1. De essentie van jaloezie.
A) Ontwikkel een houding van tevreden zijn met wat u hebt, ook al hebben anderen meer. Kijk naar wat u hebt als heel veel, en naar wat anderen hebben als heel weinig. Wens dat anderen meer hebben dan dat ze nu hebben. Een jaloers persoon beschouwt wat hij zelf heeft als weinig, en wat een ander heeft als heel veel. Hij wil dat anderen minder hebben dan ze nu hebben.
B) Jaloezie komt omdat men zich concentreert op de paar goede momenten in een ander zijn leven, terwijl men jaren van ellende negeert.
C) De essentie van jaloezie is een diep verlangen iemand anders te zijn. In zijn meest extreme vorm is dit een volledig wegcijferen van zichzelf.
D) Over het algemeen zijn mensen niet jaloers op de goede kwaliteiten van een persoon, maar op de eer die hij of zij daarvoor ontvangt.
E) Het is gebruikelijk wanneer mensen jaloers zijn op iemand die zij kennen die beroemd is geworden, vooral wanneer zij vinden dat hij de lof die hij ontvangt niet verdient.
F) De reden die ten grondslag ligt aan het feit dat iemand haat voelt voor iemand die groter is dan hijzelf is hoogmoed.
Een hoogmoedig persoon vindt het oneerlijk of onrechtvaardig dat iemand anders iets heeft wat hij niet heeft. Hij voelt zichzelf beter dan anderen en voelt zich
geïrriteerd wanneer anderen hem voorbijstreven.
2. Wees eerlijk tegenover jezelf ten aanzien van uw jaloezie
A) Wanneer u jaloers bent op iemand die iets bereikt heeft wat u niet bereikt heeft, dan zou u dat kunnen wegredeneren als dat u slechts wenst dat u net zo veel bereikt zou hebben als die ander, en dat u teleurgesteld bent dat u niet beter bent dan dat u bent. Maar waarschijnlijk is het zo dat in werkelijkheid uw jaloezie bestaat uit haat tegen dat persoon. U voelt pijn omdat die persoon iets bereikt heeft, en niet omdat u verbetering nodig hebt.
B) Het voelen van een lichte irritatie wanneer u iemand een ander hoort prijzen is het begin van jaloezie. Zo gauw als u dit bij uzelf bemerkt, verander dan uw gedachten om de jaloezie te verwijderen.
C) Er zijn vele dingen die u niet begeerd zou hebben wanneer u die niet bij anderen gezien zou hebben. Jaloezie zorgt er voor dat u meer wil hebben dan normaal gesproken het geval zou zijn. Als iets niet zou bestaan, dan zou u zich niet rot voelen omdat u het niet hebt. De reden dat we ons rot voelen omdat we een hoop dingen niet hebben is omdat we zien dat anderen ze wel hebben. Maak een lijst van dingen waarvan u denkt dat u ze zou moeten hebben. Hoeveel van die dingen vallen in de categorie van jaloezie?
Eén manier om te testen is om te kijken hoeveel van de dingen gemist zouden worden door mensen die tweehonderd jaar geleden leefden, toen veel van die dingen nog niet bestonden.
3. De schadelijkheid van jaloezie.
A) Jaloezie is niet alleen maar een slechte karaktereigenschap, het kan zeer wel beschouwd worden als een serieuze en gevaarlijke ziekte.
B) Jaloezie veroorzaakt schadelijke lichamelijke reacties. Een jaloers persoon voelt zich altijd terneergeslagen en miserabel. Hij is niet in staat om normaal de Torah te bestuderen of zijn gebeden op te zeggen omdat zijn gedachten constant afgeleid zijn. Hij zal niet in staat zijn om het voedsel wat hij eet te waarderen. Wanneer iemand jaloers is op een ander, dan vult hij zijn hoofd met zorgen, lijden, en ellende, terwijl de persoon waar hij jaloers op is in staat is om zich goed te vermaken.
C) Jaloezie wordt veroorzaakt door domheid en een gebrek aan inzicht. Wanneer u jaloers bent op een ander, dan wint u daar niets bij, en die ander verliest daar niets bij. De enige verliezer bent u. Er zijn mensen wiens domheid zo groot is dat telkens wanneer ze iemand zien die het voor de wind gaat, dat ze dan pijn en lijden ervaren. Ze worden zo gepijnigd door wat anderen hebben, dat ze niet kunnen genieten van wat ze zelf hebben.
Wanneer je jezelf het lijden van jaloezie bezorgt door jezelf te vertellen hoe vreselijk het wel niet is dat jij niet hebt wat anderen wel hebben, dan is het niet alleen zo dat je geen plezier krijgt van wat je niet hebt, maar dan zal je ook geen plezier verkrijgen van wat je wel hebt. Hoewel je niet zoveel hebt als een ander kan je toch net zo gelukkig zijn als die ander wanneer je je maar concentreert op wat je wel hebt.
D) Jaloezie is irrationeel. Wanneer je brandt van jaloezie, dan is degene waar je jaloers op bent daar op geen enkele manier door benadeeld. Als hij geleerd is, dan blijft hij net zo geleerd. Als hij rijk is, dan blijft hij net zo rijk. De jaloerse persoon verwoest alleen zichzelf. Hoe meer hij klaagt over hoe het een ander voor de wind gaat, hoe meer schade hij zichzelf toebrengt.
E) Jaloezie maakt een kalm gemoed en een gelukkig leven onmogelijk. Een jaloers persoon zijn leven is vol lijden en verbittering. Hij zal nooit blij zijn met wat hij zelf heeft. Er zijn vele mensen die werkelijk van het leven zouden kunnen genieten, ware het niet dat ze één enorm probleem hebben: Wanneer ze zien dat anderen beter af zijn, dan verliezen ze hun gemoedsrust.
F) Wanneer u jaloers bent op anderen dan zal u nooit van het leven kunnen genieten. U zal altijd iemand anders vinden om jaloers op te zijn, ongeacht wat u zelf hebt. Er zal altijd iemand anders zijn die groter is dan u in rijkdom, wijsheid, of macht. Wanneer u niet ophoudt om uzelf te vergelijken met anderen dan zal uw leven vol zijn van onnodige pijn en lijden.
Realiseert u zich dat in elke groep maar èèn de beste kan zijn. Bijvoorbeeld; in een school met vijfhonderd studenten kan er maar één het beste geheugen hebben, vierhonderd negenennegentig zullen dit niet hebben.
