Afgodenschemering | de leegte achter de ironie

Een korte cultuurfilosofische beschouwing van een performance uit de jaren tachtig

Met Afgodenschemering leverde een groep jonge Delftse dichters en kunstenaars in de jaren tachtig opmerkelijk scherpe kritiek op het culturele klimaat van hun tijd. In een enigszins macabere voorstelling stelden zij een vraag die destijds niet modieus was: wat blijft er over van een cultuur wanneer zij haar oude waarden en zekerheden heeft afgebroken, maar niet meer weet waarin zij nog geloven moet.

Zes figuren in lange zwarte gewaden en hoge hoeden droegen het postmoderne nihilisme symbolisch ten grave. Op het podium stond een etalagepop met een klein zwart-wit televisietoestel als hoofd. Het beeldscherm gaf een sneeuwbeeld. Een monnikachtige doodsfiguur las bij het licht van een kandelaar een lange reeks namen van filosofen, dichters en kunstenaars uit de moderniteit voor.
Het waren eenvoudige maar veelzeggende beelden. Vooral de in pak geklede etalagepop met tv-hoofd was raak: een mens met een wemelend hoofd; het beeldscherm staat aan, er is ruis, maar de inhoud ontbreekt. Dat was een treffend symbool voor een tijd waarin de productie en verspreiding van beelden steeds belangrijker werd, terwijl betekenis op de achtergrond raakte.
Achteraf bleek de voorstelling behoorlijk visionair te zijn geweest en raakte het postmoderne denken op een gevoelige plek: het taboe op grote verhalen was op zichzelf een nieuw groot verhaal, een nieuwe afgod geworden. Bovendien dreigde het postmoderne wantrouwen zelf een houding te worden waarin iedere aanspraak op diepgang of authenticiteit bij voorbaat verdacht was. Dat was precies wat de performance Afgodenschemering wilde belichten.

De voorstelling was geen pleidooi voor een terugkeer naar oude dogma’s of traditionele gezagsverhoudingen, noch wilden de bedenkers de verworvenheden van de postmoderne gedachtegang ongedaan maken. Ze zochten echter iets nieuws: een elan waarin vrijheid en kritisch denken konden samengaan met inhoud, verbeelding en bezieling. De oude goden waren verdwenen, en op hun plaats kwam langzaam een leeg hoofd te staan. Een leeg hoofd vol ruis.

SLOTGEDACHTE

Een samenleving die geen onderscheid meer durft te maken tussen het waardevolle en het vluchtige, verliest uiteindelijk haar vermogen om het waardevolle te herkennen.

Gerelateerd: Novembris, Toen dichters blaften | Romantisch Colectief Navigatie