Ερωτηματολόγιο

ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΩΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΜΟΝΑΔΑΣ

Περίληψη

Στα πλαίσια αυτοαξιολόγησης της σχολικής μονάδας, από τα τεχνολογικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται, κρίνεται συνήθως απαραίτητη η σύνταξη ερωτηματολογίων για την ανάδειξη των τομέων στους οποίους μπορεί να επιτευχθεί βελτίωση, αλλά και στη συνέχεια, για τη διερεύνηση των βελτιωτικών αποτελεσμάτων των επιλεγμένων και πραγματοποιηθέντων δράσεων. Η διαδικασία κατασκευής ενός ερωτηματολόγιου και ακόμη περισσότερο η εγκυροποίηση των αποτελεσμάτων μιας έρευνας μέσω ερωτηματολογίου συνιστά μια απαιτητική διαδικασία και στον τομέα αυτό προσπαθεί να συνεισφέρει η παρούσα εργασία, παρουσιάζοντας την διαδικασία κατασκευής και πειραματικής εγκυροποίησης ενός ερωτηματολογίου με θέμα την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σχολικής μονάδας.

Εισαγωγή

Η κατασκευή ερωτηματολογίου είναι μια σχετικά απαιτητική διαδικασία η οποία ακολουθεί τη δική της φιλοσοφία ενώ, κάποιοι γενικοί κανόνες, έχει αποδειχθεί ότι συνεισφέρουν θετικά στην εγκυρότητα και αξιοπιστία του οργάνου και κατά συνέπεια στους σκοπούς της έρευνας τους οποίους εξυπηρετεί. Αναλυτικότερα, η διαδικασία κατασκευής και εγκυροποίησης του οργάνου επιμερίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο αφορά τη διαδικασία κατασκευής αυτή καθ' εαυτή. Το δεύτερο, την αξιοποίηση του οργάνου, η οποία επιτυγχάνεται με τη χορήγηση του ερωτηματολογίου προς συμπλήρωση, την συγκέντρωση των δεδομένων όπως προκύπτουν και τέλος την στατιστική ανάλυση των δεδομένων. Τέλος το τρίτο μέρος, διερευνητικού αναστοχαστικού χαρακτήρα, αφορά τις ενέργειες για εγκυροποίηση του ερωτηματολογίου (Θεοφιλίδης, 2012). Ειδικότερα το διάγραμμα ροής κατασκευής και αξιοποίησης ερωτηματολογίου κατά Θεοφιλίδη τον (2012) απεικονίζεται στο γράφημα της εικόνας 1.

Εικόνα 1: Διάγραμμα ροής κατασκευής και εγκυροποίησης ερωτηματολογίου, Θεοφιλίδης (2012).

Γενικά, το πεδίο σχεδιασμού ενός ερωτηματολογίου είναι αχανές (Coehen, Manion & Morrison, 2010), αλλά δεν αποτελεί στόχο αυτό καθεαυτό της παρούσας εργασίας. Ειδικότερα, στοχεύει να φανεί χρήσιμη στους εκπαιδευτικούς μιας σχολικής μονάδας κατά την διαδικασία αυτοαξιολόγησής της, στην προσπάθειά τους δημιουργίας ερωτηματολογίων ως τεχνολογικών εργαλείων αυτοαξιολόγησης. Στα πλαίσια αυτής της προσπάθειας εξειδικεύεται με ένα παράδειγμα. Συγκεκριμένα, ασχολείται με τη δημιουργία αυτοσχέδιου ερωτηματολογίου με θέμα την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σχολικής μονάδας κατά τη διαδικασία αυτοαξιολόγησης αυτής. Το ερωτηματολόγιο απευθύνεται στους εκπαιδευτικούς ενός σχολείου και μπορεί να αποτελέσει απόρροια της προσπάθειας όλων των εμπλεκομένων στην αυτοαξιολόγηση του σχολείου για τη δημιουργία του σχολικού πορτρέτου. Ακολουθούν τα βήματα κατασκευής του.

Διαδικασία κατασκευής

Πρώτο βήμα στη διαδικασία κατασκευής μπορεί να αποτελέσει η ανασκόπηση σχετικής βιβλιογραφίας. Εναλλακτικά, μπορεί να πραγματοποιηθούν συνεντεύξεις ή και εστιασμένες ομαδικές συζητήσεις. Κατόπιν τούτων, εντοπίζονται οι βασικές πτυχές στις οποίες οριοθετούνται οι ερωτήσεις του ερωτηματολογίου. Οι άξονες στους οποίους κινείται η αναζήτηση των πτυχών σχετίζονται πάντα με τους σκοπό της έρευνας, ο οποίος στην περίπτωσή μας είναι ο ρόλος του σχολείου στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών του στα πλαίσια της βελτίωσης του εκπαιδευτικού τους έργου. Κατά συνέπεια, την έρευνα για την οποία κατασκευάζεται το ερωτηματολόγιο αφορούν οι ενέργειες του σχολείου, εφόσον παρίσταται ανάγκη, για επιμόρφωση των εκπαιδευτικών του, πάντα βέβαια στο σύνολο των δυνατοτήτων του.

Οι βασικές πτυχές, λοιπόν, εντοπίζονται στις διαδικασίες και δραστηριότητες που αναπτύσσονται στο σχολείο για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών αλλά και τις πρωτοβουλίες που αναλαμβάνουν οι εκπαιδευτικοί του σχολείου με σκοπό τη βελτίωση της επιστημονικής και παιδαγωγικής τους κατάρτισης στο πλαίσιο των απαιτήσεων του εκπαιδευτικού έργου στο σχολείο (ΚΕΕ, 2010).

Όμως, διεθνείς έρευνες υποστηρίζουν ότι οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών (ΤΠΕ) προσφέρουν δυνατότητες που ήταν ανύπαρκτες μέχρι σήμερα (Hoyles & Noss, 1992) και στην κατεύθυνση αυτή κινείται και το Υπουργείο Παιδείας & Θρησκευμάτων με τη προσπάθεια εμπλουτισμού των σχολικών βιβλίων με πρόσθετο διαδραστικό υλικό, αλλά και τη συνεχιζόμενη προσπάθεια επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών στην διδακτική αξιοποίηση των Ψηφιακών Τεχνολογιών. Οπότε, ο ρόλος των ΤΠΕ στην εκπαιδευτική διαδικασία δεν μπορεί να αγνοηθεί επί των ημερών μας και η παράμετρος αυτή αναδύει μια επιπλέον πτυχή, την κατάρτιση εκπαιδευτικών στη χρήση των ΤΠΕ στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Όπως αναφέρει ο Θεοφιλίδης, ο Leithwood (2005) στην προσπάθεια διατύπωσης επιμέρους ερωτήσεων για κάθε βασική πτυχή του ερωτηματολόγιου που κατασκεύαζε, υπέβαλλε στον εαυτό του ερωτήματα (Θεοφιλίδης,2012). Στην παρούσα εργασία η απουσία συνεντεύξεων ή εστιασμένων ομαδικών συζητήσεων οδηγεί στη λήψη των επιμέρους ερωτήσεων κάθε πτυχής μέσω της διαδικασίας υποβολής νοερών ερωτημάτων και των πιθανών απαντήσεών τους. Παρεμφερής διαδικασία εκμαίευσης των ερωτήσεων μπορεί να ακολουθηθεί και στις συνεντεύξεις και τις ομαδικές συζητήσεις. Στην συνέχεια παρουσιάζεται η διαδικασία εκμαίευσης των ερωτήσεων για κάθε πτυχή.

i. Αναζήτηση πτυχών ερωτηματολόγιου

Οι διαδικασίες και δραστηριότητες που αναπτύσσονται στο σχολείο για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σχετίζονται με τις ενέργειες, άμεσες ή έμμεσες του σχολείου, θεωρουμένου ως οργανισμού για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών του. Συγκεκριμένα, πως μπορεί να επιτύχει το σχολείο, ως οργανισμός την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών του; Διοργανώνοντας ενδοσχολικές επιμορφώσεις, καλλιεργώντας ομαδοσυνεργατικό κλίμα ανάμεσα στα μέλη του με απώτερο στόχο την δημιουργία κοινοτήτων μάθησης, επιδεικνύοντας ευελιξία στο ωρολόγιο πρόγραμμα για να διευκολύνει την παρακολούθηση ή τη συμμετοχή εκ μέρους των εκπαιδευτικών σε ημερίδες και σεμινάρια. Και πως μπορεί το σχολείο να διοργανώσει ενδοσχολικές επιμορφώσεις; Αναζητώντας τα κατάλληλα άτομα ως επιμορφωτές και εξασφαλίζοντας την συμμετοχή τους. Και πώς θα αναζητήσει τους επιμορφωτές και θα εξασφαλίσει τη συμμετοχή τους; Οι σχολικοί σύμβουλοι μπορούν να προτείνουν και να εξασφαλίσουν πρόσβαση σε επιμορφωτές, αλλά και η Δ/νση μπορεί να γνωρίζει τα κατάλληλα πρόσωπα για επιμόρφωση.