Slechts één zal er met de beste originele gedachten op de proppen komen, (niet noodzakelijkerwijs degene met het beste geheugen) vierhonderdnegenennegentig zullen dit niet doen. Daarom zal iemand die jaloers is op de talenten en verworvenheden van een ander altijd veel onnodig lijden, ongeacht wat hij zelf bereikt heeft.
G) Er is een sterke neiging in mensen om het beste te zijn in alle zaken: Wijsheid, goede daden, rijkdom en eer. Dit verlangen kan iemand doen lijden wanneer iemand beter is of meer geld heeft dan hijzelf. Wanneer de jaloezie sterk is dan voelt iemand haat en weerzin tegen degene waar hij jaloers op is. Hij zal hem ellende toewensen en kwade geruchten over hem verspreiden. Zulke haatgevoelens zijn zeer verwoestend. Wanneer een persoon geneigd is om jaloers te zijn dan is zijn hele leven vol van geestelijke stress. Hij hoopt dat anderen fouten maken, en hij verheugd zich wanneer ze dat doen.
H) Jaloezie is één van de voornaamste oorzaken van haat. Wanneer u een hekel hebt aan iemand, vraag uzelf dan eens eerlijk af of u misschien jaloers op hem of haar bent. U zou jaloers kunnen zijn op zijn verworvenheden, karaktereigenschappen, baan, beroemdheid, of populariteit. Wanneer u zich bewust bent van wat de bron is van de haat, dan kan u dat gemakkelijker overwinnen.
I) Onze levens zijn zo kort en vluchtig dat het niet de moeite waard is om onze tijd te verspillen met jaloers zijn op een ander, voor wat voor reden dan ook.
4. U bezorgt uzelf de pijn van jaloezie
Wanneer iemand de pijn van jaloezie voelt, dan bezorgt hij zichzelf die pijn. Wanneer u zichzelf realiseert dat uw eigen gedachten de wortel zijn van uw pijnlijke jaloezie, dan kan u gaan werken aan het veranderen van uw houding en gedachten om de pijn van de jaloezie te overwinnen.
Aangezien u uzelf de pijn bezorgt, hebt u ook de mogelijkheid om het te stoppen. Niet het feit dat iemand anders intelligenter, rijker, of succesvoller is dan u bezorgt u de pijn, maar uw emotionele pijn komt van het feit dat u uzelf vertelt dat het vreselijk is dat iemand anders het verder gebracht heeft op een bepaald terrein dan u. Bekijk die gedachte eens kritisch: Wat is er nou werkelijk zo vreselijk aan? Zo gauw als dat u een neutrale, of nog beter, een positieve houding aanneemt ten aanzien van iemand anders zijn succes, dan zal u vrij zijn van jaloezie, en kan u zelfs positief tegen de situatie aankijken.
Iemand die lijdt aan de pijn van jaloezie moet deze paragraaf honderd en één keer doorlezen, totdat het een deel van hemzelf is geworden.
5. We hebben een verplichting om jaloezie te overwinnen.
A) Wanneer u u zorgen maakt over iets wat u te kort komt, zoals geld of status, en midden in deze gedachten denkt u plotseling aan iemand die u kent en die wel geld of status heeft, dan zijn deze gedachten de eerste stadia van jaloezie.
Deze gedachten zijn gevaarlijke wortels die uw liefde voor uw vrienden kunnen verwoesten. U bent verplicht om deze gedachten te overwinnen zodra ze beginnen.
B) De Torah verlangt van ons om gevoelens van jaloezie en vijandigheid ten aanzien van anderen te verwijderen. Dit is niet een nivo wat verwacht wordt van de zeer groten, maar ook de gewone man heeft de mogelijkheid om zich te bevrijden van die negatieve emoties als hij er aan werkt.
C) Wees voorzichtig om geen positie te accepteren waarin u waarschijnlijk jaloers zal worden op anderen.
D) Eén van de meest kwaadaardige soorten jaloersheid is wanneer iemand jaloers is op iets wat een ander verkregen heeft door overtredingen. Iedereen die jaloers is op iemand die een hoop geld verdiend heeft door de Torah te overtreden die maakt de fout zich te concentreren op iemand zijn materiële winst en vergeet zich te focussen op de schade die die persoon zichzelf berokkend heeft.
Dit kan vergeleken worden met iemand die iemand anders iets ziet eten wat vergiftigd is en dan jaloers is omdat die ander iets lekkers zit te eten. Iedereen die zich focust op de gevolgen van het eten van het vergif die zal medelijden hebben met die persoon in plaats van jaloers op hem te zijn. Jaloers zijn op een zondaar geeft blijk van verkeerde prioriteiten.
6. Iemand die geleerd heeft om gelukkig te zijn hoeft nooit jaloers te zijn.
A) Iemand die waardeert dat de Almachtige alles in de wereld geschapen heeft voor hem om van te genieten is zich bewust van de overvloed van goede dingen die hij heeft in de wereld. Met deze waardering hoeft niemand zichzelf arm te vinden in vergelijking met iemand anders die net wat meer heeft dan hij. Zelfs de armste persoon ter wereld heeft vele dingen om dankbaar voor te zijn. Iedereen heeft de mogelijkheid om gelukkig te zijn. Laat niet het feit dat iemand anders wat meer heeft u beroven van uw geluk.
B) Verheug u in wat u heeft en dan hoeft u nooit jaloers te zijn op iemand anders. Het beste wat iemand kan verkrijgen van zijn bezittingen, ervaringen, verworvenheden, vaardigheden, of beroemdheid, is geluk. Wanneer u gelukkig bent met wat u doet en hebt, dan kan niemand echt iets meer verkrijgen dan wat u al hebt. U hoeft dan nooit het gevoel te hebben dat u iets mist, omdat het uiteindelijke doel van die dingen datgene is wat u nu al hebt, namelijk geluk.
C) Iemand die zich verdiept in zijn Torah studies kan zo veel plezier en vreugde hebben dat alle lichamelijke en materiële pleziertjes er bij in het niet vallen.
7. Jaloezie is vaak gebaseerd op misverstanden.
A) In het algemeen kan de ware omvang van iemand zijn fortuin niet beoordeeld worden door oppervlakkige indrukken. Het weinige wat een rechtvaardige heeft kan veel beter zijn dan de opzichtige overvloed waarin menige wetteloze zich verheugt. De bescheiden bezittingen van een rechtvaardige maken hem veel gelukkiger dan de grote fortuinen van veel kwaaddoeners waar zoveel ophef over gemaakt wordt in de wereld.
B) Van een afstandje kan het er uit zien alsof er hedonistische (plezier najagende) mensen zijn die een leven van compleet plezier leiden. Maar dit is een foute indruk. Aan het goede van deze wereld kleeft veel verdriet, en er is niemand die een leven van compleet plezier heeft. Er is een volkswijsheid die zegt: “Wanneer iemand lacht dat zien anderen dat, maar wanneer iemand huilt zien zij het niet.” Zelfs het grootste fortuin heeft zijn negatieve kanten. De Torah geleerden vatten dit in het kort samen als: “Hij die rijkdom vermeerdert vermeerdert zorgen.” Er is nog een volksgezegde wat zegt: “Niemand weet wiens schoenen knellen.” Dat betekent: Iemand zijn schoenen mogen er mooi uitzien voor anderen, maar alleen degene die ze draagt voelt dat ze zijn voeten pijn doen.
C) Een arm mens zou jaloers kunnen zijn op een rijke. Tot op zekere hoogte is dit gebaseerd op denkfout. Vaak is het lijden en plezier van de rijke hetzelfde als dat van de arme. Het voornaamste plezier van iets verkrijgen we als we het voor het eerst krijgen, maar na een poosje raken we er aan gewend. Uiteindelijk krijgt de rijke niet meer plezier van zijn dure maaltijden dan de arme van zijn eenvoudige voedsel. Het plezier wat een arme verkrijgt van een kleine winst die hij maakt is hetzelfde als wat een rijke verkrijgt van een veel grotere winst. De pijn van de rijke als hij iets mist wat hij graag wil hebben is even groot als dat van de arme wanneer die iets mist wat noodzakelijker is voor hem.
D) Een ongelukkig persoon heeft de neiging om te denken dat iedereen in de wereld gelukkig is en dat hij de enige uitzondering is. Zijn jaloezie vergroot zijn ellende. Een oppervlakkige blik op de wereld geeft de indruk dat anderen werkelijk gelukkiger zijn dan u. Maar kijk wat verder dan de oppervlakte, en dan ziet u dat het overgrote deel van de mensheid geluk moet ontberen. Bijvoorbeeld; veel mensen benijden de zeer rijken. Maar kijk wat beter naar hun persoonlijke levens en dan zal u vaak problemen zien die mensen beroven van hun geluk. Vele van die problemen zijn geen kleine dingen die nu eenmaal gebeuren, maar worden veroorzaakt door hun rijkdom.
E) Wanneer mensen jaloers zijn op de hoeveelheid geld die een ander verdiend heeft, dan realiseren ze zich vaak niet de vele factoren die hun jaloezie te niet zouden doen. Bijvoorbeeld, iemand die jaloers is op iemand anders zijn salaris gaat er vaak van uit dat die persoon er niet heel hard voor heeft moeten werken. Vaak heeft die persoon veel tijd en energie gestoken in zijn werk, terwijl degene die jaloers op hem is de voorkeur geeft aan gemakkelijker werk wat minder tijd vergt, ook al verdient hij er dan minder mee. Een andere factor die vaak over het hoofd gezien wordt is dat de ander veel meer onkosten heeft dan u, vaak gerelateerd aan het werk, en daarom heeft hij geen gemakkelijker leven. Dit is vooral het geval als hij in een duurdere omgeving woont waar de prijzen veel hoger zijn. Ja hij verdient veel meer, maar omdat hij veel meer moet uitgeven zou het wel zo kunnen zijn dat hij zich veel meer zorgen maakt over zijn financiën dan u.
F) Iemand vertelde me dat hij op zoek was naar ideeën om zijn appartement te verbeteren. Hij bekeek een aantal appartementen voor ideeën, en bij elk appartement wat hij bezocht vertelden de bewoners hem dat de andere appartementen beter zijn. Iemand op de bovenste verdieping zei dat de lagere appartementen beter waren, en iemand op de begane grond zei dat de bovenste appartementen beter waren. Iemand in een appartement aan de straat zei dat de achterste appartementen beter waren, en iemand in de achterste appartementen zei dat de appartementen aan de straat beter waren. Iedereen was zich bewust van wat er mis was met zijn appartement, maar was zich niet bewust van de problemen met de andere appartementen.
Toen er een grote weg aangelegd werd bij Kobrin, kwam er een oudere Jood uit een verre stad werken bij de aanleg er van. Van Joods Nieuwjaar tot aan het Loofhuttenfeest kwam hij in de synagoge van Rabbijn Moshe van Kobrin om te bidden. Toen hij klaar was om afscheid te nemen van de Rabbijn was het een erg koude dag, en hij dacht bij zichzelf: “Rabbijn Moshe boft maar dat hij Rabbijn is. Hij kan in een warm huis verblijven met voldoende eten. Ik moet buiten in de kou en de regen werken.” Terwijl die man verzonken was in zijn jaloerse gedachten kwam er een radeloze moeder binnen die hysterisch riep: “Mijn zoon is vreselijk ziek, help me!” De tranen van de vrouw beroerden iedereen daar aanwezig, maar de rabbijn voelde haar pijn veel meer dan iemand anders. Toen realiseerde de man zich dat de Rabbijn van Kobrin veel meer leed dan hij.
G) Jonge mensen denken dat beroemd zijn heel waardevol is, maar zij met levenservaring weten dat in werkelijkheid publiciteit slechts heel kort duurt. De aard der dingen is dat elk nieuwsbericht slechts een zeer kortdurende indruk op ons maakt. Na een paar minuten is de indruk verdwenen en vlug vergeten. Het is dan alsof het nooit geweest is.
Veel mensen zijn jaloers op mensen die een hoop publiciteit krijgen. Maar eens goed kijken hoe vluchtig publiciteit feitelijk is zal de waarde er van snel doen afnemen in uw ogen. Op het praktische nivo is er geen reden om jaloers te zijn op hen die publiciteit verkregen hebben.
H) Alhoewel iemand die vanuit een puur rationeel standpunt naar eer kijkt ziet dat het niets meer dan een illusie is, soms gebeurt het dat iemand er aan verslaafd raakt. Hij zal er dan niet alleen behoefte aan hebben, maar hij zal dan ook geheel onnodig de pijn van jaloezie ervaren.
Iemand die jaloers is op een ander moet proberen om zijn eigen doelen te verduidelijken. Wat wil hij precies? Dat alle zeven miljard mensen op aarde van hem gehoord hebben en hem respecteren? Dat is meestal erg onwaarschijnlijk. Moeten een miljoen mensen van hem gehoord hebben? Een honderdduizend? Duizend? Hoe lang moeten ze aan hem denken? Een maand, een week, een dag, een paar uur, een paar minuten? Voor de meeste mensen komt jaloezie er op neer dat een relatief klein aantal mensen een relatief korte tijd denken dat iemand anders beter is op een bepaald gebied dan zij. Een buitenstaander zal zeggen: “En wat dan nog?” De persoon die jaloers is moet zijn jaloezie ter discussie stellen met de volgende vragen: “Wat is er zo vreselijk aan als die andere persoon meer eer krijgt dan ik?” “Wat houdt me tegen om gelukkig te zijn zelfs al is er iemand bekender dan ik?”
8. Jaloezie over geestelijke zaken
A) In geestelijke zaken leeft elk mens in een geheel eigen wereld. Iemand zijn wereld raakt totaal niet de wereld van iemand anders. Daarom is er geen enkele reden om jaloers te zijn op de geestelijke verworvenheden van iemand anders.
B) Wees zelfs op het gebied van Torah studie blij met wat u geleerd hebt, en wees niet jaloers op de kennis van anderen.
C) Het kan gemakkelijk gebeuren dat iemand die moeite heeft om zijn Torah studies te begrijpen jaloers wordt op iemand wiens briljante verstand nieuwe inzichten creëert. Zulke jaloezie is een fout. Iemand die moeite heeft om eenvoudige dingen te begrijpen en hard werkt om het toch te begrijpen, die zal hetzelfde gevoel hebben iets bereikt te hebben wanneer hij het begrijpt als degene met het briljante verstand wanneer die iets op zijn hogere nivo begrijpt. Daarbovenop, de beloning is in verhouding tot de moeite die er gedaan is. Daarom is degene die moeite heeft om iets te begrijpen en er daarom harder voor werkt dan een ander, geestelijk op een hoger nivo.
D) De Chazan Ish schreef dat een persoon die er oprecht van houdt om goede daden te doen vanwege zijn bezorgdheid voor het welzijn van hen die hulp nodig hebben, die zal niet jaloers zijn op iemand anders die ook liefdadigheid doet. Zijn enige doel is om anderen te helpen, en het zal voor hem geen groot verschil maken of hij het nou doet of iemand anders.
E) Rabbijn Simcha Bunim uit Parshischo zei: “Ik zou niet van plaats willen ruilen met onze voorvader Abraham. Als ik Abraham zou zijn, en Abraham zou mij zijn, dan is er niet meer rechtvaardigheid in de wereld. Mijn doel is om mijn eigen gedrag te verbeteren.”
F) Jaloezie is zo'n essentieel deel van veel mensen hun persoonlijkheid, dat het niet redelijk is om te verwachten dat ze dat volledig kunnen uitbannen. Laten ze het daarom op een goede manier kanaliseren. Laat hun jaloers zijn op hen die wijsheid hebben, zodat zelf ook meer wijsheid zullen verkrijgen.
9. U mist niets wanneer anderen het goed hebben.
A) De Talmoed zegt: “Niemand kan ergens aankomen wat voor een ander bestemd is.”
Een jonge Yeshiva leraar hoopte in de middagen wat bij te kunnen verdienen in de diamanthandel, en hij benaderde vrienden en bekenden voor hulp. Zij reageerden met: “We wensen je veel succes, maar je verwacht toch niet dat we jou onze klanten gaan geven?” Toen de man zijn problemen deelde met Rabbijn Moshe Mordechai Heschel, die later de Rabbijn van Kopishnitzer werd, maar toen in zaken zat, toen gaf de Rabbijn hem zijn hele lijst met klanten en contacten. “Welke zal ik proberen?” vroeg de jonge man. “Welke je maar wilt. Allemaal als je de tijd er voor hebt.” “Allemaal? Maar ik wil niet uw klanten afpakken!”
Rabbijn Moshe lachte en zei: “Ons levensonderhoud is in de handen van de Almachtige, en Hij heeft voldoende voor ons allebei. Maak je geen zorgen.”
B) Iemand die vertrouwen heeft die zal niet afgunstig zijn op de financiën van een ander. Iemand die een gebrek aan vertrouwen heeft die zal constant jaloers zijn op wat anderen hebben. Hij heeft het gevoel dat al het goede wat anderen verkrijgen van hem afgenomen wordt. Deze gedachten veroorzaken vijandigheid naar anderen toe, en zij beantwoorden dat door hem te verachten.
C) Alhoewel de meeste mensen niet verteerd worden door brandende jaloezie, toch zijn ze niet geheel vrij van negatieve gevoelens wanneer ze horen over het succes van anderen. Dit gaat vooral op voor mensen die in hetzelfde beroep werkzaam zijn. Overwin deze gevoelens door u te realiseren dat wat anderen bereiken geen effect heeft op u.
D) Gevoelens van jaloezie zijn gebaseerd op een illusie. Wat verliest u wanneer een ander meer geld heeft en meer eer verkrijgt dan u?
Wanneer jaloerse gedachten in u opkomen vraag uzelf dan af: “Wat verlies ik door wat die ander heeft?”
Als dit niet genoeg is dan kan u uw jaloezie overwinnen door kalmpjes tegen uzelf keer op keer te herhalen: “Het maakt mij echt niets uit wat een ander heeft.” Ga hier mee door totdat u het begint te voelen. In het begin zou u dit kunnen zeggen zonder gevoel, maar door het maar vaak genoeg te herhalen zal het een deel van uzelf worden.
De eigenaar van een winkel kwam naar Rabbijn Meir van Parmishlan en klaagde tegen hem dat iemand een winkel net naast hem geopend had, en dat zijn inkomen gevaar liep. Rabbijn Meir zei tegen hem: “Is het je ooit opgevallen dat wanneer een paard wil drinken uit een vijver, dat hij dan met zijn hoef in het water stampt? Wanneer hij zijn hoofd naar het water buigt om te drinken, ziet hij zijn eigen schaduw. Hij denkt dan dat er nog een paard aan het drinken is, en hij is bang dat er dan niet genoeg water voor hen beiden is, en daarom probeert hij dat andere paard weg te jagen. In werkelijkheid is hij bang van zijn eigen schaduw, en er is genoeg water voor heel veel paarden. Zo ben jij ook bang van een denkbeeldige vijand. De Almachtige zal in jouw levensonderhoud voorzien, en jij hoeft je geen zorgen te maken over wat een ander verdient.
