Polska niepodległa (PN) okręg nr VIII

Polska Niepodległa (PN) Okręg nr VIII - Okręg Poznański to ogólnopolska organizacja wojskowo-niepodległościowa (od 1942 roku autonomicznej organizacji AK), utworzona w Warszawie w końcu października 1939 roku przez ppor. c.w. inż. Józefa Sulińskiego (pseudonim „Harpun", „Zawisza") i związanych z nim 13 osób reprezentujących środowiska Związku Peowiaków i żołnierzy Robotniczych Batalionów Obrony Warszawy. Formalne powołanie organizacji jest datowane na 1 listopada 1939 roku. Do czasu scalenia z AK z inicjatywy kierownictwa Polski Niepodległej (rozmowy prowadzone od 31 października 1941 roku) utworzono w kraju dnia 20 lutego 1942 siedem okręgów Polski Niepodległej, jednak bez Poznania. Nie wchodziły w grę przeszkody organizacyjne lub komunikacyjne, gdyż kierownictwo PN miało już w 1940 roku liczne kontakty w Poznaniu przez ppor. Andrzeja Kozłowskiego („Opolski") aresztowanego 8 stycznia 1940 roku. W jego mieszkaniu w Warszawie przy ul. Wspólnej 56 mieścił się główny lokal łączności z Poznaniem. Z jego inicjatywy sprawami poznańskimi zajmował się ppor. rez. Kazimierz Cezary Pigułowski (pseudonim „Cezary"), aresztowany 5 czerwca 1942 roku. W specyficznym traktowaniu Wielkopolski przez kierownictwo PN z powodów politycznych odegrał rolę por. rez. Antoni Soldenhoff (pseudonim „Kozłowski").

Już wiosną 1940 utworzono w Poznaniu dwie siatki wywiadowcze, które choć powołane przez Antoniego Soldenhoffa nie używały nazwy Polska Niepodległa. Przedmiotem ich zainteresowania były zakłady Deutsche Waffen und Munitionsfabriken (DWM), czyli w okresie międzywojennym Zakłady H.Cegielski - Poznań S. A. Siatkami kierował ppor. c.w. Ignacy Gruchot (pseudonim „Grzmot , „Granit"), który współpracował przejściowo z kierownictwem POZ i ZWZ-AK w Poznaniu, a następnie - z inicjatywy Antoniego Soldenhoffa - zaczął przekazywać raporty wywiadowcze także dla PN. Latem 1942 roku Ignacy Gruchot włączył do PN grupę Stanisława Wenca, wywodzącą się z konspiracji harcerskiej i organizacji „Ojczyzna". Latem 1943 roku z inspiracji Antoniego Soldenhoffa struktury PN-AK działające w DWM ukszałtowały się w wywiadowczo-dywersyjną komórkę szyfrowaną pod nazwą „Ambulans". Pod względem wywiadowczym komórka podlegała wprost Oddzia­łowi II KG AK, natomiast działalność sabotażowo-dywersyjną koordynowało kierownictwo Polski Niepodległej w Warszawie.

W Iatach 1940 - 1943 Polska Niepodległa nie podejmowała żadnych prób utworzenia w Poznaniu siatki terytorialnej o charakterze okręgu (dowództwa terytorialnego). Tym samym komórki PN w Poznaniu były od początku działania nieformalnie autonomiczną siatką KG ZWZ-AK. Podobnie układały się stosunki całego kierownictwa PN, które w odróżnieniu od większości organizacji podziemnych samo dążyło do współdziałania z ZWZ-AK. Formalny status autonomicznej organizacji AK uzyskała PN rozkazem KG ZWZ nr 155 z 31 października 1941roku. Warunki autonomii ustaliła AK 12 czerwca 1942 roku bez sprzeciwu Polski Niepodległej. Od wiosny 1942 grupa związana z K. Pigułowskim współpracowała ściśle z ppłkiem Stanisławem Grodzkim (pseudonim „Edward ), inspektorem KG AK, późniejszym komendantem Obszaru Zachodniego AK. Podstawę prawną scalenia Polski Niepodległej z Armią Krajową stanowił „Rozkaz w sprawie podporządkowania organizacji wojskowych w Kraju Dowódcy Armii Krajowej", wydany przez Naczelnego Wodza Edwarda Rydza (pseudonim "Śmigły") dnia 18 sierpnia 1942 roku.

Wydano rozkaz w sprawie podporządkowania organizacji wojskowych w Kraju Dowódcy Armii Krajowej. Jego podstawą była ustawa o powszechnym obowiązku służby wojskowej z 9 kwietnia 1938 roku oraz dekret Prezydenta RP z 27 maja1942 roku. W rozkazie tym już w punkcie 1 czytamy „Wszystkie organizacje wojskowe, istniejące na terenie Kraju, których celem jest współdziałanie w walce z nieprzyjacielem lub w pomocniczej służbie wojskowej, podporządkowuję Dowódcy Armii Krajowej”. Punkt 5 brzmiał „Organizacje wojskowe, uchylające się od podporządkowania Dowódcy Armii Krajowej, nie będą uznawane przez Władze Polskie. Udział żołnierzy Armii Krajowej w takich organizacjach jest zakazany”. W punkcie 6 zaś stwierdzano, że żołnierze AK, którzy złamią zakaz przynależności do organizacji nieuznawanych „ zostaną pociągnięci do odpowiedzialności sądowo-karnej” [3].

Ponieważ fakt ten bywa utożsamiany z początkową fazą kontaktów scaleniowych, należy wyjaśnić, że powołanie dnia 1 kwietnia1943 roku Okręgu nr VIII PN w Poznaniu było próbą stworzenia organizacyjnej siatki alternatywnej dla utrzymania ogniw terytorialnych Okręgu Poznańskiego Armii Krajowej. Nie naruszało to w niczym istoty działania Polski Niepodległej w ramach ZWZ-AK, zgodnego z instrukcjami i rozkazami J. Sulińskiego.

Decyzję powołania Okręgu nr VIII PN podjął w imieniu komendanta głównego PN Tadeusz Chojecki („Baryka"). Nie był to akt nielojalności w stosunku do AK, gdyż prócz uzgodnień z płkiem S. Grodzkim o fakcie powołania Okręgu powiadomiono szefa Wydziału Organizacyjnego Okręgu Poznańskiego AK kpt. Jana Kamińskiego (pseudonim „Rokita"). Jego kontakty z kierownictwem 456 Okręgu nr VIII PN były na tyle aktywne, że w wielu źródłach jest wymieniany jako członek władz Okręgu nr VIII PN. Skutkiem tych kontaktów było ukierunkowanie przez AK działań organizatorskich PN na obszarach, gdzie Okręg Poznański AK miał w 1943 poważne trudności kadrowe (Poznań, Oborniki, Wągrowiec). Natomiast samowolnym działaniem Okręgu nr VIII PN była infiltracja obszaru Okręgu Pomorskiego AK (Szubin, Chojnice) z Wągrowca, w którym 32-osobową grupą PN dowodził oddelegowany z AK ppor. c.w. Franciszek Guzek (,,Orlik”, „Wujek").

Sztab Okręgu nr VIII PN stanowili: plut. rez. Antoni Wiktor Halfar („Bohun"), kpr. rez. Edmund Madajewski („Korybut"), kpr. rez. Anatol Runowski, kpr. rez. Albin Pawlaczyk („Felicja"), Marian Madajewski („Janusz"), ppor. c.w. Leon Holasz („Tomasz"), ppor. c.w. Kazimierz Taczanowski („Hrabia").

Komendantem Miasta Poznania został, oddelegowany z AK, ppor. c.w. Bolesław Zieliński („Iwar"). Miasto podzielono na 5 -7 komend rejonowych, które szyfrowano nazwami miast hiszpańskich. Na początku lata 1943 roku zorganizowano wojskowe kursy młodszych dowódców, obejmujące młodzież PN w wieku poborowym. Łączność Okręgu nr VIII Polski Niepodległej z kierownictwem PN koordynował sierż. rez. Stanisław Napierała (pseudonim „Ryś"), będący jednocześnie kurierem Obszaru Zachodniego AK.

Najliczniejsze ogniwa PN spośród 250-osobowej komendy poznańskiej istniały na Wildzie. Działali tam m.in.: Jan Ossowski („Jacek ), Edmund Grzywnowicz (pseudonim „Komandor"), Miłosław Nawrocki (pseudonim „Witur") i Marian Siczyński. W 1943, prawdopodobnie z inspiracji Oddziału II KG AK, znacznie rozbudowano sieć „Ambulansu" w DW M. Kierownikami jego ogniw byli m.in.: Adam Tynecki (pseudonim „Re- 9°n ), Stanisław Wenc (pseudonim „Stach"), Kazimierz Cofta (pseudonim „Szakal", „Kajtek"), Zbigniew Frąckowiak (pseudonim „Dąb"), Czesław Tynecki (pseudonim „Grab"), Edmund Brzozowski (pseudonim „Edi"), Jerzy Józefowicz (pseudonim „Senator"). W Okręgu kolportowano Pisma Polski Niepodległej, m.in. „Jutro" i „Glos Wolny Wolność Ubezpieczający".

Dekonspiracja Okręgu nr VIII PN nastąpiła w Warszawie wiosną 1944, prawdopodobnie w grupie kurierów. Latem 1944 roku zostały rozbite ogniwa organizacyjne w pow. wągrowieckim. Organizacja nie zdołała się odbudować do końca okupacji. Brak jest śladów, by w Poznaniu, podobnie jak w innych strukturach okręgowych PN, doszło do powołania ogniw Zjednoczenia Demokratycznego, w którym znalazło się PN w 1944 roku, lub by ocalałe z okresu wojny ogniwa ujawniały się przed UB jako PN.

Franciszek Guzek - działalność w AK

Franciszek Guzek na wojnę 1939 nie został zmobilizowany. Już w październiku 1939 nawiązał bliską współpracę z ppor. cz. w. Konradem Latanowiczem (pseudonimy "Adam", "Rosomak"), który był od sierpnia 1942 roku szefem Informacji i Propagandy okręgu poznańskiego [4] . Obaj zadecydowali o druku ulotek i gazetek konspiracyjnych. Był współredaktorem „Dla ciebie Polsko". Na początku 1940 roku pracował w Śremie. Wkrótce przeniósł się do pracy w wójtostwie w Kórniku. Z polecenia Konrada Latanowicza i decyzji podjętej wspólnie z ppor. rez. Władysławem Pietraszewskim oraz z własną żoną Elżbietą rozpoczął skuteczne starania o wpisanie na DVL (Volkslista, czyli niemiecka lista narodowościowa wprowadzona 2 września 1940 na podstawie reskryptu Heinricha Himmlera jako komisarza Rzeszy do spraw wzmacniania niemczyzny) [5], co miało mu ułatwić działalność konspiracyjną. W 1941 otrzymał powołanie do Wehrmachtu. Odtąd ukrywał się. Początkowo przebywał u rolnika Kozłowskiego w Krzyżownikach, następnie w pobliskich wioskach.

Będąc w okolicach Gołańczy, nadal współpracował z Konradem Latanowiczem, potem z por. rez. Jerzym Gawrońskim („Skaut"). Kolportował pismo „Dla ciebie Polsko". Latem 1942 objął funkcję komendanta obwodowego WTOP w Wągrowcu. Jednocześnie działał w Polsce Niepodległej, współ­pracując z lekarzem Piotrem Kowalikiem w Gołańczy.

W nieznanych bliżej okolicznoś­ciach nawiązał z nim kontakty kpt. Jan Kamiński (pseudonim „Franek"). Realizował on od wiosny 1943 roku proces scalania wojskowych organizacji podziemnych Wielkopolski z AK, dlatego 3 lutego 1943 roku za ofiarność i odwagę został przez komendanta głównego AK odznaczony Krzyżem Walecznych. Kpt. Jan Kamiński po zaprzysiężeniu powierzył mu funkcję p.o. komendanta Obwodu AK Wągrowiec w stopniu ppor. c.w.

Franciszek Guzek jako komendant Obwodu Wągrowiec przyjmował werbował, przyjmował przysięgi AK oraz mianował na stanowiska żołnierzy z mniejszych miejscowości. Udokumentowano, że mianował Janusza Maissnera z przyjął też przysięgę żołnierzy AK w Kcyni. To wydarzenie miało miejsce w mieszkaniu Mariana Heina, mieszczącego się nad piekarnią na ulicy Poznańskiej. Przyjmując postawę zasadniczą z podniesioną prawą ręką przysięgę złożyli i przyjęli następujące pseudonimy: Marian Hein ("Kraków") oraz Edmund Wesołowski ("Munda"). Edmund Wesołowski został dowódcą placówki "Rejon Kcynia". Marian Hein pracował wówczas w piekarni, nad którą mieszkał, i przez dwa tygodnie ukrywał Franciszka Guzka [6].

W czerwcu 1943 roku Franciszek Guzek został aresztowany przez Gestapo w Morakowie. Podczas próby ucieczki został ranny w nogę. Przez kilka dni przebywał w szpitalu w Wągrowcu, a potem w Gnieź­nie. Śledztwo prowadziło Gestapo w Poznaniu.

Po jego zakończeniu śledztwa w dyspozycji prokuratora przy Trybunale Ludowym w Berlinie (Volksgerichtshof) i osadzony w więzieniu w Torgau. Było to więzienie Wermahtu, do którego trafiali Polacy poprzez przymusowe włączenie części przedwojennych ziem II RP do III Rzeszy tj. Górnego Śląska, Wielkopolski i Pomorza-Województwa pomorskiego. Spowodowało to, że wielu przedwojennych polskich obywateli z tych terenów często nawet pomimo walki w 1939 r. w szeregach WP przeciwko Wehrmachtowi później otrzymywało powołanie do Wehrmachtu. Często też podpisanie Volkslisty w celu zapewnienia bezpieczeństwa rodzinie i otrzymaniu tzw. III grupy powodowało wcielenie do Wehrmachtu [7]. Wyrokiem z 22 września 1944 roku Franciszek Guzek został skazany na karę śmierci i stracony 12 lutego 1945 roku w wię­zieniu w Halle an der Saale (czyli Halle nad Soławą).