Οι πρωτοβουλίες που αναλαμβάνουν οι εκπαιδευτικοί του σχολείου με σκοπό τη βελτίωση της επιστημονικής και παιδαγωγικής τους κατάρτισης στο πλαίσιο των απαιτήσεων του εκπαιδευτικού έργου στο σχολείο σχετίζονται με τις ενέργειες, άμεσες ή έμμεσες, των εκπαιδευτικών του σχολείου με γνώμονα την επιμόρφωσή τους. Και με ποιές ενέργειες οι εκπαιδευτικοί βελτιώνουν την επιστημονική και παιδαγωγική τους κατάρτιση; Με συμμετοχή σε επιμορφωτικά προγράμματα, με συμμετοχή σε κοινότητες μάθησης, αλλά και με την προσωπική τους συμβολή. Όμως εκτός από τη συμμετοχή σε κοινότητες μάθησης με τη στενή έννοια του όρου, και η συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών του σχολείου ή και περισσοτέρων σχολείων μπορεί να αποτελέσει πυρήνα επιμόρφωσης, μέσω των εμπειριών τους, και είναι ζητούμενο στα πλαίσια της αρχής της διεπιστημονικής συνεργασίας μεταξύ των εκπαιδευτικών με τη συνδιδασκαλία να αποτελεί ένα πολύ καλό παράδειγμα (Ματσαγγούρας, 2010). Και πως αποδεικνύεται η προσωπική συμβολή στην επιμόρφωση; Με συμμετοχή σε ερευνητικά προγράμματα, ως εισηγητές σε επιστημονικά/παιδαγωγικά συνέδρια, συμμετοχή με τους μαθητές τους σε καινοτόμες δράσεις του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων, πλην των υποχρεωτικών.

Οι ΤΠΕ αποτελούν ένα μεγάλο και πολυδιάστατο κεφάλαιο της εκπαίδευσης επί των ημερών μας, και δεν θα μπορούσαν να είναι απούσες από την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών. Πόσο καταρτισμένοι είναι λοιπόν οι εκπαιδευτικοί του σχολείου στις ΤΠΕ για τη χρήση τους στη διδασκαλία όταν το Υπουργείο προτάσσει τα εμπλουτισμένα με μικροπειράματα σχολικά βιβλία και εμμένει στο ρόλο των ΤΠΕ και του διαδικτύου (Ματσαγγούρας, 2010) στη διεξαγωγή των Ερευνητικών Εργασιών; Όσον αφορά βέβαια, τις στάσεις και πεποιθήσεις των εκπαιδευτικών για τη χρήση των ΤΠΕ, αυτό είναι ένα άλλο μεγάλο κεφάλαιο, επειδή όμως οι στάσεις και πεποιθήσεις διαμορφώνονται με την επιμόρφωση, κάποια σχετικά ερωτήματα ανιχνεύουν έμμεσα την ανάγκη επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών στις ΤΠΕ (Καλατζής, 2011). Επίσης, τα εργαλεία του διαδικτύου μπορούν να χρησιμοποιηθούν από εκπαιδευτικούς και μαθητές προβάλλοντας τις προσπάθειές τους. Άλλωστε η ανάρτηση των Ερευνητικών εργασιών στο διαδίκτυο προσφέρει διάχυση "καλών πρακτικών" και διαφάνεια (Ματσαγγούρας, 2010).

ii. Διατύπωση ερωτήσεων

Η αναζήτηση των πτυχών μας οδηγεί και στο καθορισμό των ερωτήσεων, όμως η διατύπωση των ερωτήσεων έχει μεγάλη σημασία για τα αποτελέσματα της έρευνας. Συγκεκριμένα κατά τους Παπαναστασίου και Παπαναστασίου (2005), βασικές οδηγίες σύνταξης του ερωτηματολογίου είναι:

1. να αποφεύγονται λέξεις που είναι επιδεκτικές διαφόρων ερμηνειών

2. οι ερωτήσεις να είναι απλές

3. οι ερωτήσεις να είναι ευθείες και να παροτρύνουν το άτομο να δίνει τη ζητούμενη πληροφορία

4. να αποφεύγονται οι διπλές ερωτήσεις

5. οι εναλλακτικές απαντήσεις να περιλαμβάνουν όλες τις πιθανές επιλογές

6. να αποφεύγονται οι διπλές αρνήσεις

7. να μην υποδεικνύουν την απάντηση

8. να περιέχουν γνωστές λέξεις και να ανταποκρίνονται στο επίπεδο των ερωτωμένων

9. να σχετίζονται με το πρόβλημα και το σκοπό της έρευνας

10. οι ερωτήσεις να σχετίζονται με τους ερωτώμενους, ώστε να μπορούν να απαντηθούν

11. ο τύπος των ερωτήσεων (ανοικτού ή κλειστού) να είναι κατάλληλος για τον τύπο των απαιτούμενων πληροφοριών

12. το ερωτηματολόγιο να περιλαμβάνει ερωτήσεις που μπορούν να περιγράψουν το δείγμα που έλαβε μέρος στην έρευνα

13. το ερωτηματολόγιο να είναι σύντομο και ευπαρουσίαστο

Επίσης, προτείνεται να αποφεύγονται περίπλοκες, εκνευριστικές, αμφίσημες ερωτήσεις, παρότι το πρόβλημα της αμφισημίας των ερωτήσεων είναι συνήθως δύσκολο να υπερκερασθεί (Cohen κ.α., 2008). Τέλος, η τάση των ατόμων που απαντούν ένα ερωτηματολόγιο, είναι να απαντούν ομοιόμορφα στις διάφορες ερωτήσεις για να κερδίσουν χρόνο. Προς αποφυγήν αυτού του προβλήματος προτείνεται κάποιες ερωτήσεις να διατυπώνονται θετικά και άλλες αρνητικά, ώστε να αποφευχθεί το "μοτίβο των απαντήσεων" (Θεοφιλίδης, 2012). Βέβαια στην περίπτωση αυτή πρέπει να αντιστραφεί η κλίμακα μέτρησης.

Κατόπιν των ανωτέρω, παρουσιάζονται τα ερωτήματα για κάθε πτυχή (Καλατζής, 2011; ΚΕΕ, 2010), με την προϋπόθεση βέβαια ότι ο σύλλογος διδασκόντων του σχολείου πραγματοποιεί συνεδριάσεις όπου παραθέτονται τα προβλήματα που αντιμετωπίζει κάθε διδάσκων σε σχέση με το εκπαιδευτικό του έργο.

I. Διαδικασίες και δραστηριότητες που αναπτύσσονται στο σχολείο για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών:

Ι.1. Στο σχολείο πραγματοποιούνται ενδοσχολικές επιμορφώσεις από ειδικούς επιστήμονες με πρωτοβουλία των Σχολικών Συμβούλων.

Ι.2. Στο σχολείο πραγματοποιούνται ενδοσχολικές επιμορφώσεις από ειδικούς επιστήμονες με πρωτοβουλία της Διεύθυνσης και του Συλλόγου Διδασκόντων.

Ι.3. Οι Σχολικοί Σύμβουλοι σε συνεργασία με τη διεύθυνση του σχολείου πραγματοποιούν ενδοσχολικές επιμορφώσεις.

Ι.4. Στο σχολείο δεν πραγματοποιούνται ενδοσχολικές επιμορφώσεις από εκπαιδευτικούς του σχολείου.(αρνητική)

Ι.5. Στο σχολείο πραγματοποιούνται ενδοσχολικές επιμορφώσεις από εκπαιδευτικούς άλλων σχολείων.

Ι.6. Η Δ/νση διευκολύνει τους εκπαιδευτικούς στην παρακολούθηση ημερίδων και σεμιναρίων.

Ι.7. Η Δ/νση διευκολύνει τους εκπαιδευτικούς στη συμμετοχή τους με εισηγήσεις σε ημερίδες και σεμινάρια.

Ι.8. Η Δ/νση και ο Σύλλογος διδασκόντων επιδεικνύει ευελιξία στο ωρολόγιο πρόγραμμα για να διευκολύνει την παρακολούθηση ή τη συμμετοχή εκ μέρους των εκπαιδευτικών σε ημερίδες και σεμινάρια.

II. Πρωτοβουλίες που αναλαμβάνουν οι εκπαιδευτικοί του σχολείου με σκοπό τη βελτίωση της επιστημονικής και παιδαγωγικής τους κατάρτισης στο πλαίσιο των απαιτήσεων του εκπαιδευτικού έργου στο σχολείο:

ΙΙ.1 Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου εκδηλώνουν ενδιαφέρον συμμετοχής σε επιμορφωτικά προγράμματα.

ΙΙ.2 Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου δεν υποβάλλουν προτάσεις συμμετοχής σε εκπαιδευτικά ερευνητικά προγράμματα.(αρνητική)

ΙΙ.3 Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου εκδηλώνουν ενδιαφέρον συμμετοχής σε επιστημονικά/παιδαγωγικά συνέδρια.

ΙΙ.4 Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου συνεργάζονται μεταξύ τους διαχέοντας την εμπειρία και τη γνώση τους.

ΙΙ.5 Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου συμμετέχουν σε κοινότητες μάθησης που συνεισφέρουν στο εκπαιδευτικό τους έργο.

ΙΙ.6 Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου συμμετέχουν σε καινοτόμες δράσεις του Υπουργείου εκτός ωρολογίου προγράμματος.

III. Κατάρτιση εκπαιδευτικών στη χρήση των ΤΠΕ στην εκπαιδευτική διαδικασία:

ΙΙΙ.1. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου δεν χρησιμοποιούν τις ΤΠΕ στην διδασκαλία τους .(αρνητική)

ΙΙΙ.2. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου έχουν δυνατότητα πρόσβασης σε προσωπικό υπολογιστή.

ΙΙΙ.3. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου έχουν πρόσβαση στο internet από το σπίτι τους.

ΙΙΙ.4. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου χρησιμοποιούν το internet από το σπίτι τους ή το σχολείο κατά τη διάρκεια του ακαδημαϊκού έτους για τη διδασκαλία τους.

ΙΙΙ.5. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου χρησιμοποιούν φόρουμ συζητήσεων στο internet ή ιστοσελίδας εκπαιδευτικού περιεχομένου.

ΙΙΙ.6. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου δεν έχουν σχηματίσει πλήρη εικόνα των δυνατοτήτων που οι ΤΠΕ προσφέρουν στον παιδαγωγικό και διδακτικό σχεδιασμό.(αρνητική)

ΙΙΙ.7. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά τις δυνατότητες των ΤΠΕ προκριμένου να συνεχίσουν την επαγγελματική τους εξέλιξη και ανάπτυξη.

ΙΙΙ.8. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου είναι σε θέση να βοηθήσουν αποτελεσματικά τους μαθητές τους ώστε να αναπτύξουν τις ικανότητές τους να χρησιμοποιούν τις ΤΠΕ προκειμένου να υποστηρίξουν τη μάθησή τους.

ΙΙΙ.9. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου είναι σε θέση να επιδείξουν ένα κριτικό πνεύμα όσον αφορά τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα των ΤΠΕ ως υποστηρικτικά μέσα της διδασκαλίας και της μάθησης.

ΙΙΙ.10. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου είναι σε θέση να βοηθήσουν τους μαθητές τους όταν αναζητούν πληροφορίες στο Internet.

ΙΙΙ.11. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου μπορούν να πειραματισθούν με τους μαθητές τους σε εργασίες που αξιοποιούν τις ΤΠΕ.

ΙΙΙ.12. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου μπορούν να ενσωματώσουν τις ΤΠΕ στον παιδαγωγικό τους σχεδιασμό.

