Pravapis xutkaj lacinki

Навучыся беларускай лацінцы без “гачыкаў” наўпрост зараз і тут

Ты ўжо ведаеш беларускую. Цяпер навучыся чытаць і пісаць яе простай, лёккай і хуткай версіяй лацінскімі літарамі. Дастаткова выканацть усяго 17 кароткіх практыкаванняў.

Галоўная ідэя: пераход на беларускую лацінку вельмі прывабны, але класічны правапіс даволі складаны. Часта няма ні часу ні цярпення на ўсе гэтыя заблытаныя правілы і “гачыкі” (šśčćžźńŭł), таму варта паспрабаваць новы, прасцейшы правапіс, ну хаця бы для нікаў, чатаў і каментаў.

беларуская мова → bielaruskaja mova

павольная кірыліца → xutkaja lacinka

niaŭščasnaja łacinka→ shchaslivaja lacinka :-)

Пішы хутка! → Pishy xutka!

Не вучым новую мову, а вывучаем больш эфектыўны правапіс беларускай мовы. Памятай, што любы правапіс па дэфініцыі не мяняе вымаўлення.

1. Пачні з простага

Большасць літар пераходзяць з кірыліцы ў лацінку амаль непасрэдна.

А а → A a

Б б → B b

В в → V v

Д д → D d

З з → Z z

І і → I i

Й й → J j

К к → K k

Л л → L l

М м → M m

Н н → N n

О о → O o

П п → P p

Р р → R r

С с → S s

Т т → T t

У у → U u

Ф ф → F f

Х х → X x 

Ц ц → C c 

Ы ы → Y y

Э э → E e

мама → mama

тата → tata

брат → brat

вада → vada

дом → dom

мова → mova

народ → narod

сонца → sonca

рука → ruka

сыр → syr

эра → era

музыка → muzyka

свабода → svaboda

парк → park

праца → praca

сэрца → serca

цэны → ceny

рэцэпт → recept

ціхі → cixi

футбол → futbol

спорт → sport

клас → klas

інтэрнэт → internet

пост → post

сайт → sajt

лайк → lajk

файл → fajl

код → kod

2. Л л → L l

Беларуская Л заўсёды становіцца простым лацінскім L.

Тут зусім не патрэбна ніякіх Ł ł, Ľ ľ ці Ĺ ĺ.

лінк → link

лайк → lajk

лайв → lajv

лічба → lichba

лінія → linija

лідар → lidar

логін → login

цэгла → cehla

лакальны → lakaljny

3.  Ц ц → C c

Ц ц → C c, не ts.

цукар → cukar

цацка → cacka

сэрца → serca

праца → praca

цуд → cud

ціхі → cixi

цэны → ceny

цёплы → cioply

цэнтр → centr

цалкам → calkam

цукерка → cukierka

канцэрт → kancert

рэцэпт → recept

адукацыя → adukacyja

інфармацыя → infarmacyja

Ц ц → C c

Проста і адназначна. 

4. Ў ў → W w

W — гэта беларускае У-нескладовае (звычайна пасля галосных), па вымаўленню яно і сапраўды блізкае да англійскага W.

быў → byw

рабіў → rabiw

пісаў → pisaw

чытаў → chytaw

слухаў → sluxaw

думаў → dumaw

жыў → zhyw

працаваў → pracavaw

маляваў → maliavaw

гуляў → huljaw

казаў → kazaw

ведаў → vedaw

аўтобус → awtobus

аўтар → awtar

аўдыё → awdyjo

шоў → show

аўдыторыя → awdytoryja

5. Й й → J j

J — гэта наўпрост толькі беларускі й, але ні ў якім разе не ж і не дж. Таму тут усё чытаецца проста і адназначна.

мой → moj

твой → tvoj

край → kraj

йога → joga

йод → jod

дай → daj

май → maj

спакой → spakoj

бой → boj

свой → svoj

крайні → krajni

майстар → majstar

лайк → lajk

онлайн → onlajn

офлайн → oflajn

вайб → vajb

фэйк → fejk

Праўда цудоўнай літарай J j можна таксама пазначаць мяккасць зычных, замяняць апостраф, ці нават складаць галосныя гукі. Далей аб гэтым крыху ніжэй. 

6. X x → X x

Хуткая лацінка ужывае літару X x (ікс) для пазначэння X x (ха). Выглядае і чытаецца аднолькава.
Прасцей і быць не можа!

хата → xata

хлеб → xlieb

хвост → xvost

хлопец → xlopiec

хутка → xutka

хачу → xachu

хмара → xmara

хваля → xvalia

холад → xolad

хараство → xarastvo

пах → pax

страх → strax

смех → smiex

дах → dax

вуха → vuxa

хакей → xakiej

хакер → xakier

хобі → xobi

хіт → xit

хэштэг → xeshteg

А калі патрэбна перадаць гук той самай ікс, то лепей пісаць ks, як і ў кірыліцы:
тэкст →  tekst, таксі →  taksi, ксеракс →  ksieraks.

7. Г г → H h

Гэта адна з самых важных беларускіх асаблівасцяў.

Літара Г г часцей за ўсё азначае беларускае H h, але часам можа азначаць і зусім іншы гук пазначаемы лацінскай літарай G g, да яго вярнемся асобна наступным крокам. 

Беларускае Г г → H h — гэта звычайна фрыкатыўны мякка-звонкі гук. Ён утвараецца без поўнага перакрыцця паветра, з шумам, падобным на мяккае звонкае X.

галава → halava

гара → hara

голас → holas

горад → horad

год → hod

кніга → kniha

гісторыя → historyja

герой → hieroj

прыгода → pryhoda

гаварыць → havarycj

глядзець → hliadziecj

прыгожы → pryhozhy

грамадзянін → hramadzianin

Запомні:

Лацінскае H — гэта беларускае фрыкатыўнае Г.
 

8. Г г (Ґ ґ) → G g

Беларускае Ґ = цвёрды выбухны гук [g].

Гэта той самы асноўны гук, які ты ведаеш з англійскага:
go, game, green, Google.

Язык перакрывае паветра, а потым выпускае яго кароткім выбухам. 

У кірыліцы гэты гук павінен бы быў перадавацца спецыяльнай літарай Ґ ґ, але на жаль так усталявалася, што яго пішуць ужо занятай літарай Г г, што часта выклікае памылкі вымаўлення. У лацінскім альфабэце на кожны з гэтых гукаў ёсць па асобнай літары: H h і G g.

ґанак → ganak

ґузік → guzik

блоґ → blog

ґрунт → grunt

ґітара → gitara

ґрыф → gryf

ґатунак → gatunak

ґвалт → gvalt

аґрэст → agrest

маґазін → magazin

дрыґаць → drygacj

👂 Параўнай гук

H — паветра ідзе працягла: Hhhhh

G — кароткі выбух: G!

❗ Не блытай

Г г → H h

Г г (Ґ ґ) → G g

Гэта два розныя гукі, а не два спосабы напісаць адзін гук. 

Таксама не ужывай лацінскае H h замест кірылічнага Х х. Пішы: xata, xlieb, xutka.

9. Ш ш → Sh sh

школа → shkola

шар → shar

машына → mashyna

мыш → mysh

шчасце → shchascie

наш → nash

шыць → shycj

шырокі → shyroki

шапка → shapka

нешта → neshta

іншы → inshy

вышэй → vyshej

шлях → shliax

шашкі → shashki

10. Чч → Ch ch

час → chas

чат → chat

чэк → chek

ночы → nochy

чым → chym

чалавек → chalaviek

чытаць → chytacj

пачаць → pachacj

чароўны → charowny

чатыры → chatyry

чысты → chysty

чырвоны → chyrvony

вучыць → vuchycj

дапамагчы → dapamahchy

хлопчык → xlopchyk

чэмпіён → chempijon

11. Ж ж → Zh zh

жук → zhuk

жыццё → zhyccio

жоўты → zhowty

дружба → druzhba

прыгожы → pryhozhy

мяжа → miazha

чужы → chuzhy

жанчына → zhanchyna

жартаваць → zhartavacj

жаданне → zhadannie

нож → nozh

дождж → dozhdzh

вежа → viezha

важны → vazhny

12. Спалученне зг → zg

Спалученне зг заўсёды пішыцца лацінкай як zg. 

