organetto.nl

ACCORDEON VAN LEONARDO DA VINCI

                                                   


De eerste keer dat ik van Leonardo’s organetto hoorde was tijdens een concert van het Da Vinci Project van Guillermo Pérez.  Dit concert werd georganiseerd door de stichting Oude Muziek, en vond plaats op 7 februari 2013 in Kasteel Ammersoyen. 

Voor mij was dit liefde op het eerste gezicht! Het was fantastisch gebouwd en klonk zo bijzonder. Ik vroeg me direct af waarom dit instrument nog nooit eerder gebouwd was. Hoe kwam het dat de bouwtekening (schets) pas na 500 jaar boven water kwam?  Dit instrument wilde ik gaan nabouwen en/of verbeteren. En misschien ook zelf gaan bespelen....


YouTube-video



Codex Madrid II, Fol.76r    Studies for a mechanical viol, an organetto and a portrait of a musician.

De Madrid Codices I-II (I - Ms. 8937 i II - Mw 8936) zijn twee manuscripten van Leonardo da Vinci die in 1966  ontdekt werden in de Nationale Bibliotheek van Spanje. De Madrid Codex werden geschreven tussen  1490 en 1499, en II 1503-1505.

De twee codices werden naar Spanje gebracht door Pompeo Leoni, een beeldhouwer aan het hof van Filips II. Na diverse veranderingen van eigenaar, werden overgedragen aan de kloosterbibliotheek van El Escorial en uiteindelijk naar de Biblioteca Real in Madrid.






Hans Memling (1433-1494), part of Christ Surrounded by Musician Angels. Altarpiece of Santa Maria la Real de Nájera (Spain)



In de twaalfde eeuw is het kleine handorgel of het portatief ontstaan.  Een instrument voor de minstrelen of als onderdeel van instrumentale ensembles in het tijdperk met harpen, luiten, altviolen en fluiten. Dit kleine orgel (met één enkele balg en pijpen van metaal of hout) werd hangend aan een riem,  lopend gebruikt. Één hand bespeelde het toetsenbord, terwijl de andere hand de luchtbalg bediende. Men speelde ook zittend of op de knieën.


Dit portatief had verschillende mechanische problemen:

1e  de enkele balg dwong, net als in een lied, naar adem te pauzeren

2e  het gewicht van het instrument. Door de zware houten of metalen pijpen 

3e de horizontale plaatsing van het toetsenbord. 


Leonardo da Vinci wist verbazingwekkende innovaties aan te brengen aan dit instrument. Beschreven in de "Codex Madrid II , Fol 76r".

Door de constructie van twee naast elkaar gelegen verticale balgen, was er een constante toevoer van lucht. Door een zwenkarm worden de balgen afwisselend gevuld en geleegd. Ook krijg je door de verandering van snelheid verschillende druk op de balgen. De muzikale zeggingskracht wordt  hierdoor verbeterd.

Om het gewicht van het instrument te verminderen, geeft Leonardo aan dat de pijpen van verstevigd papier of van dunne houten latten gemaakt moeten worden. Ook de kosten van met maken van papieren pijpen waren aanzienlijk lager dan die van loden pijpen, waardoor het instrument voor een grotere groep muzikanten bereikbaar was.

Al 350 jaar vóór de uitvinding van de accordeon plaatste Leonardo het toetsenbord verticaal. Daardoor was het eenvoudiger te bespelen  en ook de wendbaarheid werd verhoogd.


En trek hierbij vooral het gezicht van ‘n muzikant om te gaan zingen of te reciteren tijdens het lopen of dansen.

 

Na grondige bestudering van de tekening en de beschikbare informatie, startte ik met de bouw van deze accordeon. Door het ontbreken van gedetailleerde tekeningen, moest ik proefondervindelijk aan de gang. Vooral in het maken van de papieren orgelpijpen zijn vele uren werk gaan zitten. Welke lijmsoorten werden er gebruikt. Was de afwerking met schellak al bekend in de 16-de eeuw? En de grote vraag: welk geluid hoort er bij dit instrument?

(zie: how to make paper organ pipes)  

how to make paper organ-pipes


 
De technische kennis vond ik bij de groep Bouwerskontakt van de vereniging Huismuziek, waar ik de cursus orgelbouw 2015/16 volgde. http://www.huismuziek.nl/?id=160&course_id=7376



geluidsfragmenten:
in de VAK met Arkadi:

YouTube-video

 

YouTube-video



Ook heb ik veel motivatie  gekregen van mijn grote vriend Mário Azevedo, muziekwetenschapper en vicepresident  van het Conservatorium ESMAE in Porto. Op dit moment is hij bezig met een onderzoek, waarbij instrumenten uit begin 16-de eeuw welkom zijn. De presentatie en het inspelings-concert van Leonardo’s accordeon probeer ik, (que Deus quiser),  te laten plaatsvinden in Porto.




 Atelier "In den oude Crooncurck" voor instrumentenbouw en restauratie


   



Andere instrumenten die ik in de loop van de tijd heb gebouwd:



Handdraaiorgel                  
https://sites.google.com/site/indenoudecrooncurck/kistdraaiorgel


Klavecimbels en clavichords       https://sites.google.com/site/indenoudecrooncurck/italiaans-2-klaviers-klavecimbel

Keltische harpen                         https://sites.google.com/site/indenoudecrooncurck/keltische-harp








Persberichten:

Bouwbrief 153: