Stanisław Żemis – świadek zagłady Żydów w Łukowie / Stanisław Żemis – Witness of the Holocaust in Łuków

Najcenniejszą relację dotyczącą Zagłady Żydów w Łukowie spisał ktoś, kto do tej pory znany był jako Stanisław Żemiński. O autorze wstrząsającego i pełnego empatii dziennika nic więcej nie było wiadomo. Nie zdołano ustalić żadnych szczegółów biograficznych – skąd pochodził, gdzie mieszkał, co się z nim działo po wojnie. Jego prawdziwą tożsamość udało się dopiero odkryć w 2018 r. dr. Krzysztofowi Czubaszkowi. Zaprezentował ją w artykule pt. Stanisław Żemis – świadek zagłady Żydów w Łukowie opublikowanym w 2018 r. w roczniku „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” (tom 14). Kilka miesięcy później (w maju 2019 r.) Krzysztof Czubaszek wydał samodzielną publikację pt. Stanisław Żemis – świadek zagłady Żydów w Łukowie / Stanisław Żemis – Witness of the Holocaust in Łuków, w której oprócz wspomnianego wyżej artykułu zamieścił również pełny tekst dziennika spisanego w 1942 r. przez Stanisława Żemisa, oparty na maszynopisie zdeponowanym w Archiwum ŻIH. W dwujęzycznej publikacji autor umieścił też angielskie tłumaczenie dziennika Stanisława Żemisa oraz przetłumaczoną na angielski krótszą wersję artykułu, który w jeszcze bardziej skróconej formie ukazał się w „Tygodniku Siedleckim” (nr 21 z 22 maja 2019 r.).

Stanisław Żemis w młodości był nauczycielem, współpracownikiem Janusza Korczaka. W czasie okupacji trafił do Łukowa, gdzie zajmował się działalnością spółdzielczą oraz konspiracyjną, a po wyzwoleniu został pierwszym prezydentem Siedlec. W późniejszych latach osiadł w Warszawie, gdzie, po utracie wzroku, zajął się pracą na rzecz środowiska osób niewidomych.

Wśród wyjątkowych i szokujących relacji o eksterminacji polskich Żydów w małych miasteczkach okupowanych przez nazistowskie Niemcy znajduje się zasługujący niewątpliwie na uwagę dziennik sporządzony przez kogoś, kto przez kilkadziesiąt lat znany był jako Stanisław Żemiński, nauczyciel z Łukowa. Jednak od czasu zakończenia wojny jego opis Zagłady owiany był wielką tajemnicą: nie zachował się żaden ślad ani dokument dotyczący Żemińskiego. Było to do tego stopnia zastanawiające, że mogły pojawić się wątpliwości co do jego tożsamości. Dzięki niezwykłej pracy badawczej dr. Krzysztofa Czubaszka, historyka Żydów z Łukowa, wiemy już, kto jest autorem tego wartościowego świadectwa.

prof. Jean-Charles Szurek

Dyrektor emeritus ds. badań w Centre National de la Recherche Scientifique (Paryż), współautor książki Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski

Among exceptional and shocking testimonies about the extermination of the Polish Jews in small towns occupied by Nazi Germany, there is a diary deserving attention, written by someone who for several decades was known as Stanisław Żemiński, a teacher from Łuków. However, since the end of the war, this account of the Shoah has been a great mystery: no trace or document concerning Żemiński has been preserved. It was so puzzling that doubts about his identity might have arisen. Thanks to the extraordinary research of Krzysztof Czubaszek, Ph.D., a historian of the Jews of Łuków, we already know who the author of this valuable report is.  

Professor Jean-Charles Szurek

Emeritus director of research at the Centre National de la Recherche Scientifique (Paris), co-author of the book Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski [Night Without End. Fate of Jews in Selected Counties of Occupied Poland]

Promocja publikacji Stanisław Żemis – świadek zagłady Żydów w Łukowie / Stanisław Żemis – Witness of the Holocaust in Łuków odbyła się 26 maja 2019 r. w Tel Awiwie.