροσύνη. Μετάνοια είναι ο λογισμός που καταδικάζει τον ίδιο του τον εαυτό, και μια φροντίδα για τον εαυτό μας που μας κάνει να παραμελούμε κάθε άλλη μέριμνα. Μετάνοια είναι η κόρη της ελπίδας και η άρνηση της απελπισίας.

Εκείνος που μετανοεί είναι ένας υπόδικος που δεν ντρέπεται (γιατί ομολογεί το σφάλμα του). Μετάνοια είναι η συμφιλίωση με τον Κύριο μέσω των αγαθών έργων, τα οποία είναι αντίθετα προς τα προηγούμενα σφάλματα. Μετάνοια είναι ο καθαρισμός της συνείδησης. Μετάνοια είναι το πλυντήριο των παθών. Εκείνος που μετανοεί, τιμωρεί ο ίδιος τον εαυτό του· και εκείνος που τιμωρεί τον εαυτό του, δεν πρόκειται πλέον να τιμωρηθεί (στη μέλλουσα κρίση). Μην απορείς αν μετά την πτώση πέφτεις ξανά· ούτε να απελπίζεσαι, αλλά πάλι και πάλι με σπουδή να εργάζεσαι για την καλή αλλοίωση (την αλλαγή). Διότι θάνατος δεν είναι η πτώση, αλλά η επιμονή μέσα στην πτώση.»

Φιλοσοφική και Θεολογική Ανάλυση

Στον πέμπτο λόγο, η μετάνοια αναλύεται ως μια υπαρξιακή επανεκκίνηση. Φιλοσοφικά, ο Άγιος Ιωάννης την ορίζει ως «ανακαίνιση», δηλαδή ως την επιστροφή του όντος στην πρωταρχική του καθαρότητα. Η έννοια του «αυτοκατάκριτου λογισμού» υποδηλώνει μια υψηλή μορφή αυτογνωσίας, όπου το υποκείμενο παύει να δικαιολογεί τον εαυτό του και αναλαμβάνει την πλήρη ευθύνη των πράξεών του. Η μετάνοια δεν είναι συναίσθημα ενοχής, αλλά μια πράξη βούλησης («συνθήκη δευτέρου βίου»).

Θεολογικά, η μετάνοια χαρακτηρίζεται ως «δεύτερο βάπτισμα». Ενώ το πρώτο βάπτισμα δίνεται ως χάρη, το δεύτερο κερδίζεται με τον «ιδρώτα της συνειδήσεως». Ο ορισμός «θυγάτηρ ελπίδος» είναι κεφαλαιώδους σημασίας: ο Άγιος διαχωρίζει τη μετάνοια από τη μελαγχολία. Η αληθινή μετάνοια τρέφεται από την ελπίδα στην αγάπη του Θεού και γι' αυτό αποτελεί την απόλυτη «άρνηση της απελπισίας». Η απελπισία θεωρείται η ύστατη μορφή υπερηφάνειας, ενώ η μετάνοια είναι η ύστατη μορφή ταπείνωσης.

Η προτροπή «πάλιν και πάλιν» εισάγει τη δυναμική της συνέχειας. Η πνευματική ζωή δεν είναι μια γραμμική πορεία επιτυχιών, αλλά μια σειρά πτώσεων και εγέρσεων. Ο Άγιος τονίζει ότι η οντολογική καταστροφή (ο θάνατος) δεν επέρχεται από το λάθος, αλλά από την αδράνεια μετά το λάθος («η εν τη πτώσει εμμονή»). Η μετάνοια λοιπόν είναι η διαρκής κίνηση της «καλής αλλοιώσεως», η συνεχής μεταμόρφωση του ανθρώπου από το σκοτάδι του εγωισμού στο φως της θείας συμφιλίωσης.

Επιστροφή