Willem de Vlaming, november 2026
Het publieke en politieke debat zouden aan helderheid, nuance en inhoudelijke kwaliteit kunnen winnen als politieke en ideologische tegenstellingen niet worden geframed als (extreem) links en (extreem) rechts. Die eendimensionale links-rechts indeling doet geen recht aan de diversiteit aan opvattingen, waarden en visies die aan politieke overtuigingen ten grondslag liggen. Een meer genuanceerd debat vraagt om een meerdimensionale politieke taal, daarbij kunnen ten minste drie fundamenteel verschillende dimensies worden onderscheiden:
Links – Rechts: Deze dimensie betreft primair de opvattingen over de gewenste inrichting van de economie en de rol van de overheid bij het verdelen van welvaart, kansen, risico's en maatschappelijke voorzieningen.
Progressief – Conservatief: Deze dimensie betreft de mate waarin mensen ruimte willen bieden aan maatschappelijke verandering, culturele diversiteit en de ontwikkeling en uitoefening van persoonlijke normen en waarden.
Rechtsstatelijk – Autoritair: Deze dimensie betreft een fundamentele tegenstelling: de vraag of politieke macht gebonden moet zijn aan rechtsstatelijke beginselen en institutionele waarborgen, of dat machtsuitoefening gelegitimeerd kan worden door een beroep op de wil, identiteit of vermeende superioriteit van een dominante groep.
Iemand kan economisch rechts en cultureel progressief zijn, maar tegelijkertijd sterk rechtsstatelijk denken. Of economisch links en cultureel conservatief zijn, maar autoritaire opvattingen hebben over de inrichting van de staat. Juist door deze dimensies uit elkaar te houden, ontstaat een veel scherper beeld van politieke overtuigingen en tegenstellingen.
Deze dimensie betreft primair de opvattingen over de gewenste inrichting van de economie en de rol van de overheid bij het verdelen van welvaart, kansen, risico's en maatschappelijke voorzieningen.
Links staat hier voor de overtuiging dat sociaal-economische rechtvaardigheid niet vanzelfsprekend voortkomt uit vrije marktwerking. De overheid heeft daarom een actieve en sturende rol bij het corrigeren van ongelijke uitgangsposities, het beperken van machtsconcentraties, het herverdelen van welvaart en het waarborgen van bestaanszekerheid. Daarbij hoort een grotere bereidheid tot collectieve voorzieningen, publieke investeringen, regulering en sociaal-economische herverdeling. De overheid wordt gezien als een legitiem en noodzakelijk instrument om maatschappelijke en economische verhoudingen doelgericht te beïnvloeden.
Rechts staat hier voor een groter vertrouwen in marktwerking, particulier initiatief, individuele verantwoordelijkheid en vrijwillige samenwerking. De overheid dient zich terughoudender op te stellen en economische processen zo veel mogelijk hun eigen dynamiek te laten volgen. Daarbij ligt de nadruk op beperkte overheidsbemoeienis, deregulering, ondernemerschap, eigendomsrechten en het principe dat verschillen in economische uitkomsten niet zonder meer door overheidsingrijpen hoeven te worden gecorrigeerd.
De tegenstelling is dus niet simpelweg die tussen solidariteit en egoïsme, of tussen gelijkheid en ongelijkheid. Het gaat vooral om verschillende opvattingen over de mate waarin en de wijze waarop de overheid sociaal-economische verhoudingen actief moet vormgeven.
Deze dimensie betreft de mate waarin mensen ruimte willen bieden aan maatschappelijke verandering, culturele diversiteit en de ontwikkeling en uitoefening van persoonlijke normen en waarden.
Progressief staat hier voor een open en veranderingsgerichte houding tegenover maatschappelijke en culturele ontwikkelingen. Er is relatief veel ruimte voor individuele autonomie, persoonlijke ontplooiing, pluriformiteit en diversiteit in levenswijzen, identiteiten, overtuigingen en normen en waarden. Bestaande normen en tradities worden niet zonder meer als vanzelfsprekend of bindend beschouwd. Ze mogen ter discussie worden gesteld, worden aangepast of plaatsmaken voor nieuwe inzichten en maatschappelijke verhoudingen. De vrijheid van het individu om het eigen leven vorm te geven, zolang daarmee de rechten en vrijheden van anderen worden gerespecteerd, vormt hierbij een belangrijk uitgangspunt.
Conservatief staat hier voor een grotere waardering van continuïteit, traditie, culturele verbondenheid en gevestigde maatschappelijke normen en waarden. Er bestaat een sterkere behoefte aan herkenbare gemeenschappelijke kaders, gedeelde normen en een zekere mate van maatschappelijke uniformiteit. Tradities en overgeleverde waarden worden beschouwd als dragers van maatschappelijke samenhang, identiteit en stabiliteit. Maatschappelijke veranderingen worden daarom eerder behoedzaam benaderd. De vrijheid om persoonlijke normen en waarden te ontwikkelen en uit te oefenen kan daarbij worden begrensd door de wens om bestaande gemeenschappelijke normen en culturele tradities te behouden en te beschermen.
De tegenstelling is dus niet simpelweg die tussen moderniteit en achterlijkheid, of tussen vrijheid en onvrijheid. Het gaat om verschillende opvattingen over de verhouding tussen individuele autonomie, maatschappelijke pluriformiteit, traditie en collectieve identiteit.
Deze dimensie betreft een fundamentele tegenstelling: de vraag of politieke macht gebonden moet zijn aan rechtsstatelijke beginselen en institutionele waarborgen, of dat machtsuitoefening gelegitimeerd kan worden door een beroep op de wil, identiteit of vermeende superioriteit van een dominante groep.
RECHTSSTATELIJK staat hier voor de overtuiging dat iedere vorm van politieke en maatschappelijke machtsuitoefening gebonden moet zijn aan de beginselen van de democratische rechtsstaat.
Dat betekent onder meer:
Gelijkheid voor de wet: iedereen is onderworpen aan dezelfde rechtsregels en heeft in gelijke mate recht op bescherming door de wet.
Non-discriminatie: rechten en maatschappelijke kansen mogen niet afhankelijk worden gemaakt van afkomst, etniciteit, religie, levensbeschouwing, gender, identiteit of andere persoonskenmerken.
Scheiding der machten: wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht moeten elkaar controleren en begrenzen.
Onafhankelijke instituties: de onafhankelijkheid en integriteit van rechtspraak, parlementaire controle, toezichthouders en andere democratische instituties moeten worden gerespecteerd.
Bescherming van grondrechten: fundamentele mensenrechten en burgerlijke vrijheden zijn niet afhankelijk van politieke voorkeuren of de waan van de dag.
Bescherming van minderheden en individuen: ook groepen en individuen die niet tot de meerderheid behoren, hebben onvoorwaardelijk recht op bescherming van hun grondrechten.
Democratische begrenzing van macht: verkiezingsuitslagen en meerderheidsbesluiten zijn legitiem, maar geven geen onbeperkt mandaat om de rechtsstaat en de grondrechten van anderen aan te tasten.
Een wezenlijk uitgangspunt hierbij is dat democratie meer is dan de macht van de meerderheid. De democratische rechtsstaat beschermt burgers juist ook tegen de mogelijke tirannie van die meerderheid.
AUTORITAIR staat hier voor een opvatting waarin de concentratie en uitoefening van macht zwaarder wegen dan de rechtsstatelijke begrenzing daarvan. Macht wordt daarbij gelegitimeerd door een beroep op bijvoorbeeld 'de wil van het volk', 'het volksgevoel', nationale of culturele identiteit, ideologische overtuiging of de vermeende etnische, religieuze of levensbeschouwelijke superioriteit van een bepaalde groep. De leider, de dominante politieke beweging of de vermeende meerderheid wordt voorgesteld als de authentieke vertegenwoordiger van 'het volk', de groep, de ideologie, et cetera. Kritiek, institutionele tegenmacht en onafhankelijke controle worden vervolgens gemakkelijk afgeschilderd als hinderlijk, ondemocratisch of zelfs als een bedreiging voor de nationale of maatschappelijke belangen.
Kenmerkend is onder meer:
De neiging tot centralisatie en personalisering van politieke macht.
Het ondergeschikt maken van onafhankelijke instituties aan de uitvoerende macht of de politieke leider.
Het relativeren van universele grondrechten wanneer deze botsen met de belangen of overtuigingen van de dominante groep.
Het beperken van de politieke, maatschappelijke of juridische bescherming van minderheden en dissidenten.
Het maken van onderscheid tussen groepen burgers op basis van vermeende loyaliteit, afkomst, identiteit of ideologische overtuiging.