10. U hoeft uzelf niet met anderen te vergelijken.
A) Richt uw aandacht niet op wat anderen hebben, en dan zal u niet jaloers op hen zijn.
Om jaloezie te overwinnen moet u uw gedachten onder controle houden. In het begin zal dit heel moeilijk zijn, maar het wordt gemakkelijker voor iemand die constant een bewuste poging doet om alleen daar aan te denken waar hij besluit om aan te denken.
B) Iemand die tevreden is met wat hij heeft is rijker dan elk ander die meer heeft maar die niet tevreden is met zijn deel. Focus u op wat u hebt en niet op wat een ander heeft.
C) Jaloezie komt van het vergelijken van uzelf met anderen. Wanneer u wat u hebt vergelijkt met wat iemand anders heeft, dan zal u de neiging hebben om jaloers te zijn als u denkt dat hij iets heeft wat u niet heeft. Stop met het over uw schouder kijken om te zien wat anderen hebben en richt u op het genieten van wat u hebt. U zult dubbel voordeel behalen; u zal genieten van wat u hebt, en u zal niet lijden vanwege wat anderen hebben.
D) Een nederig persoon is gelukkig met ongeacht welk deel de Almachtige hem geeft, ongeacht hoe groot dat deel is.
Ongelukkig zijn vanwege wat u mist is voor een groot deel gebaseerd op jaloezie. “Als iemand anders dat heeft, waarom heb ik het dan niet?” In de meeste gevallen, als er niemand zou zijn die meer zou hebben, dan zou u gelukkig zijn met wat u hebt. Een nederig persoon stelt geen buitensporige eisen. Hij zegt niet dat het niet rechtvaardig is of dat het niet eerlijk is dat iemand anders meer heeft dan hem. Wie is hij om te zeggen wie het meer waard is om sommige dingen te hebben? Zijn nederigheid stelt hem in staat om gelukkig te zijn met wat hij heeft.
E) Iedereen is anders in zijn persoonlijkheid en aangeboren mogelijkheden. Daardoor heeft een ieder de mogelijkheid om de Almachtige te dienen op zijn eigen unieke manier volgens zijn mogelijkheden en beproevingen.
F) Het is natuurlijk voor iedereen om op een bepaald moment jaloers te zijn op iemand anders. Beetje bij beetje zou u de deugden van anderen kunnen opmerken en tegelijkertijd uw fouten en gebreken kunnen opmerken. Dit zou er uiteindelijk toe kunnen leiden dat u een groot minderwaardigheidscomplex verkrijgt in vergelijking met anderen in uw omgeving. Dit is een zeer pijnlijk gevoel wat vaak gepaard gaat met ontmoediging: “Waarom zou ik m'n best doen aangezien ik toch niet zoveel zal bereiken als die en die?” De manier om dit te overwinnen is om u te realiseren dat elk persoon een hele wereld op zichzelf is. Neem uzelf niet de maat met de maatstaf van iemand anders. U taak is om iets te bereiken met uw unieke talenten. U heeft niemand zijn goedkeuring nodig om een waardig persoon te zijn.
11. Het verlangen om de beste te zijn.
A) Er is een soort jaloezie die vaak voorkomt onder mensen die succesvol zijn in het verkrijgen van kennis en vergaren van rijkdom. Zij willen nummer één zijn, en willen niet dat iemand hen voorbijstreeft in het gebied waarin zij uitblinken. Dit is erg slecht. Wanneer iemand jaloers is op de kennis op zich, of op de rijkdom op zich, dan zal hij proberen om er meer van te verkrijgen. Maar iemand die eist dat hij boven anderen staat zal zich verheugen wanneer anderen vallen. Zij moeten hun houding ter discussie stellen. Wat verliezen zij in werkelijkheid wanneer iemand anders meer wijsheid of geld heeft? Ga door met proberen meer Torah kennis te verkrijgen, maar het moet u niet deren wanneer iemand anders een grotere hoeveelheid verkrijgt.
Enkele studenten van Rabbijn Baruch van Leipnich waren van streek toen zij hoorden dat een zekere Torah geleerde claimde dat hij een grotere geleerde was dan hun leraar. Zij legden de zaak voor aan hun leraar die kalmpjes antwoordde: “Ik twijfel er geen moment aan dat er ergens op de wereld een grotere geleerde bestaat dan ik. Wat maakt het uit wanneer die persoon denkt dat hij die grotere geleerde is?”
B) Wedijver kan veel onnodige pijn en lijden veroorzaken. Het kan vaak lijden tot vele ernstige ziekten veroorzaakt door stress en zelfs tot vroegtijdige dood.
U kan wedijver overwinnen door u niet al te bezorgd te maken om uzelf te vergelijken met anderen. Op de lange termijn, wat maakt het voor u uit wat anderen bezitten of bereikt hebben? Het is zinvoller om u te focussen op uw eigen potentieel dan om naar anderen te kijken.
C) Zelfs in spirituele zaken kan wedijver veel schade aanbrengen. Proberen om anderen te overtreffen in extra strenge regels en andere extreme zaken om maar de meest perfecte persoon te zijn kan veel stress en emotionele slijtage veroorzaken. Zo iemand zal de neiging hebben om anderen te kleineren om zichzelf te verhogen. Werk in geestelijke zaken aan het verbeteren van uzelf, en gebruik anderen als voorbeeld, maar zonder wedijver.
Rabbijn David Leikes, een volgeling van de Ba'al Shem Tov, gaf de volgende vergelijking: Een koning vocht verschillende veldslagen in verschillende landen. De zoon van de koning stond aan het hoofd van één van de legers. Als de zoon van de koning hoorde dat één van de andere generaals succes had in de strijd, dan was hij blij, want hij wilde het beste voor zijn vader, de koning. Wanneer hij hoorde dat zijn vaders generaals het niet goed deden in de strijd, dan voelt hij zich slecht, ook al deed hij het zelf goed in de strijd. Hij weet dat de verliezen zijn vader pijn zullen doen, en hij leeft mee met zijn vader. De andere generaals zullen waarschijnlijk precies omgekeerd reageren. Zij zullen alleen blij zijn als zijzelf winnen. Als de andere generaals verliezen en slechts één is er succesvol, dan zal die ene blij zijn, want hij zal dan meer verheven zijn in de ogen van de koning. Zijn doel is persoonlijke glorie, en hij is niet echt bezorgd om wat het beste is voor de koning.
Evenzo, iemand die goede daden doet omdat hij de wil van de Almachtige wil vervullen die zal blij zijn als hij hoort dat anderen zelfs nog meer doen dan hij. Maar als iemand pijn ervaart wanneer hij hoort dat een ander meer bereikt heeft op het geestelijke vlak dan hij, dan betekent dat dat hij in principe gemotiveerd is door een verlangen naar persoonlijke verhoging.
12. Jaloers zijn op rijkdom en bezittingen.
A) Probeer u in materiële zaken altijd te focussen op mensen die minder hebben dan u, en niet op diegenen die meer hebben.
In geestelijke zaken, wanneer u voelt dat u hoogmoedig wordt, bedenk dan dat er rechtvaardigen zijn die veel meer bereikt hebben dan u. Dit soort gedachten zal u helpen om nederig te worden. Maar ongeacht hoe weinig geld en bezittingen u hebt, probeer u te focussen op iemand die nog minder heeft dan u. Dit zal voorkomen dat u jaloers wordt op degenen die meer hebben dan u.
B) Velen voelen dat zij die dingen missen waarvan zij zien dat anderen ze hebben, en ze lijden daardoor. De reden dat zoveel luxe gezien wordt als noodzakelijke dingen is omdat anderen het hebben. De juiste houding is om u te richten op anderen die minder hebben dan u. Wanneer u die vaardigheid onder de knie hebt, dan zal u constant de goedheid van de Almachtige waarderen en niet het gevoel hebben dat u iets mist. Aangezien mensen hun rijkdom of armoede afmeten aan de hand van wat zij zien dat anderen hebben, daarom bent u verzekerd van een gelukkig leven wanneer u wat u hebt vergelijkt met anderen die minder hebben dan u.
C) Wanneer een arme een kleine hoeveelheid voedsel bemachtigd, dan is zijn blijdschap hetzelfde als die van een rijke wanneer die verkrijgt wat hij wil. Een rijke voelt zich bedroefd wanneer hij iets mist waarvan hij denkt dat hij het nodig heeft op dezelfde manier als dat een arme zich bedroefd voelt wanneer hij iets mist. Wanneer je een bepaalde tijd, bijvoorbeeld een week of een maand neemt, en een grafiek maakt van de emoties van een rijke en van een arme, en je meet dan de hoeveelheid vreugde en depressie die elk van hen ervoer gedurende die tijd, dan zal je hoogstwaarschijnlijk zien dat de emotionele levens van beiden ongeveer hetzelfde zijn. Waar zij zich blij of depressief over voelen dat zal waarschijnlijk sterk verschillen, maar de algemene emotionele reacties zullen waarschijnlijk niet erg verschillend zijn. De waarde van rijkdom is voornamelijk in de ogen van de armen. Wanneer zij jaloers zijn op de rijken dan denken zij dat als zij alleen maar net zo succesvol zouden zijn als de rijken, dat ze dan extreem gelukkig zouden zijn. Maar dit is alleen maar zo omdat de armen de rijken van een afstand zien. Als je een eerlijk oordeel van de rijken zou horen, dan zie je dat de dingen waar de armen jaloers op zijn, dat ze dat als heel gewoon zien, en daarom voelen ze niet het constante geluk wat anderen zich inbeelden.
D) De vreze voor de Almachtige, een goed geweten, het vervullen van iemand zijn verplichtingen, huiselijke vrede en harmonie; dit zijn de beschermengelen die het armste krot veranderen in een paradijs. Verwijten, oneerlijkheid, huiselijke onvrede en haat kunnen de rijkste maaltijd waardeloos maken en het fijnste voedsel bitter laten smaken.
E) Rabbijn Josef Hurwitz placht te zeggen: Zelfs een rijke heeft geen twee magen en de hoeveelheid voedsel die hij kan eten is beperkt.
Iemand die arm is die overdrijft de hoeveelheid geluk die een rijke heeft. We zijn allemaal beperkt in onze mogelijkheden voor lichamelijk plezier. Wanneer iemand genoeg te eten heeft dan hoeft hij niet jaloers te zijn op iemand anders zijn rijkdom.
F) Het verschil tussen sommige rijke mensen en een gevangene is dat de één boeien van ijzer heeft, en de ander van goud.
G) Rabbijn Samson Raphael Hirsch zei: “Het is niet hoeveel of hoe weinig je hebt wat je groot of klein maakt, maar hoe groot of klein je bent met wat je hebt.”
13. Realiseert u zich dat u hebt wat u nodig hebt.
A) Iemand die leeft met het Torah perspectief, die realiseert zich dat de Almachtige hem precies dat verschaft wat hij nodig heeft om zijn unieke taak in het leven te vervullen. Daarom is er nooit een reden om jaloers te zijn op wat anderen hebben.
U bent alleen jaloers op anderen omdat u voelt dat u iets mist wat anderen hebben. Maar op het moment dat u zich realiseert dat u niks mist dan is er geen reden meer om jaloers te zijn op iemand anders.
B) Iemand wiens doel geestelijke groei is die ziet materiële bezittingen als stukken gereedschap voor die groei. Hij realiseert zich dat het gereedschap wat hem gegeven is precies goed is voor zijn persoonlijke behoeften. Als een bepaald object aan zijn vriend gegeven is, dan realiseert hij zich dat dat geschikt is voor de taak van zijn vriend, en niet voor die van hem. Net zoals een bril die gemaakt is voor iemand anders niet geschikt is voor u, zo zijn ook alle materiële bezittingen op maat gemaakt voor degene aan wie ze gegeven zijn. Iedereen die zich dit perspectief eigen maakt zal niet jaloers zijn op wat anderen bezitten.