Гэта ніколі ne zh, інакш будзе блытаніна з літарай ж, дык і пасля з гук г заўсёды выбухны.

згода → zgoda

зграя → zgraja

згубіць → zgubicj

згадаць → zgadacj

згінуць → zginucj

зграбны → zgrabny

мазгі → mazgi

узгарэцца → uzgarecca

безглузды → biezgluzdy

Памятай:

Ж → ZH

ЗГ → ZG

13. Дз → Dz, Дж → Dzh

дзе → dzie

дзіва → dziva

дзякуй → dziakuj

дзверы → dzviery

дзед → dzied

дзеці → dzieci

дзень → dzienj

дзесяць → dziesiacj

дзённік → dzionnik

дзяўчына → dziawchyna

надзея → nadzieja

падзея → padzieja

спадзявацца → spadziavacca

джэм → dzhem

джунглі → dzhungli

джып → dzhyp

джынсы → dzhynsy

джойстык → dzhojstyk

джэкпот → dzhekpot

джэмпер → dzhempier

14. Э э → E e

Э → E — простае э, без змякчэння папярэдняй зычнай.

Е → ie — кірылічнае е, якое змякчае папярэднюю зычную.
Напрыклад тэлефон → teliefon, электроніка → eliektronika

эра → era

гэта → heta

цэны → ceny

шэры → shery

экзамен → ekzamien

эксперт → ekspiert

Запомні:

Э э (кірыліца) → E e (лацініца)

Е е (кірыліца) → je ці ie (лацініца)

15. Літары Е , Ё , Ю , Я

Гэтыя чатыры літары маюць у беларускай лацінцы два рэжымы. 

🟢 У пачатку слова або пасля галоснай яны пачынаюцца з гуку [й]:

Е → Je [йэ]

Ё → Jo [йо]

Ю → Ju [йу]

Я → Ja [йа]

ежа → jezha

ехаць → jexacj

ёгурт → johurt

ёршык → jorshyk

юнак → junak

юрыст → juryst

яма → jama

яблык → jablyk

🔵 Пасля зычнай i паказвае, што папярэдняя зычная мяккая:

Е → ie

Ё → io

Ю → iu

Я → ia

не → nie

снег → snieh

дзень → dzienj

дзеці → dzieci

мёд → miod

нёс → nios

цёплы → cioply

сёмы → siomy

любіць → liubicj

людзі → liudzi

люстэрка → liusterka

дзяўчына → dziawchyna

сябар → siabar

зямля → ziamlia

вясна → viasna

Запомні адну прастую формулу.

У пачатку ці пасля галоснай:

Е → je

Ё → jo

Ю → ju

Я → ja

Пасля зычнай:

Е → ie

Ё → io

Ю → iu

Я → ia

Запомні:

У адрозненні ад міжнароднага трансліта,
беларуская лацінка ніколі не ўжывае ye, yo, yu, ya для пазначэння е, ё, ю, я.

16. Мяккі знак ь і апостраф '.

Тут ёсць тры варыянты: мяккі знак (ь), раздзяляльны мяккі знак (ь) і апостраф (').
У беларускай лацінцы ўсе яны замяняюцца літарай j. Прасцей і не прыдумаеш!

1. Мяккі знак ь → j

Калі ь проста змякчае папярэднюю зычную пішам j. А любіцелі тарашкевіцы могуць у хуткай лацінцы ставіць літару j часцей.

конь → konj

дзень → dzienj

чытаць → chytacj

пісаць → pisacj

пісьмо → pisjmo

касьба → kasjba

любіць → liubicj

глядзець → hliadziecj

2. Раздзяляльны мяккі знак ь → j

Калі ь стаіць перад е, ё, і, ю, я і паказвае асобны гук [й] ў складзе галоснай пасля мяккай зычнай (л, н, с) – пішам j.

вальер → valjer

рэльеф → reljef

калье → kalje

мільён → miljon

мэдальён → medaljon

каньён → kanjon

ільінскі → iljinski

лью → lju

більярд → biljard

каньяк → kanjak

пасьянс → pasjans

Тут j = [й], а папярэдняя зычная ўжо схільная да мяккасці (л, н, с), таму не пішам jj.

3. Апостраф ’ → j

Апостраф таксама паказвае асобны [й], але пасля зычнай, якая не змякчаецца (практычна любая зычная, акрамя л, н, с).

сям’я → siamja

б’ецца → bjecca

вераб’і → vierabji

камп’ютар → kampjutar

аб’ява → abjava

аб’ём → abjom

пад’езд → padjezd

раз’юшаны → razjushany

інтэрв’ю → intervju

У хуткай лацінцы сам апостраф знікае, а яго функцыю бярэ на сябе літара j у складзе галоснай.

17. Выключэнні

Europa

Гэта наўмысная міжнародная форма, замест слабапазнавальнай формы "Jewropa"

Таму: Еўропа, Эўропа → Europa

еўрапейскі → eurapiejski

еўрапейская адукацыя → eurapiejskaja adukacyja

Еўрапейская Унія → Eurapiejskaja Unija, EU

Эўро → Euro

Беларусь

Абедзве лацінскія формы могуць выкарыстоўвацца:

Belarus — кароткая міжнародная форма

Bielarusj — поўная сістэмная форма

Такім чынам:

Беларусь → Bielarusj / Belarus

але:

беларускі → bielaruski

беларуска → bielaruska

беларус → bielarus

беларуская мова → bielaruskaja mova

Практыка: цэлыя сказы

Я люблю Беларусь.

Ja liubliu Bielarusj.

Мая сям'я жыве тут.

Maja siamja zhyvie tut.

Я чытаю беларускую кнігу.

Ja chytaju bielaruskuju knigu.

Дзякуй, мой сябар!

Dziakuj, moj siabar!

Беларуская мова — наша мова.

Bielaruskaja mova — nasha mova.

Я хачу падарожнічаць свабодна.

Ja xachu padarozhnichacj svabodna.

Беларуская мова можа быць сучаснай.

Bielaruskaja mova mozha bycj suchasnaj.

Я люблю беларускую музыку.

Ja liubliu bielaruskuju muzyku.

Мой сябар гуляе ў футбол.

Moj siabar huliae w futbol.

Яны слухаюць музыку онлайн.

Jany sluxajucj muzyku onlajn.

Гэта цікавы фільм.

Heta cikavy filjm.

Мая сястра любіць чытаць.

Maja siastra liubicj chytacj.

Дзяўчына піша пост у блогу.

Dziawchyna pisha post u blogu.

Хлопец даслаў мне лінк.

Xlopiec daslaw mnie link.

Беларуская моладзь жыве ў сучасным свеце.

Bielaruskaja moladzj zhyvie u suchasnym sviecie.

Хуткая шпаргалка

Асаблівыя адзінарныя літары

Г г → H h (гулец → huliec)

Г г (Ґ ґ) → G g (гэймер →  gejmier)

Ц ц → C c (не ts)

Х х → X x

Ў ў → W w

Й й, ь, ' → J j

Э э → E e

Двухлітарныя

Ж ж → Zh zh

зг → zg (ніколі не zh)

Ш ш → Sh sh

Ч ч → Ch ch

Е, Ё, Ю, Я

Пасля зычнай → ie, io, iu, ia

У пачатку слова, пасля галоснай ці замест апострафа → je, jo, ju, ja

Ніколі не → ye, yo, yu, ya

Пішы хутка! → Pishy xutka!

A shto budzie, kali zapisacj znakamitaja tvory hetym xutkim pravapisam bielaruskaj lacinki? 

Xto tady zmozha takoje prachytacj?