Het beschouwen van politieke tegenstanders niet als legitieme deelnemers aan het democratische debat, maar als vijanden of bedreigingen.
Autoritarisme kan zich voordoen onder verschillende politieke en ideologische vlaggen. Het is dus niet exclusief verbonden aan links of rechts, progressief of conservatief. De fundamentele tegenstelling is hier die tussen macht die gebonden is aan universele rechtsstatelijke beginselen en macht die zichzelf gelegitimeerd acht op grond van een vermeend hoger politiek, ideologisch of collectief belang.
De belangrijkste meerwaarde van deze driedimensionale benadering is dat zij voorkomt dat politieke opvattingen ten onrechte als één samenhangend ideologisch pakket worden beschouwd. De drie dimensies beschrijven immers verschillende vragen:
Links – Rechts: Hoeveel sociaal-economische sturing en herverdeling door de overheid is wenselijk?
Progressief – Conservatief: Hoeveel ruimte is er voor diversiteit, individuele autonomie en maatschappelijke verandering?
Rechtsstatelijk – Autoritair: Hoe wordt politieke macht gelegitimeerd, begrensd en gecontroleerd?
Daaruit volgen combinaties die binnen een eendimensionaal links-rechtsdenken moeilijk te duiden zijn. Denk bijvoorbeeld aan:
Economisch rechts, progressief en rechtsstatelijk: een liberale overtuiging met vertrouwen in marktwerking, individuele vrijheid en sterke rechtsstatelijke waarborgen.
Economisch links, progressief en rechtsstatelijk: een sociaal-democratische of links-liberale overtuiging met nadruk op herverdeling, emancipatie en democratische rechtsbescherming.
Economisch links, conservatief en autoritair: een politiek die economische gelijkheid en collectieve voorzieningen nastreeft, maar tegelijkertijd maatschappelijke uniformiteit en sterke centrale machtsuitoefening voorstaat.
Economisch rechts, conservatief en autoritair: een politiek die marktwerking en traditionele maatschappelijke verhoudingen combineert met een sterke leider, nationalistische mobilisatie en beperkte institutionele tegenmacht.
Deze combinaties maken duidelijk waarom het onvoldoende is om politieke stromingen uitsluitend als links of rechts te classificeren. Bovendien is het belangrijk om te onderkennen dat ook binnen iedere dimensie gradaties bestaan. Het gaat niet om drie absolute tegenstellingen, maar om drie afzonderlijke assen waarop politieke partijen, bewegingen en individuen verschillende posities kunnen innemen.
De eerste twee dimensies — links-rechts en progressief-conservatief — gaan primair over politieke voorkeuren en maatschappelijke ordeningsvraagstukken. Daarover bestaat legitieme ruimte voor fundamenteel verschil van inzicht. De derde dimensie — rechtsstatelijk-autoritair — gaat over de voorwaarden waaronder die verschillen op een democratische en vreedzame manier kunnen bestaan. Een rechtsstatelijke democratie hoeft immers geen keuze te maken tussen links of rechts, of tussen progressief en conservatief. Zij moet juist ruimte bieden aan al deze overtuigingen, zolang de grondrechten en democratische spelregels worden gerespecteerd. De rechtsstaat is niet zomaar een derde politieke voorkeur naast andere voorkeuren. Zij vormt het institutionele en normatieve kader waarbinnen politieke tegenstellingen op legitieme wijze kunnen worden uitgevochten. Dat maakt het onderscheid tussen rechtsstatelijk en autoritair fundamenteler dan de andere twee dimensies.
Misschien wel de belangrijkste winst van dit meerdimensionaal model is dat hiermee een onderscheid ontstaat tussen verschil van mening over de gewenste inrichting van de samenleving enerzijds, en verschil van opvatting over de fundamentele spelregels van onze democratische rechtsstaat anderzijds. Dat onderscheid is essentieel. Over de inrichting van de samenleving mogen we het hartgrondig oneens zijn. Over de rechtsstatelijke voorwaarden waaronder we dat meningsverschil mogen en kunnen uitdragen, zouden we het in een democratie juist in hoge mate eens moeten zijn. Daarmee ontstaat een model waarin politieke partijen, bewegingen en opvattingen niet langer op één lijn hoeven te worden geplaatst, maar op drie afzonderlijke dimensies kunnen worden geanalyseerd.