uit het verleden:
In het orgelmuseum in Elburg staat het Trayser Drukwind harmonium van Cor Kee
zie onderstaand artikel uit de Vox Humana van mei 2008
Het harmonium van Cor Kee
Een half jaar geleden sprak ik m’n plaatsgenoot Hans van der Steen. Hij is conservator van het unieke orgelmuseum in Elburg. Ik vertelde hem over mijn groeiende passie voor drukwind harmoniums en nodigde hem uit eens een keer bij mij langs te komen. Dan kon hij zien hoe m’n vroegere studeerkamer langzamerhand veranderd is in een werkplaats en atelier.
Van het één kwam het ander. Hans had nog wel wat leer en vilt voor me, maar ook belangstelling om eens een keer een klein harmonium van mij te lenen voor een muzikale uitvoering met cello en fluit. Bovendien vertelde hij dat het orgelmuseum enkele maanden tevoren een kapot harmonium van een beroemd organist te leen hadden gekregen, namelijk van Cor Kee.
Ik had wel eens van die naam gehoord, zoals van Feike Asma, Piet van Egmond, of Jan Zwart. Namen die iedere Nederlander met een beetje belangstelling voor orgelmuziek wel kent. Maar dat Cor Kee zelfs geldt als de grondlegger van de Nederlandse orgelkunde, vooral op het gebied van improvisatie, las ik pas later in het museum. En elders in dit blad vertelt Klaas van Boggelen veel uitgebreider en deskundiger over Cor Kee.
Welnu, een kleindochter van deze Cor Kee woonde in Elburg en zij was naar het museum gekomen met het verzoek of het harmonium van haar beroemde opa daar een plaats mocht hebben. Weliswaar in permanente bruikleen, want het bezit mocht niet uit de familie, maar bij haar was niet zoveel plaats meer en dan konden ook andere mensen het bewonderen in het museum.
Alleen, het harmonium was wel erg oud; de trappers hingen scheef; het doek was van achteren en bovenin gescheurd, de klep zat los en wat veel erger was, er kwam nauwelijks geluid meer uit en toetsen bleven hangen. Gewoon een voddebaal zou je kunnen zeggen. Maar dan wel van de beroemde Cor Kee, waar hij bovendien indertijd les op had gegeven.
Hans van der Steen vertelde namelijk dat Eliza Zorgman, toen ze van het harmonium hoorde, wist dat haar vader Willem Zorgman, ook geen onbekend organist uit Rotterdam, er nog les op had gehad van Cor Kee.
Graag zou hij als conservator dan ook zien dat dit instrument weer speelbaar gemaakt zou worden. Alleen, het mocht volgens contract het museum niet uit en natuurlijk ook niet te veel kosten. Met tenslotte daarom het verzoek aan mij of ik hem niet kon helpen.
Op m’n vraag wat voor merk het was, kreeg ik als antwoord dat er “Trayser Stuttgart” op stond en dat het 3 registerknoppen had zonder naamplaatje. Nu wilde het geval dat ik zelf net bezig was met een één spels Trayser, Duits drukwind harmonium uit 1860 met 5 registers en dat ik het verzoek bepaald een uitdaging vond.
En zo reed ik de volgende week met hem mee naar Elburg met een tas vol gereedschap.
Daar trof ik een prachtige harmonium kas aan met schitterend houtsnijwerk ( zie foto) en met het bordje “niet aanraken” er op. Maar het was dus wel een instrument zonder geluid. Van Hans mocht ik het dus wel “aanraken” en samen hebben we het voorzichtig op z’n kop gezet.
Toen bleek, de trappers zaten niet alleen los, maar ze waren ook opgevreten door de houtworm en moesten dus vernieuwd worden. De houten draaibeugels boven de trappers waren zo uitgesleten dat ze bij gebruik vast liepen. De twee schepbalgen waren op verschillende plaatsen gescheurd. De magazijnbalg sloot niet goed meer in de windlade en wat het ergste was, de klankbodem toonde veel scheurtjes, waardoor de ventielkleppen - die overigens ook uitgedroogd waren en opnieuw beleerd moesten worden – niet meer functioneerden. Gelukkig deden op 4 na alle tongetjes het nog wel en was het been op het klavier niet erg beschadigd en nog aardig heel.
Al met al dus eigenlijk echt een klus die alleen in een werkplaats uit te voeren was.
Toch ben ik maar aan de slag gegaan en een aantal weken op dinsdag van Baarn naar Elburg gereden. En uiteindelijk is het ook wel gelukt. Het drukwind harmonium uit 1873, gemaakt door de bekende Duitse harmonium bouwer Trayser, die het vak geleerd had bij de beroemde Alexandre in Parijs, speelt en klinkt weer.
Weliswaar misschien niet geschikt voor professionele concertuitvoeringen, maar er komt weer echte muziek uit. En je kunt bijvoorbeeld weer laten horen wat het register Expression op een drukwind harmonium betekent. Voor veel orgelliefhebbers een onbekend fenomeen.
Ik ben dan ook benieuwd of er nog iemand is die kan vertellen of Cor Kee z’n leerlingen ook zelf leerde met een Expression om te gaan. Het moet haast wel voor iemand die zoveel van improviseren hield en niet wars was van romantiek.
Zijn instrument staat nu pontificaal en stralend bij de ingang van de eerste zaal in Elburg. Er staat muziek van Cor Kee op en het bordje ‘niet aanraken’.
Maar als je het vriendelijk vraagt, mag het vast wel even, het aanraken en er op spelen. Want een harmonium moet immers klinken, het liefst ook in een echt orgelmuseum.
mei 2008 Baarn, Kok van Nood