14. Voel vreugde voor de voorspoed van anderen.
A) Zelfs iemand die van anderen houdt en hen het allerbeste wenst op gebieden als rijkdom, bezit, eer, kennis, en wijsheid, die heeft toch de neiging om niet te willen dat anderen hem evenaren op die terreinen. Hij wil boven hen zijn op alle gebieden. Dit is de boodschap van de Torah in het vers: “Heb uw naaste lief als uzelf.” De Torah leert ons om niet jaloers te zijn. We moeten willen dat anderen ongelimiteerd succes hebben. Dit was de liefde die Jonathan had voor David. Hij verwijderde alle gevoelens van jaloezie uit zijn hart en wenste dat David over heel Israel zou heersen ondanks dat het in de lijn der verwachting lag dat Jonathan zelf die positie wilde hebben als de erfgenaam van zijn vader; koning Saul.
Wanneer je echt van iemand houdt dan ben je blij met wat hij bereikt en met zijn succes, ook al wordt hij groter dan jij.
Wanneer je oprecht van iemand houdt, dan zal je niet alleen niet jaloers zijn op iets wat hij bereikt of verkrijgt, maar je zal doen wat je kan om hem te helpen, ook al verlies je er zelf op.
B) Mensen hebben de neiging om jaloezie en wrok te voelen ten aanzien van anderen in hun vakgebied. Een kleermaker bijvoorbeeld is meer geneigd om een hekel te hebben aan een andere kleermaker dan aan een timmerman. Daarom zegt de Torah ons “Heb uw naaste lief als uzelf.” Zelf wanneer iemand is “als uzelf”, dat betekent, hij heeft hetzelfde beroep, dan moet u nog steeds uw negatieve gevoelens overwinnen en uw plicht om hem lief te hebben vervullen.
C) Het is heel natuurlijk om jaloers te zijn op de voorspoed van anderen. De Torah eist van ons dat we niet alleen geen negatieve gevoelens hebben over wat anderen verkrijgen, maar dat we ook blij moeten zijn met hun voorspoed. Het vereist bewuste inzet om te werken aan het voelen van liefde voor anderen. Diegenen die niet werken aan deze eigenschap zullen zeer waarschijnlijk ten prooi vallen aan jaloezie.
D) In een brief aan een jonge man schreef Rabbijn Jechezkiel Levenstein: “Iemand is succesvol wanneer hij werkt aan de eigenschap van oprecht willen dat anderen succesvol zijn. Het is gemakkelijk om te praten alsof je iemand succes toewenst terwijl je van binnen wilt dat hij mislukt. Je moet weten dat in het algemeen onmogelijk is om zonder hard werk enige deugd te verwerven, en dan blijf je zitten met je natuurlijke neigingen en gedrag.”
E) Probeer altijd vreugde te scheppen in iemand anders zijn succes in geestelijke zaken en materiële verworvenheden. Wanneer je dit kan doen dan zal je in plaats van de pijn van jaloezie vreugde voelen over iemand anders zijn succes.
In plaats van tegen jezelf te zeggen: “Wat vreselijk dat die persoon dat en dat bezit”, zeg tegen jezelf: “Ik ben blij dat die persoon dat en dat bezit.” Als u uzelf deze positieve houding kan eigen maken, dan zal uw emotionele reactie op iemand anders z'n voorspoed er één van vreugde zijn.
15. Accepteer de wil van de Almachtige.
A) Wanneer u jaloers bent op iemand dan klaagt u in feite tegen de Almachtige omdat Hij iets goeds gegeven heeft aan die ander in plaats van aan u.
B) Hij die gelooft dat de Almachtige persoonlijk voor hem zorgt die zal elke plaats of positie die Hij voor hem bereid heeft als zijn erfenis die hij verkrijgt bij zijn geboorte met blijdschap accepteren.
C) Wanneer iemand jaloers is op een ander zijn persoonlijke schoonheid, lichamelijke kracht, of rijkdom, dan geeft hij blijk van een gebrek aan acceptatie van wat de Almachtige besloten heeft wat hij moet hebben. Iemand die zich realiseert dat de Almachtige rechtvaardig en eerlijk is, die zal niet jaloers zijn op die ander.
D) Het onder de knie krijgen van de gewoonte om u te blijven richten op wat de Almachtige u gegeven heeft zal u verlossen van jaloers zijn op wat anderen hebben. Wanneer u de neiging hebt om jaloers te zijn op anderen, herlees dan elk uur op het hele uur een lijst van dingen waarvoor u dankbaar moet zijn.
E) Iemand die van de Almachtige houdt die houdt van de mensen die Hij geschapen heeft, en daarom wil hij het goede voor hen. Zo iemand zal niet jaloers zijn op wat anderen hebben want hij heeft geen andere wil dan de wil van de Almachtige.
16. Probeer deugden te kopiëren.
A) Wanneer u hoort dat iemand een deugd verworven heeft, probeer er dan achter te komen hoe hij dat gedaan heeft. Wanneer mensen horen dat iemand veel geld verdiend heeft, dan proberen ze er achter te komen hoe hij dat gedaan heeft, zodat zij ook meer geld kunnen gaan verdienen. Probeer in geestelijke zaken ook te leren van de successen van een ander.
B) Wanneer iemand jaloers is op iemand zijn goede eigenschappen, of op zijn geestelijke groei, hoe kan hij dan weten of zijn jaloezie positief of negatief is? Rabbijn Josef J. Hurwitz, Rosh Yeshiva van Nevardok, gaf de volgende criteria: Als u gemotiveerd bent om de goede eigenschappen en gedrag van die persoon te verwerven, dan is uw jaloezie positief en zal het leiden tot groei. Maar wanneer u alleen maar van slag bent omdat die ander goede eigenschappen heeft en anderen hem beschouwen als beter, dan is uw jaloezie negatief en moet u het overwinnen.
Wanneer u blijft proberen te leren van het positieve gedrag en eigenschappen van anderen, dan zal u in plaats van de pijn van jaloezie te voelen, blij zijn als u ziet dat zij een goede eigenschap hebben.
17. Technieken om jaloezie te overwinnen.
A) Eén van de geboden in de Torah is een verbod op begeren van wat anderen toebehoord. De Ibn Ezra schrijft dat velen zich afvragen hoe de Torah ons kan gebieden om niet te begeren wat anderen hebben. Hoe kan iemand niet de goede dingen begeren die hij ziet bij iemand anders? De Ibn Ezra legt uit dat iemand niet datgene zal begeren waarvan hij denkt dat het voor hem volledig onbereikbaar is. Een arme boer die zal niet depressief zijn omdat hij niet met de dochter van de koning kan trouwen. Hij realiseert zich dat ze in totaal verschillende werelden leven. Evenzo moeten we ons realiseren dat de Almachtige ieder persoon zijn deel in de wereld gegeven heeft. Leer om datgene wat u niet hebt te zien als totaal buiten uw bereik, en dan zal u het bestaan er van volledig uitwissen uit uw gedachten. U zal u dan verheugen in wat u hebt, en niet begeren wat u niet hebt.
