Jodenpolle, dorpsgeschiedenis

Boek: Joden op de Pol 1820-1890

Het kleine dorpje De Pol ligt in de kop van Overijssel tussen Steenwijk en Wolvega nabij de mooie bossen van De Eese. Hier ontstond in 1820 de derde Kolonie van de Maatschappij van Weldadigheid, Willemsoord, nadat de Proefkolonie Frederiksoord succesvol leek in het streven om arme stedelingen aan een bestaan in de landbouw en handarbeid te helpen. Het zuidoostelijke deel van de kolonie werd overwegend bewoond door joodse kolonisten en werd daarom in de volksmond de jodenhoek of jodenpolle genoemd. In een periode van ruim 60 jaar hebben op en rond De Pol ruim 70 kinderrijke joodse gezinnen en 38 ingedeelde alleenstaanden korte of langere tijd gewoond, geleerd, gewerkt en gebeden. Aan de zuidrand van de kolonie vestigden zich weggestuurde kolonisten, vrije boeren en handlieden, waaronder mijn (niet-joodse) opa een kleine eeuw geleden in de periode van verval van deze derde kolonie.

In de bloei (vanaf 1834) kreeg de Joodse gemeenschap toestemming om eigen sjoeldiensten te houden, voordien gingen ze naar de synagoge in Steenwijk. Vanaf 1837 had De Pol zelfs een eigen synagoge, tussen 1838 en 1862 was rabbi Nehemia Samuel Jacobson de geestelijk leider en leraar. Na circa 1850 ging het bergafwaarts met de kolonie en de Maatschappij van Weldadigheid. In 1862 vertrok ook Jacobson met zijn gezin, oud en gedesillusioneerd, zijn opvolger rabbi Meijer Wolff kreeg te maken met een verder afbrokkelende gemeenschap. Tegen 1890 was de hele Joodse gemeente verdwenen en resteerde alleen nog een vervallen gebedshuis (dat dertig jaar later door brand werd verwoest) en hun begraafplaats (waar circa 26 Joden begraven zijn). Deze begraafplaats werd rond 1935 door mijn opa Lucas Groen, samen met zijn zoon Jannes en diens vriend Freerk, opgeknapt op verzoek van de Joodse bestuurders in Overijssel en kreeg het kerkhofje een gedenksteen en een beukenhaag.

Het Nieuw Israëlitisch Weekblad publiceerde in januari 1937: "Het zal nog slechts enkelen in den lande bekend zijn, dat de vroegere kolonie Willemsoord een flink aantal Joodse ingezetenen geteld heeft. Dezen vormden een eigen gemeente en hadden een van Rijkswege aangestelde leeraar. Ook bezat deze gemeente een eigen synagoge en begraafplaats, gelegen nabij Willemsoord, in een gehucht genaamd de Pol. Sedert eenige decennia wonen echter geen Israëlieten meer in deze gemeente. De oudere generatie is gestorven, terwijl de jongeren zich her en derwaarts hebben verspreid. De synagoge werd verkocht, de begraafplaats ging over naar de Permanente Commissie. Deze Commissie verzocht de Ned. Isr. Gemeente Steenwijk zich met het toezicht te belasten. Hiervoor wordt jaarlijks een klein bedrag beschikbaar gesteld, waarvoor de gemeente Steenwijk een der omwonenden opdracht gegeven heeft de begraafplaats van alle onreinheden te zuiveren. Wanneer men echter voor een drietal jaren naar deze begraafplaats wilde zoeken, vond men niet anders dan een wildernis. Van een bezoeken kon geheel geen sprake zijn, aangezien men er met geen mogelijkheid een toegang kon vinden. Zoozeer hadden vroegere bewaarders het laten verwaarloozen.Toen nu voor enige jaren een nieuwe bewaarder gezocht en gevonden werd in den persoon van den heer L. Groen is, dankzij het initiatief van den toenmaligen voorzitter, wijlen de heer S.v.d. Horst Szn. en de leeraar der gemeente, den heer B.S. Themans, hierin een heele verandering ten goede gekomen. Allereerst heeft de heer Groen de geheele wildernis verwijderd en een hekwerk eromheen geplaatst. Daarna zijn in den loop van het vorige jaar de heeren Dr. D.M. Sluys, I. de Leeuw, de tegenwoordige voorzitter van de Permanente Commissie en B.S. Themans een kijkje gaan nemen en is toen besloten mits de P.C. haar goedkeuring eraan hechtte een haag van beuken eromheen te planten en een gedenksteen erop te plaatsen. Voor eenige weken heeft dit alles zijn beslag gekregen en thans kan de voorbijganger weer zien waartoe dit kleine plekje grond een gediend heeft en kan ieder die zich gedrongen voelt daar het graf zijner ouders of grootouders te bezoeken, te midden van de landelijke omgeving zijn gebeden in rust en vrede uitspreken."


Met het archief van de Maatschappij van Weldadigheid en de veel hulp van schrijver Wil Schackmann en meerdere contacten binnen de Joodse gemeenschappen heb ik de meeste joodse bewoners van Kolonie 3 Willemsoord op en rond De Pol kunnen achterhalen. Ook zijn de nodige anekdotes uit het archief opgedoken en deze zijn gebruikt voor het schrijven van een boek met tientallen illustraties, een eerbetoon aan de vroegere bewoners van mijn geboortedorp in de Kop van Overijssel.

Het boek met tientallen illustraties en in hardcover (ca. 90 blz) kost 14,95 Euro (geen verzendkosten). Mail voor bestelling naar geertgroen@gmail.com

Rond 1827 tekende Hendrik van Geelen in opdracht van directeur Visser kolonie Willemsoord en bracht daarbij de Jodenpolle in beeld met op de achtergrond (met enige artistieke vrijheid) de Woldberg en de kerktorens van Steenwijk en Steenwijkerwold (klik op de illustratie voor vergroting) .


Webcounter per 19-07-2018