Lope De Aguirre: La expiación van Castells
Text of a presentation: De kleuren van Lope De Aguirre: La expiación [The colors of Ricardo Castells’ Lope], invited lecture, Belgisch Centrum van het Beeldverhaal, Seminarie Richard Castells, November 1994.
De kleuren van Lope De Aguirre: La expiación
Castells zoekt in zijn vormgeving van het verhaal van Cava naar de grootst mogelijke eenvoud. Hij maakt een onverbiddelijke keuze tussen het essentièle en het bijkomstige. Het banale of louter decoratieve wiedt hij er uit.
Vergelijk Castells aanpak met die van Jacques Martin, de bekende maker van historische stripreeksen zoals Alex. De panels van Martin zijn haast oververzadigd van details. Zelfs het kleinste detail in zijn tekeningen moet historisch verantwoord zijn, moet een 'getrouwe weergave' van het verleden zijn.
De aanpak van Castells staat hier loodrecht op. Documentatie hoeft voor hem niet slaafs gerespecteerd te worden, het is slechts een aanzet, een startpunt. Het kan hem eigenlijk amper schelen of de decors en de requisieten (in zover ze herkenbaar zijn) historisch kloppen. In tegendeel Castells beweert opzettelijk te zoeken naar anachronismen, dingen die eigenlijk niet in die tijdsperiode horen, zoals in het Catalaanse Teatre Lliure en cineasten zoals Pasolini en Orson Welles. Bovendien wordt het decor slechts idee-matig aangegeven zonder veel details. Het zijn alleen elementaire vormen die ogenschijnlijk alleen dienen om de handeling te situeren. Zij blijven in hun soberheid en eenvoud op de achtergrond. Hoewel zij precies door deze sterke eenvoudige stylering wel de sfeer bepalen. Zij rukken het verhaal uit zijn historische concreetheid. Het zou zich evengoed in een andere tijdsperiode op een andere plaats kunnen afspelen. Het krijgt haast een universeel karakter.
Dit afwijken van de 'werkelijkheid' is zeer duidelijk op het vlak van de kleuren. Ook hier streeft Castells allerminst een naturalistisch effekt na. Ondanks zijn uitgebreid palet van kleurtechnieken (Chinese inkt, goauche, waterverf, kleurinkten, acrylverf, verdunningsmiddelen, acryl-gouache, houtvernis, acryl medium) oogt het zeer sober. Castells gebruikt kleuren slechts spaarzaam. Hij heeft zich het motto van Lao Tse eigengemaakt. Deze taoïst schreef al eeuwen voor Christus dat de vijf kleuren verblinden. Vandaar dat de klassieke Chinese schilderkunst vooral koos voor louter zwarte inkt op wit rijstpapier. De taoïstische schilders vinden dat de realiteit niet op te delen is in stukjes, zoals wij in het Westen doen. Voor hen heeft alles met alles te maken en kan men slechts suggereren. Vandaar de opvallende aanwezigheid van het wit: het suggereert tegelijkertijd leegte en volheid. Dat zie je ook in een aantal platen van Castells. Bij momenten lijkt het een zwart-wit strip. In zo'n context springt het minste kleurlijntje (zoals de bloedspoortje aan het hoofd van Lope op de eerste plaat) in het oog. Lope is al gewond van bij het begin, het bloeden zal nooit meer stoppen, het zal uiteindelijk echt uit zijn lichaam gutsen. Het rood resoneert ook met dat van de dochter: haar paard en het bloemetjesmotief op haar jurk hebben een rode toon.
Er zijn ook platen die bijna helemaal volgeschilderd zijn, maar zelfs daar beperkt Castells het aantal verschillende kleurtonen. Nooit ontaardt het in een kakofonie van kleuren.
Traditioneel worden de lichtere plekken op een beeld geassocieerd met de aanwezigheid van licht en de donkere plekken met de afwezigheid van licht. Diverse kulturen hebben een hele symboliek ontwikkeld over de tegenstelling licht-donker. In onze contreien wordt licht geassocieerd met het goede, het goddelijke, terwijl het zwarte, het nachtelijke wordt verbonden met het 'duistere' (let op de term), duivelse...
Licht kan op verschillende manieren in een beeld gesuggereerd worden. Hergé gebruikt een monotoon licht dat elk stukje van zijn panel even sterk belicht. Alles is schijnbaar evenwaardig (lichtval is niet belangrijk), de kleuren leggen geen accenten. Loustal daarentegen gebruikt een meer naturalistisch licht: dit licht belicht bepaalde elementen, legt accenten. Maar het is bovenal een atmosferisch licht, het zorgt voor een bepaalde stemming.
Het licht bij Castells discrimineert ook, het legt klemtonen maar het heeft weinig of niets naturalistisch. Castells gebruikt het op een nog meer abstrakte manier. Zoals Moebius of Munoz speelt Castells graag met contrastmaten en omkeringen. Moebius toont in Witte Nachtmerrie de nachtelijke hemel zowel met een zwart als een wit vlak. Het oscilleert vrij willekeurig. Ook Munoz steekt zijn beelden in een wisselbad van zwart en wit. Deze extremen worden vooral gebruikt omwille van hun expressie en resonantie, minder omwille van een nabootsing van de realiteit.