ΙΙΙ.13. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου θεωρούν ότι οι ΤΠΕ αποτελούν ουσιαστικά μια επιπλέον πηγή άγχους που αντιμετωπίζουν όταν πρέπει να τις χρησιμοποιήσουν στην τάξη.(αρνητική)

ΙΙΙ.14. Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου διαθέτουν προσωπικές ιστοσελίδες εκπαιδευτικού περιεχομένου.

ΙΙΙ.15. Το σχολείο προβάλλει εργασίες εκπαιδευτικών και μαθητών μέσω της ιστοσελίδας του.

iii. Ολοκλήρωση ερωτηματολόγιου

Μετά την σύνταξη των ερωτήσεων αποφασίζεται η κλίμακα μέτρησης και οι οδηγίες για την σύνταξη του ερωτηματολογίου, ενώ η τελική μορφή του προκύπτει μετά από παρουσίαση των ερωτήσεων όλων των πτυχών με τυχαίο τρόπο, ώστε οι ερωτήσεις να αντιμετωπισθούν ως αυτόνομες και να αξιολογηθούν αναλόγως (Θεοφιλίδης, 2012). Τέλος, στην έρευνα εισάγεται η προβληματική, η οποία στην περίπτωσή μας επιτυγχάνεται ρωτώντας "πόσο συμβαίνει" κάθε ενέργεια και "πόσο έπρεπε να συμβαίνει", και το ερωτηματολόγιο έχει ως κάτωθι:

Στην συνέχεια χορηγείται το ερωτηματολόγιο πιλοτικά, σε όμοιο δείγμα με αυτό που προορίζεται (Θεοφιλίδης, 2012; Cohen κ.α., 2008; Παπαναστασίου κ.α., 2005) και αν απαιτηθεί γίνονται οι κατάλληλες τροποποιήσεις και τελικά χορηγείται σε αντιπροσωπευτικό δείγμα και καταχωρούνται τα δεδομένα για τους σκοπούς της ανάλυσης. Βέβαια, στην περίπτωσή μας, το δείγμα ταυτίζεται με τον πληθυσμό αφού όλοι οι εκπαιδευτικοί του σχολείου απαντούν στο ερωτηματολόγιο, ειδάλλως πρέπει να δοθεί προσοχή στο "αντιπροσωπευτικό" του δείγματος, αφού και αυτό συνιστά σημαντικό παράγοντα για την εγκυροποίηση του δείγματος.

Βιβλιογραφία

Hoyles C & R. Noss (1992). A pedagogy for mathematical Microwords. Educational studies in Mathematics, Netherlands : Kluwer Academic Publisher. 23, 31-57.

ΚΕΕ- Υ.Π.Δ.Β.Μ.Θ. Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευση και δια βίου μάθηση, (2010). Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου στην Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση: Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη Σχολική Μονάδα- Διαδικασίες και Εργαλεία, Μέρος ΙΙ, Α΄ Έκδοση, ΕΣΠΑ 2007-2013.

Θεοφιλίδης, Χ., 2012. Σχολική Ηγεσία και Διοίκηση: Από τη Γραφειοκρατία στην Μετασχηματιστική Ηγεσία, Εκδόσεις: Γρηγόρη.

Cohen, L., Manion, L. & Morrison, K. (2008) Μεθοδολογία Εκπαιδευτικής Έρευνας. (Σ. Κυρανάκης, Μ. Μαυράκη, Χ. Μητσοπούλου, Π. Μπιθάρα, Μ. Φιλοπούλου, μετάφραση). Αθήνα: Μεταίχμιο (Πρωτότυπη έκδοση, 2000).

Ματσαγγούρας, Η. (Επιστημονικός Υπεύθ.). (2010). Η καινοτομία των Ερευνητικών εργασιών στο Νέο Λύκειο. Αθήνα: ΟΕΔΒ.

Καλατζής, Γ. (2011). Οι αντιλήψεις και στάσεις των εκπαιδευτικών σχετικά με την επιμόρφωση για την αξιοποίηση των ΤΠΕ στην διδακτική πράξη. Διπλωματική Εργασία, Μαθηματικό Τμήμα Πανεπιστημίου Πατρών.

Παπαναστασίου, Κ. & Παπαναστασίου, Ε. Κ. (2005). Μεθοδολογία Εκπαιδευτικής Έρευνας. Λευκωσία: Kalias Printers and Lithographers Ltd.