A. Pangertosan Tembang Macapat

Tembang macapat inggih menika dhapukan sekar saking ewahan geguritan Jawi tradisional ingkang ngginakaken basa Jawi Anyar mawi paugeran utawi pakem sastra Jawi (Suwanto & Winarni, dalam Ramadhanti & Ayundasari 2021). Salebeting tembang macapat, wonten perangan cakepan/syair saha titi laras/notasi. Tembang macapat gadhah isi inggih menika pitedah utawi wejangan ingkang dipunaturaken kanthi cara ingkang wicaksana (Zahra, 2018).

B. Jinis & Watak Tembang Macapat

Miturut Darusuprapta (1989), Tembang macapat kaperang dados 11 jinis sekar miturut proses lelampahan janma, awit saking miyos ngantos dumugi sedanipun. Tembang macapat ugi gadhah cariyos saha watak ingkang kaandharaken wonten ing ngandhap menika:

1. Maskumambang

Saking tembung 'mas' ingkang ateges samubarang awis saha 'kumambang' ingkang ateges ngambang, dados wewayanganing jejabang ingkang taksih dipunandhut dening Ibunipun.

Watak tembang : Susah, sedhih, prihatin

2. Mijil

Nyariyosaken nalika jejabang ingkang kaandhut wonten guwa garba sampun miyos wonten ing jagad menika.

Watak tembang : Trenyuh, tumlawung

3. Kinanthi

Saking tembung lingga 'kanthi', kinanthi dipunwastani nuntun lare alit supados saged mlampah piyambak.

Watak tembang : Bingah, bagya, asih

4. Sinom

Sinom ateges lare alit ingkang taksih enem badhe tumapak diwasa, kedah gadhah ngelmi/kawruh ingkang kathah.

Watak tembang : Wibawa, sumringah

5. Asmarandana

Saking tembung 'asmara' ingkang ateges tresna saha 'dana/dahana' ingkang ateges agni, mitandhani nalika janma sampun gadhah raos tresna jaler-estri.

Watak tembang : Sedhih, wuyung, prihatin

6. Gambuh

Gambuh ateges jumbuh. Nyariosaken bilih janma samangke sampun cocog ing antawisipun tresnaning jaler-estri, lajeng badhe nindhakaken palakrama.

Watak tembang : Lugu, cetha, prasaja

7. Dhandhanggula

Tembung 'dhandhang' saking tembung gegadhangan utawi pangajab, dene tembung 'gula' ateges manis. Dhandhanggula nyariosaken anggenipun bebrayan ageng ing kulawarga ingkang dipunajab kautaman gesang.

Watak tembang : Manis, endah, sumringah

8. Durma

Durma saking tembung 'darma' ingkang tegesipun samubarang ingkang dipunsukani. Anggenipun njagi kulawarga, janma mesthi badhe pinanggih bingah susahipun pagesangan.

Watak tembang : Sigrak, muntab, keras

9. Pangkur

Saking tembung 'mungkur' ingkang ateges nilaraken, ingkang dipuntilaraken nalika janma sampun yuswa, inggih menika tumindak ingkang kirang sae saha tansah cinaket mring ugami.

Watak tembang : Gumyak, gagah pideksa

10. Megatruh

Saking tembung kriya tanduk 'megat' saha 'ruh' utawi jiwa. Megatruh inggih menika pungkasaning gesang janma nalika jiwa saha angganipun badhe pinisah, prasasat megat ruhipun.

Watak tembang : Kuciwa, sedhih, prihatin

11. Pocung

Saking tembung 'pocong' inggih menika janma sampun murud kasedan jati badhe wangsul malih mring Pangeran.

Watak tembang : Sembrana, lucu/guyon

C. Paugeran Tembang Macapat

Katingal saking titikanipun, tembang macapat gadhah titikan khusus ingkang kasebat paugeran wonten ing basa Jawi, inggih menika kanthi wontenipun guru gatra, guru wilangan, saha guru lagu minangka titikanipun (Poncorini dalam Nugrahanta, 2023).

1. Guru gatra, inggih menika cacahing larik/gatra saben satunggal pada/bait. 

2. Guru wilangan, inggih menika cacahin wanda saben satunggal gatra.

3. Guru lagu, inggih menika pungkasaning vokal saben satunggal gatra.

A. Pangertosan Tembang Macapat Dhandhanggula

Tembang macapat Dhandhanggula inggih menika salah satunggaling tembang macapat ingkang gadhah gatra paling kathah, inggih menika 10 gatra. Dhandhanggula darbe cariyos anggenipun janma sampun tumapak wonten alam kulawarga, badhe ngraosaken bingah-susahing pagesangan. Watak tembang Dhandhanggula inggih menika manis, endah, saha sumringah.

B. Paugeran Tembang Macapat Dhandhanggula

• Guru gatra : 10 gatra/larik

• Guru wilangan & guru lagu : 10-i, 10-a, 8-e, 7-u, 9-i, 7-a, 6-u, 8-a, 12-i, 7-a

C. Tuladha & Pirembagan Tembang Macapat Dhandhanggula

GAMBAR MATERI DHANDHANGGULA

SUMBER: PRIBADHI

Ing nginggil menika sampun kaandharaken materi saha pirembagan mawi dudutan inggih menika:

• Paugeran guru gatra, guru wilangan & guru lagu sampun kacocogaken kaliyan pakem tembang wonten ing TABEL 1

• Anggenipun ngupadi teges saking tembung ingkang awrat utawi basa rinengga (basa ingkang dipunpaesi), ngginakaken bausastra online ingkang sumberipun kredibel, inggih menika: