Đền Công Đồng Bắc Lệ hay còn gọi là đền Bắc Lệ là quần thể di tích tọa lạc trên một quả đồi ở thôn Bắc Lệ, xã Tân Thành, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn. Xung quanh đền có rất nhiều cây cổ thụ xanh mát, che phủ cả một khoảng không rộng lớn.

Từ trung tâm thành phố Lạng Sơn, du khách chỉ cần di chuyển theo hướng Tây Nam khoảng 70km là sẽ đến được đền. Đường lên đền khá xa nên du khách có thể kết hợp tham quan và nghỉ ngơi tại huyện Hữu Lũng, một huyện miền núi nằm ở phía nam tỉnh Lạng Sơn, nơi đây cũng có cảnh sắc thiên nhiên vô cùng tươi đẹp. 

Ngôi đền này được coi là một trong ba nơi thờ chính của Bà Chúa Thượng Ngàn - một trong những vị được thờ phụng trong tín ngưỡng thờ Mẫu tại Việt Nam. Ngôi đền cũng thường được du khách thập phương gần xa thường xuyên ghé thăm để cầu bình an, tài lộc, công danh và may mắn.

Đến thăm đền Công Đồng Bắc Lệ, du khách sẽ được chiêm ngưỡng một không gian văn hóa tâm linh với lối kiến trúc cổ đầy độc đáo, ấn tượng. Công trình này được đánh giá là một trong những nơi thể hiện rõ nét nhất văn hóa thờ Mẫu tại nước ta, mang đến không gian mới lạ cho nhiều du khách muốn đến tham quan và tìm hiểu về nét văn hóa này. 

Đền Công Đồng Bắc Lệ được xây dựng từ thế kỷ XVI – XVII, đến nay đã trải qua năm lần tu sửa, tôn tạo. Dẫu vậy, giống như rất nhiều ngôi đền khác ở miền Bắc Việt Nam, đền Bắc Lệ vẫn mang đậm dấu ấn của lối kiến trúc cổ xưa. Đây là công trình có sự giao thoa giữa văn hóa thờ cúng và lối xây dựng đền của Việt Nam và Trung Hoa. Điều này được thể hiện rõ qua các chi tiết như: cột đền làm bằng gỗ, những bức hoành phi, những câu đối được sơn son thếp vàng đầy tỉ mẩn, tinh tế… Các cột chống, bảng hiệu, chữ viết trên mái,... lại mang đậm phong cách đền cổ của nước ta.

Nơi đây có gian thờ khoảng 10m2 thờ Chầu Bé Bắc Lệ, phía Đông Bắc có bàn thờ Ngũ Hổ ngoài trời. Đi bộ từ dưới đồi lên, du khách sẽ đi qua cổng tam quan nguy nga, tráng lệ trước khi đặt chân vào khuôn viên bên trong đền. Du khách thường bái miếu Chầu Bé Bắc Lệ ở phía tay trái để dâng hương, xin được bái kiến lên Cửa Mẫu và chư thánh tại đền. Trong miếu có tượng Chầu Bé, tượng Cô Bé Bắc Lệ và tượng Cậu Bé Bắc Lệ. 

Sau khi viếng tại miếu Chầu Bé, băng qua các bậc thang là du khách sẽ đến được đền chính. Đền Bắc Lệ chính được thiết kế giống với ngôi nhà ba gian, bao gồm ba cung: Đệ Nhất – Đệ Nhị – Đệ Tam (cung cấm) có diện tích khoảng 125m2. Ngôi đền này được xây dựng theo kiến trúc chữ Đinh, sau khu vực tiền tế là hậu cung uy nghiêm, yên tĩnh và đầy thành kính.

Mái đền được thiết kế theo lối “Long triều lưỡng nghi”, trong đó, “lưỡng nghi” với ý nghĩa tượng trưng cho đất trời, có dương có âm, âm dương kết hợp hài hòa sẽ sinh sôi vạn vật. Khu vực nhà bái chính được thiết kế thành năm gian, ba gian ngoài thờ Ngũ Vị Tôn Quan, còn khu vực phía trên thờ Hưng Tiên Hiền Từ.

Câu chuyện về Bà Chúa Thượng Ngàn được người dân nơi đây lưu giữ qua nhiều thế hệ. Được biết, bà là con gái của thần núi Sơn Tinh với công chúa Mỵ Nương. Vào thời Lê Lợi, bà đã hiển linh hóa thành bó đuốc dẫn đường cho quân và dân ta đánh thắng giặc ngoại xâm. Sau khi Bình Ngô đại thắng, Lê Lợi lên làm vua, ngài đã lập ra đền Bắc Lệ để thể hiện lòng thành kính và biết ơn công lao của bà.

Chị Võ Thị Trang, một người dân sống tại xã Bắc Lệ cho biết: “Đền thờ Mẫu Thượng Ngàn đã được biết đến là nơi chính thờ Mẫu từ hàng trăm năm nay, nên dù là mùa lễ hội hay ngày thường thì chúng tôi cũng đón rất nhiều khách thập phương xa gần về cúng bái. Cảnh vật nơi đây thanh tịnh, rất phù hợp với những ai muốn rời xa sự ồn ào, náo nhiệt của thành phố để về với Mẫu, cầu mong bình an, thưởng thức cảnh đẹp thiên nhiên’’.

Đến đền Bắc Lệ, du khách còn được chiêm ngưỡng nhiều hiện vật cổ có niên đại hàng trăm năm, cùng các pho tượng thần được được điểm trang cầu kỳ, tinh xảo. Trong đền có 19 pho tượng lớn nhỏ làm bằng gỗ, các ban bệ cũng được làm bằng các loại gỗ quý. Phần xà nhà cũng có các loại hoa văn cùng hình tượng mãng xà - nét đặc trưng trong văn hóa thờ cúng tâm linh của người Việt ta. 

Dịp đầu năm hoặc khoảng tháng 9 âm lịch là thời điểm diễn ra lễ hội tại đền Bắc Lệ. Lễ hội sẽ được tổ chức trong ba ngày liên tiếp để tiếp đón du khách thập phương đến thưởng ngoạn, lễ bái và vui chơi. Du khách sẽ được tham dự lễ hội rước Mẫu Thượng Ngàn lên đền, được chiêm ngưỡng nhiều lễ cúng và màn hát chầu văn vô cùng thú vị.

Trước khi diễn ra lễ hội, đội thực hiện nghi lễ sẽ tiến hành các nghi thức như: lau tượng Thánh Mẫu và Ngọc Hoàng, chuẩn bị các mâm cỗ chu đáo: hoa quả, xôi, gà luộc, đồ lễ vàng mã, ngựa giấy… Sau đó, đội bê lễ sẽ khiêng kiệu Mẫu đi xung quanh từ cổng vào đến đền chính, kèm với đó là tiếng chiêng, tiếng trống hòa, tiếng nhạc cung đình khiến nghi lễ thêm phần náo nhiệt và thành kính.

Hành trình về miền Thiên giới là tuyến du lịch gắn với màu áo đỏ của Thánh Mẫu Liễu Hạnh với 11 điểm tham quan, quãng đường khoảng 130 km. Mở đầu là cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, qua đền Mẫu Đồng Đăng đến các điểm dọc quốc lộ 1B về miền quê hương cách mạng Bắc Sơn anh hùng. Những địa danh như cầu Khánh Khê, rừng hồi Xứ Lạng, hang Thẩm Khuyên - Thẩm Hai, Dòng sông ngầm tại điểm du lịch sinh thái suối Mỏ Mắm, Ký ức biển Khuổi Nọi nơi thành lập đội Cứu quốc quân đầu tiên của QĐND Việt Nam, đến Vườn quýt Hang Hú độc đáo, Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn… gắn các giá trị di sản địa chất, quá trình tiến hóa sự sống tiêu biểu của loài người với dấu tích của người tiền sử lâu đời nhất Việt Nam có niên đại 475.000 năm, từ nền Văn hóa Bắc Sơn cho đến vùng quê hương cách mạng quật khởi yên bình ẩn hiện trong thung lũng lúa vàng tạo nên một hành trình tham quan kỳ thú.

Đền Mẫu Đồng Đăng nằm ở khu Lò Rèn, thị trấn Đồng Đăng, Lạng Sơn, là một trong những di tích tiêu biểu của tín ngưỡng thờ Mẫu, tạo nên dấu ấn đặc sắc nơi vùng biên giới xứ Lạng.

Đền Mẫu Đồng Đăng – thiêng liêng tín ngưỡng thờ Mẫu ở Lạng Sơn

Cùng với đền Bắc Lệ (huyện Hữu Lũng), đền Kỳ Cùng (thành phố Lạng Sơn), đền Mẫu Đồng Đăng (hay Đồng Đăng linh tự) từ lâu đã trở thành trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lạng Sơn. Đền được xây dựng lần đầu tiên vào khoảng thế kỷ XIX tại một mái đá sát chân núi cách vị trí ngày nay khoảng 300m. Sau đó, thấy địa thế đền chật hẹp không thuận tiện di chuyển, nhân dân địa phương đã di dời đền đến vị trí hiện tại. Đến năm 1990, chính quyền và nhân dân đã góp tiền của, công sức xây dựng ngôi đền khang trang hơn. Theo dân gian, đền Mẫu là nơi diễn ra cuộc gặp gỡ giữa Thánh Mẫu Liễu Hạnh và Trạng Bùng – Phùng Khắc Khoan sau khi ông đi xứ từ Trung Quốc trở về.

Đền Mẫu Đồng Đăng hiện tại có 5 gian thờ: phía trong thờ Phật Chuẩn Đề và Phật Quan Thế Âm Bồ Tát. Phía ngoài là gian thờ Tam Tòa Thánh Mẫu bao gồm Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn và Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ. Gian bên phải thờ Sơn Trang gồm chúa Thượng Ngàn ở giữa, hai bên là Chầu Mười Đồng Mỏ và Chầu Chín; gian bên trái thờ Chầu Đệ Tứ Khâm Sai. Chính điện là gian thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh.

Đền Mẫu Đồng Đăng còn có một khuôn viên rộng, nằm sát chân núi. Tam quan đền khá hoành tráng, cửa xây vòm cuốn, có một cửa chính và hai cửa phụ, với những họa tiết, hoa văn đặc sắc. Trên các cột trụ của cổng tam quan có đắp một hàng câu đối bằng chữ Nho. Đặc biệt, trên đỉnh tam quan có chuông đồng và khánh đồng cổ kính. Ngoài ra, những dáng long, phượng mềm mại, đối xứng nhau tạo nên dáng cổ linh thiêng cho ngôi đền.

Bước qua cổng đền, du khách sẽ bước vào không gian của cõi Phật – Thánh với khói nhang phảng phất. Hai bên tả, hữu đền còn có 2 chú voi được điêu khắc phủ phục bên lối đi. Không gian đền được xây dựng tinh tế theo lối tăng cấp, tựa vào núi. Phía sau đền là một bảo tháp với các tầng cung cấm. Lối vào bảo tháp nằm phía sau các điện thờ và chỉ được mở vào ngày lễ hội.

Vào những ngày lễ, Tết, rằm hay mùng một, ngôi đền trở nên nhộn nhịp với những hàng quán bán đồ lễ, vàng mã cùng đông đảo khách thập phương đến vãn cảnh, cầu bình an, sức khỏe. Vào mùng 10 tháng Giêng, tại đền Mẫu Đồng Đăng diễn ra lễ hội đầu xuân của các dân tộc xứ Lạng. Lễ hội đặc sắc bởi văn hóa tâm linh và các trò chơi dân gian như múa sư tử, võ dân tộc, thi đấu thể thao truyền thống…

Mùa vàng ở thung lũng Bắc Sơn

Tháng 7 và tháng 11 là thời gian những cánh đồng lúa ở thung lũng Bắc Sơn (huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn) bước vào mùa lúa chín. Vẻ đẹp rực rỡ như bức tranh bích họa là điểm nhấn thu hút đông đảo du khách và các nhiếp ảnh gia tham quan đến với huyện miền núi này.

Nằm cách Thủ đô Hà Nội khoảng 160km, Bắc Sơn không chỉ là địa danh lịch sử nổi tiếng với khởi nghĩa Bắc Sơn mà còn được biết đến với những thửa ruộng chín vàng dễ dàng làm xiêu lòng du khách. Được các dãy núi trùng điệp bao bọc, thung lũng Bắc Sơn nằm trọn trong một vùng đất với địa hình bằng phẳng, rộng lớn. Trong đó, khí hậu mát mẻ và đất đai màu mỡ là điều kiện thuận lợi để bà con nơi đây canh tác hai vụ. Vì vậy, để tận mắt chiêm ngưỡng những mảng màu sắc rực rỡ của cánh đồng lúa chín, những người yêu du lịch thường bảo nhau rằng, thời điểm “săn lúa” đẹp nhất ở Bắc Sơn vào tháng 7 và tháng 11 hàng năm. Đây cũng đặc điểm tạo nên sự khác biệt giữa Bắc Sơn khi những nơi được mệnh danh là thiên đường mùa lúa chín như Mù Cang Chải (Yên Bái), Hoàng Su Phì (Hà Giang), Y Tý (Lào Cai)... lại thu hoạch vào thời gian từ tháng 9-10. 

Nếu như mùa lúa vàng ở khu vực Tây Bắc nổi tiếng với những dãy ruộng bậc thang  đặc trưng, thì tại Bắc Sơn, những cánh đồng lúa lại bằng phẳng và trải dài trên một vùng rộng lớn. Do thời gian cấy lúa và gặt của từng hộ đồng bào khác nhau nên thung lũng Bắc Sơn như một bức tranh thiên nhiên sống động với nhiều màu sắc, từ màu xanh non của lúa mới cấy, đến màu vàng ươm của lúa đang trổ bông. Nếu may mắn, du khách có thể đến đúng thời điểm khi lúa ở thung lũng Bắc Sơn chín đều một màu vàng óng ả, trông tựa như bức thảm khổng lồ được dệt bởi lúa vàng và sắc nắng.

Với vẻ đẹp hấp dẫn, thung lũng Bắc Sơn đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều nhiếp ảnh gia. Tại “Triển lãm ảnh đất nước, con người ASEAN” do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức ngày 5/8 vừa qua, bức ảnh với chủ đề “Thung lũng Bắc Sơn” (tác giả Vũ Kim Khoa) đã vinh dự được chọn là tác phẩm xuất sắc nhất đại diện cho Việt Nam nhận cúp đồng hạng mang tên “Ảnh ASEAN-2017” do Ban tổ chức trao tặng. Bên cạnh đó, thung lũng Bắc Sơn còn được ca ngợi và xuất hiện trên các trang web nước ngoài như When On Earth – một trang web tư vấn chuyên về du lịch.

Trong hành trình “săn” mùa lúa chín ở Bắc Sơn, du khách hãy dành thời gian tham quan, khám phá những điểm đến hấp dẫn ở vùng rẻo cao Đông Bắc này. Đối với các nhiếp ảnh gia hay những “tay máy” không chuyên, Đỉnh Nà Lay trở thành điểm đến quen thuộc không thể thiếu nếu muốn có được những bức ảnh toàn cảnh về Bắc Sơn. Ở vị trí trung tâm thị trấn Bắc Sơn, núi Nà Lay có độ cao 600m so với mực nước biển và trên 1.200 bậc thang đá. Để leo đến đỉnh núi, du khách sẽ mất một khoảng thời gian từ 45 phút đến 1 giờ đồng hồ. Cheo leo và vất vả, thế nhưng địa hình khó khăn không làm chùn bước những người yêu du lịch, bởi đây được coi là địa điểm lý tưởng để chiêm ngưỡng trọn vẹn vẻ non nước hữu tình của thung lũng Bắc Sơn. Đặc biệt vào thời điểm bình minh ló rạng hay hoàng hôn đang buông xuống.