Rabbi Avraham Mordechai Alter, de Gerrer Rabbi, bezocht eens het huis van iemand die een hele grote privebibliotheek had. Voordat hij zijn huis weer verliet zei de Rabbijn die zelf ook een hele grote boekenverzameling had dat hij een zeldzaam boek opgemerkt had wat hij zelf niet had. De man zei: “Rabbijn, het is me een eer en een genoegen om u het boek als geschenk te geven.” “Het zij verre van mij om jouw boek aan te nemen” zei Rabbijn Avraham Mordechai. “Dit is een fantastische kans om het gebod 'Gij zult niet begeren' te vervullen.”
B) Een techniek die gevoelens van jaloezie en vijandigheid verwijdert is om positieve zaken te bespreken met degene waar u jaloers op bent. Spreek ook uit hoe blij u bent met het succes van anderen. Als u het moeilijk vindt om op prettige toon met hem te praten, wees dan op zijn minst voorzichtig om niks negatiefs over hem te zeggen. Negatieve woorden zullen olie op het vuur gooien en zij zullen uw jaloezie en vijandigheid vergroten. Als u er het zwijgen toe doet dan zal u uw negatieve gevoelens niet verergeren.
C) Wanneer u jaloers bent op iemand, doe dan wat u maar kunt om liefde voor hem te voelen. Probeer hem op alle mogelijke manieren te helpen en gedraag u op een manier die volledig tegenovergesteld is aan het gedrag van iemand die jaloers is. Doe uw uiterste best om hem te redden van mogelijke fouten of vergissingen.
D) Door alles wat u hebt in te zetten voor het vervullen van de vereisten van de Torah zal u jaloezie overwinnen. Iemand die dit nivo bereikt heeft zal niet jaloers zijn als iemand meer rijkdom heeft dan hij. Hij gebruikt zijn geld niet om persoonlijke eer mee te verwerven, maar alleen om de Torah mee te eren. Aangezien hij geen persoonlijk vooroordeel heeft zal hij geen jaloezie voelen als iemand anders meer heeft dan hij.
E) Op een keer toen Rabbijn Israel Salanter in Bialostok was om geld in te zamelen voor een goed doel, toen hoorde zijn gastheer hem opstaan midden in de nacht en telkens weer tegen zichzelf zeggen: “Jaloezie, lust, en het najagen van eer verwijderen iemand uit de wereld.” Toen hem hier naar gevraagd werd, verklaarde Rabbijn Salanter dat hij de volgende dag een rijke man moest bezoeken om een donatie te vragen voor de goede zaak. Hij was bang dat hij jaloers zou worden wanneer hij het huis van de rijke man zou zien, en hij bereidde zichzelf alvast van te voren voor om mogelijk jaloezie te vermijden.
F) Jaloezie is wanneer je ziet, hoort, of herinnert dat iemand anders iets heeft wat jij niet hebt en dat je dan jezelf vertelt: “Het is vreselijk dat die persoon meer heeft dan ik” of “Het is niet eerlijk dat ik niet heb wat hij heeft.” Om je jaloezie te overwinnen stel die dingen die je tegen jezelf zegt ter discussie. Zeg tegen jezelf waarom het niet “vreselijk” of “oneerlijk” is dat die ander meer heeft dan jou. Als een tweede stap kan u besluiten om blij te zijn over een ander zijn voorspoed. Zelfs als u in het begin denkt dat het erg onwaarschijnlijk is dat u zich werkelijk goed zal voelen, blijf uzelf toch indenken dat u met blijdschap reageert. Vertel uzelf zoveel redenen als u maar kan waarom u zich goed kan voelen, en stel u voor dat u op een positieve manier reageert. Wanneer u dit vaak genoeg doet dan zal u geleidelijk aan een positieve verandering opmerken in uw gevoelens.
G) Denk aan keren dat u zich goed voelde over iemand anders z'n voorspoed. Zelfs wanneer u maar één geval kan bedenken in uw hele leven dat u dit plezier ervoer, dan hebt u toch een innerlijk fundament waar u op kan bouwen. Aangezien u dit al eens eerder gedaan hebt kan u er op vertrouwen dat u dat nog eens kan.
A) Jaloezie heeft positieve kanten, want zonder jaloezie zou de hele wereld tot stilstand komen. Mensen zouden niet het initatief nemen om iets te bereiken.
B) Er zijn twee soorten jaloezie. Er is positieve jaloezie die wijsheid vermeerdert, en jaloezie die een persoon verwijdert uit de wereld. Jaloezie is positief wanneer u deugden ziet in een ander en u wilt dat u die deugden ook hebt. Deze jaloezie is ten goede, want het kan u motiveren om te verbeteren. Jaloezie is negatief wanneer u het jammer vindt dat iemand een goede karaktereigenschap heeft, en u wil dat hij die niet heeft.
C) Rabbijn Josef Chajiem Sonnenfeld zei: “Ik heb nooit last gehad van jaloezie. Niet alleen was ik niet jaloers op materiële verworvenheden van anderen, zoals rijkdom en eer, maar ook zelfs niet op hun geestelijke verworvenheden. Wanneer de Torah geleerden zeggen dat jaloers zijn op geleerden wijsheid vergroot dan zeggen ze dat niet met de bedoeling om mensen aan te moedigen om jaloers te zijn. Ze hadden het over iemand die al jaloers is, en zij adviseren zo'n persoon om zijn jaloezie te kanaliseren naar het geestelijke domein. De geleerden hielden zich aan het principe dat iemand zijn negatieve eigenschappen moet kanaliseren naar positieve gebieden. Maar het is beter om u verre te houden van alles wat te maken heeft met deze negatieve eigenschap aangezien het veel schade kan veroorzaken. Wanneer iemand geestelijk wil groeien dan is het voldoende voor hem om zich te verdiepen in de woorden van onze Torah geleerden en dat zal hem motiveren en inspireren om zichzelf te verbeteren.
Voor de introductie van "De Poort naar het Geluk" en een index van de hoofdstukken zie HIER
Het origineel is in het engels HIER te vinden.