Naam

Uit Vlaamse Stam 26° jaargang nr 6 – juni 1990  Met veel dank aan Marc Luycx

DE FAMILIENAAM KINSABIL - KEY(N)SABYL

De familienaam Kinsabil kwam in 1987 159 maal voor in België (1), waarvan 102 maal in West-Vlaanderen, 42 maal in Oost-Vlaanderen, 8 maal in Antwerpen, 4 maal in Limburg en telkens één keer in Vlaams Brabant, Henegouwen en Luik. De variant Kinsabel is heel wat zeldzamer; die komt slechts viermaal voor, nl. driemaal in Oost-Vlaanderen en één keer in West-Vlaanderen. De eruit voortgekomen variant Keysabyl kwam 21 maal voor, nl. 12 maal in West-Vlaanderen, 6 maal in Oost-Vlaanderen, tweemaal in Antwerpen en één keer in Limburg. De spelling Keysabil blijkt niet meer voor te komen. Ook de variant Keynsabyl, die ik in 1981 nog in het telefoonboek in Damme genoteerd had, is volgens het Rijksregister in 1987 al uitgestorven. Deze variant is evenwel belangrijk, omdat hij de tussenschakel is tussen Kinsabil en Keysabyl, zoals peinzen de tussenschakel is tussen pensare en peizen, Middelvlaams veinster de tussenvorm is tussen venster en veister. In elk geval is uit deze geografische spreiding duidelijk dat het om een typisch West-Vlaamse familienaam gaat. Hij komt - in de drie nog voorkomende varianten - 125 maal in West-Vlaanderen voor en 51 maal in Oost-Vlaanderen, op een totaal van 184.

Deze naam is me lang enigmatisch gebleven. Ik heb er geen enkele oude attestatie van, wat erop wijst dat het geen autochtone familienaam is. Het moet een West-Vlaamse adaptatie zijn van een immigrantennaam, ongetwijfeld een Romaanse, zoals er sinds omstreeks 1600 zovele in onze streken zijn geweest. Naar het klankaspect van de naam te oordelen, kan hij alleen maar teruggaan op Fr. Quinzebilles, aangezien Fr. -in l ain in het Nederlands en in onze dialecten altijd -ein wordt; vgl. train / trein, Romain / Romein en de familienaam Feys uit Feyns uit Vin­cent. De enige vraag die we ons daarbij moeten stellen, is of die familienaam ook werkelijk bestaat. En inderdaad, hij komt voor. Ik vond hem in het Franse telefoonboek voor Rijsel. Daarmee is voor mij elke twijfel aan de herkomst van de familie­naam Kinsabil 1 Key(n)sabyl opgelost.

Wat betekent nu deze familienaam? In de Oudfranse volkstaal betekende bille "geldstuk". Bille betekent oorspronkelijk (en nu nog) natuurlijk "bal. kogel". Het woord is trouwens ontstaan uit het Oudfrankische, dus Oudnederlandse woord bikkil, dat ons bikkel geworden is en vroeger ook "dobbelsteen" betekende. Dat een woord als bille voor een munt gebruikt werd, is niet verwonderlijk. Ook wij spreken van honderd ballen. als we honderd frank bedoelen, net zoals de Nederlanders met 100 ballen - eveneens in gemeenzaam taalgebruik - honderd gulden bedoelen. Ook dat getal vijftien is helemaal niet ongewoon. In het tennisspel en in het bolspel wordt nog altijd met vijftien punten geteld en deze punten zijn vroeger ongetwijfeld geldstukken geweest. Dat het in Quinzebilles werkelijk om vijftien geldstukken gaat, wordt geadstrueerd door de Duitse familienaam Funfzehnschilling, die vol­gens Brechenmacher (2) naar een belasting zou verwijzen. In elk geval bestaan er veel familienamen die uit een getal en een muntnaam bestaan: Funfschilling, Funf­heller, Funfpfund. Funfpfennig, Funfmark, Funfstuck (3), Hondermarck, Dryepond, Tienpond. Dislivres, Vingtlivres, enz. (4).

F. DEBRABANDERE

(1) Bevolking van België o0 31 december 1987 volgens het Rijksregister.

(2) J.K. BRECHENMACHER, Etymologiscnes 'Ndrterouch der deutscnen Familiennamen. Limburg a.d. Laten. 1957. 1, 519.

(3) H. BAHLOW, Deutsches Namenlexikon. 1967. 155.

(4) F. DEBRABANDERE. Penningen voor Penninck. Het Brugs Ommeland. 1983. 199.202