Tô điểm cho bức tranh thiên nhiên là dòng sông nhỏ uốn lượn qua từng thửa ruộng, là những nếp nhà sàn bình yên nằm e ấp dưới chân núi. Kề cạnh những thửa ruộng rực rỡ sắc màu là thị trấn Bắc Sơn – một thị trấn nhỏ xinh, đây cũng là nơi sinh sống của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Kinh... Tham quan trung tâm thị trấn, du khách có thể dễ dàng tìm thấy các món đặc sản dân tộc được bày bán tại các khu chợ như bánh chưng đen (món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ của người Tày), thịt khâu nhục (món ăn dân dã của đồng bào dân tộc Tày, Nùng), quýt Bắc Sơn (thứ quả thơm ngon, đậm chất núi rừng được trồng ở thung lũng hoặc sườn đồi), bún khô, bánh ngải, xôi cẩm, cá suối nướng...

Điểm nhấn ấn tượng trong cung đường khám phá Bắc Sơn phải kể đến Làng văn hóa du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn (xã Quỳnh Sơn, huyện Bắc Sơn). Nằm sát thị trấn Bắc Sơn, Làng văn hóa du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn được hình thành và hoạt động từ năm 2010, đến nay có trên 400 hộ người Tày, Nùng sinh sống. Các ngôi nhà sàn trong làng đều có kiến trúc đồng nhất, độc đáo với cửa nhà quay về hướng Nam, tạo không gian thoáng mát, hài hòa với thiên nhiên. Đến với Làng văn hóa Quỳnh Sơn, du khách sẽ có dịp dạo bước trên con đường làng thơ mộng, tận hưởng không khí thanh bình, tự tay chế biến các món ăn dân tộc và hòa mình vào nếp sống giản dị của người dân địa phương để khám phá, trải nghiệm những nét văn hóa đặc sắc. 

Ngoài ra, huyện Bắc Sơn còn có những điểm du lịch như Hồ Tam Hoa, Đồn Mỏ Nhài, Đèo Tam Canh – ngọn đèo hùng vĩ với chiều dài 10km nối giữa huyện Bình Gia và huyện Bắc Sơn, Đình Nông Lục – di tích lịch sử quốc gia, đồng thời là sự kết hợp kiến trúc đặc trưng của đồng bằng Bắc bộ và kiến trúc nhà sàn của người Tày, Bảo tàng khởi nghĩa Bắc Sơn – nơi bảo quản và trưng bày nhiều hiện vật về cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn lịch sử... Với nhiều di tích lịch sử, văn hóa độc đáo, tham quan Bắc Sơn hứa hẹn sẽ đem lại cho du khách những trải nghiệm hấp dẫn và thú vị.

Trũng Na Dương, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn là vùng lộ thiên trầm tích Đệ tam, hình thành cách đây khoảng 33 triệu năm, chứa đựng những di tích hóa thạch phong phú nhất Việt Nam nói riêng và Đông Nam Á nói chung.

Trũng Na Dương còn được gọi là bồn địa Na Dương được đánh số điểm 35 trong tổng số 38 điểm tham quan thuộc 4 tuyến du lịch vùng Công Viên Địa chất (CVĐC). Đây là điểm di sản địa chất đặc biệt, quan trọng nhất trong tổng số 7 điểm di sản địa chất của CVĐC Lạng Sơn.

Trũng Na Dương cách TP. Lạng Sơn khoảng 32 km về phía Đông theo Quốc lộ 4B, bao gồm thị trấn Na Dương và một số xã lân cận mỏ than Na Dương, huyện Lộc Bình.

Theo tài liệu do Phòng VH-TT huyện Lộc Bình cung cấp, tại đây, quá trình khai thác ở mỏ than Na Dương đã phát hiện nhiều hóa thạch động thực vật dưới các lớp trầm tích kỷ Đệ Tam niên đại từ 39 đến 5 triệu năm cách ngày nay, chúng được hình thành từ kết quả của hoạt động dịch trượt đới đứt gãy địa chất Cao Bằng - Tiên Yên, có giá trị quan trọng trong nghiên cứu khoa học cổ sinh và khoa học Trái Đất.

Từ hàng chục triệu năm trước, nơi đây vốn là đồng bằng bị nâng lên hạ xuống do hoạt động kiến tạo địa chất, dần bị đầm lầy hóa với sự phát triển của hồ và đầm lầy đan xen, tạo điều kiện cho thực vật phát triển mạnh và dần tích tụ, bị chôn vùi tạo thành than dưới môi trường nước hồ hiếm khí.

Tại đây, ngoài tài nguyên than thuận tiện khai thác còn ẩn chứa rất nhiều tài nguyên di sản địa chất quý báu, độc đáo về cổ sinh, thể hiện một lịch sử phát triển địa chất và kiến tạo hấp dẫn thú vị, thu hút nhiều nhà địa chất, khách du lịch trong và ngoài nước đến tham quan, nghiên cứu.

Ở mỏ than Na Dương cho đến nay các nhà khoa học đã phát hiện và nghiên cứu nhiều bộ sưu tập khổng lồ dấu tích hóa thạch của các loài động vật, thực vật đa dạng, độc đáo, sống cách đây khoảng 20-30 triệu năm, nhiều giống loài hiện còn tồn tại.

Từ năm 1992 hóa thạch một loài cá sấu nhỏ đã được phát hiện, kể từ đó có thêm hàng loạt phát hiện mới về hóa thạch với các chi loài động thực vật được công bố.

Về thực vật, các hóa thạch tại đây đã chứng minh sự tồn tại của những khu rừng ẩm ướt nhiệt đới, cận nhiệt đới. Các loài thực vật giàu chất nhựa phát triển ở những vùng khí hậu ôn đới ẩm hoặc cận nhiệt đới, nhiệt đới nóng ẩm như họ Cử, họ Sồi, long não, dâu tằm, thị, đa… và một số loài thực vật bậc thấp.

Hóa thạch động vật rất phong phú bao gồm động vật thân mềm, động vật có xương sống như cá, rùa, cá sấu và hóa thạch động vật có vú như tê giác, linh trưởng, “quái thú than”, đặc biệt là tê giác và linh trưởng mũi cong. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra bằng chứng chứng minh các loài động vật có vú tại trũng Na Dương là thủy tổ của các loài tê giác và “quái thú than” tại châu Âu.

Điều đó khẳng định mối liên hệ địa sinh học chặt chẽ giữa hệ động vật có vú ở Na Dương và châu Âu, làm nổi bật tầm quan trọng của Đông Nam Á như một khu vực nguồn cho sự phân tán động vật có vú xuyên lục địa dọc theo rìa phía Bắc đại dương cổ.

Nhận thức được những giá trị đó, hiện nay, Ban Quản lý CVĐC Lạng Sơn đã và đang tích cực phối hợp với Công ty Than Na Dương xây dựng, phát triển địa điểm "Thế giới đầm hồ Na Dương" thành một điểm tham quan nổi bật.

Dự án triển khai tại đây có diện tích khoảng hơn 5.800m2, bao gồm các hạng mục như: Đài quan sát ngắm cảnh, bãi đỗ xe, nhà chờ, nhà vệ sinh, con đường tham quan và một bảo tàng trưng bày hóa thạch cổ sinh ngoài trời phục vụ du khách và nhân dân đến tham quan tìm hiểu, nghiên cứu khoa học.

Đây sẽ là điểm đến hấp dẫn trên tuyến tham quan số 4, được coi như một “cửa sổ” mở ra cái nhìn về thế giới đầm hồ cổ đại, là viên ngọc sáng của CVĐC Lạng Sơn.