Op plaat 35 gaat Castells op een gelijkaardige manier te werk. De plaat is haast helemaal overdekt met een dikke laag verf. Het roept een beklemmend gevoel op. Weinig ademruimte, een geladen sfeer. Het kan nacht zijn maar het zou evengoed dag kunnen zijn, want de kleuren drukken eerder de geladen sfeer uit dan een preciese tijdsaanduiding. Maar er zijn twee 'lichtpunten': de witte vlekken van de ramen (een cirkelvormig en een rechthoekig raam). Zij zorgen ervoor dat het geheel nog net niet versmacht onder die loodzware donkere tonen. Schijnbaar is het nacht maar paradoxaal komt uit het ronde venster een wit licht. Doch als we ons naar binnen verplaatsen dan heerst daar dezelfde kleurtoon als buiten: er brandt helemaal geen licht in de kamer. De witte ronde vlek mag dus niet als een aanduiding van een materieel licht gezien worden, hoogstens als een symbolisch licht. In ieder geval werkt het als contrast, zorgt het ervoor dat de plaat nog wat kan ademen en beklemtoont het door zijn aanwezigheid de zwaarte van de andere kleuren. Op de volgende plaat zijn er nog twee witte vlekken, het eentje staat voor de helm of het hoofd van Lope en de andere voor de dochter in bed. Door hun kleurgelijkenis wordt de lezer verleid om een relatie te leggen. Maar hoe ver kan je daar in gaan. Wil Castells meer suggeren dan de loutere familiale band tussen te twee? Is er een verband met de witte vlekken van de ramen een plaat eerder? We worden uitgedaagd om naar een symboliek te zoeken maar die is alleszins niet eenduidig.
Waar we wel zeker van zijn is die van een visueel rijm en van translineaire verbanden. De dochter in bed wordt trouwens heel het album door in een opvallend wit licht gestoken. Het is als een muzikaal motief dat herhaaldelijk weerklinkt. De dochter lijkt licht uit te stralen. Het licht zit aan haar en niet aan het bed, want toen ze nog niet in bed lag werd dit gewoon meegeschilderd in de kleuren van de ruimte. Het kreeg nog geen aparte identiteit. De dochter lijkt een lichtgevend aura te hebben, zij is letterlijk en figuurlijk een lichtpunt in de duisterse wereld vol geweld, een wereld van conflicten en slachtpartijen.
De dochter wordt nog op andere manieren belicht. Zij valt ook op door haar bloemetjesjurk. Terwijl alle andere kleding slechts minimaal is geschilderd, is haar jurk vrij detaillistisch: je kan de blaadjes van de bloemen tellen. Dit contrast beklemtoont haar, zij hoort amper in deze wereld. Zij heeft een fragiliteit die de anderen ontberen (zij zitten veelal gekluisterd in harnassen of andere gevechtskledij). Ook haar paard beklemtoont haar vooraanstaande rol door zijn eigenaardige bordeaux-rode kleur, die het duidelijk onderscheidt van alle andere paarden. Eigenlijk gebruikt Castells hier een aloude truuk: denk maar aan de onveranderlijke kledij van klassieke helden zoals Kuifje, Superman, Batman,... Zij zijn allen in één oogopslag te herkennen. Dergelijke stereotiep uiterlijk zorgt voor een snelle herkenning en vlotte leesbaarheid. Castells bekommert zich niet om realisme: zijn paard is één kleurvlek. Door het spaarzame gebruik van kleuren valt zo'n opvallend bordeaux-rood-geschilderd paard des te meer op. Als op het eind de tegenstanders het verblijf van Lope bestormen, worden het paard en de vrouwen aangevallen door een zwarte chaotische groep soldaten. Die zwarte golf zal de fragiele naaktheid en kwetsbaarheid van het paard (symbool voor de dochter) en de vrouwen overspoelen.
Op basis van het kleurpalet zou je kunnen zeggen dat niet zozeer Lope maar wel de dochter het hoofdpersonage is, of alleszins hun relatie centraal staat. De kleine geschiedenis van de verhouding tussen vader en dochter lijkt belangrijker dan de grote geschiedenis van de oorlog tussen Lope en de Spaanse kroon. Castells weet heel goed een wederzijdse tederheid en bekommernis tussen de twee uit te drukken.
Lope zelf wordt ook sterk getypeerd en is zeer goed herkenbaar tussen al die andere moeilijk herkenbare personages. Zijn groot oog (Breccia!) en zijn blauw paard vallen ook op maar toch minder dan dat van de dochter.
Lope van Castells is een boeiende strip. De auteur is tot een zekere rijpheid gekomen. Door het spaarzaam omspringen met kleuren weet hij sterke klemtonen te leggen. Zelden werden kleuren in de strip op zo'n manier gebruikt. Vergelijk het met het gebruik van de klankband in de films van Bresson. Deze Franse eigenzinnige cineast is niet voor niets een grote inspiratiebron voor Castells.
Zoals Mattotti's Vuren is dit ook een strip die grotendeels gebasseerd is op de ontwikkeling van de kleuren. Maar Castells springt wel veel soberder om met kleuren. Een Mattotti of Loustal willen meer mooie geschilderde panels maken, mooie mini-schilderijtjes. Dat is minder de bedoeling van Castells, bij hem is het meer funktioneel, nog meer gestyleerd, nog abstracter. Zoals bij Mattotti of Loustal werken de beelden in eerste instantie op het gevoel. De kleuren op zich vertellen een verhaal, al is het meer zoals een muziekstuk met veranderende ritmes en melodieèn, contrapunten en accenten, rechstreekse en translineaire verbanden. Het laat een primaire gevoelsmatige lezing van de strip toe. Het suggereert tegenstellingen en gelijkenissen (de band Lope en dochter). Lope is dus ook zonder tekst een indrukwekkende strip.