ArGeoS - (zd) Stadswapen Sneek

Meer over het wapen van Sneek

Het stadswapen van Sneek (door G.H. Hofstra)

De gemeente Sneek bestaat inmiddels niet meer, maar het gemeente wapen, wat eigenlijk het stadswapen van Sneek is, heeft de afgelopen eeuwen bijna onveranderd alle (politieke) gebeurtenissen overleeft. In dit artikel wil ik proberen. De oorsprong maar vooral de verschillende elementen in het Sneker stadswapen te verklaren. In het verleden zijn hier al verschillende artikelen aan gewijd, waardoor er volgens mij een verkeerd beeld is ontstaan. Deze zijn vooral gebaseerd rond twee theorieën. Als eerste zou het stadswapen zijn afgeleid van het persoonlijke wapen van Rienck Bockema (1350-†1436) hoofdelingen van Sneek (A. Wassenbergh 1845. H Baert van Sminia 1856, A.S. Miedema 1895). De tweede houd verband met de zogenaamde “Karelsprivileges”, welke volgens de verhalen in Sneek werd bewaard (H. Halbertsma & W.H. Keikes 1956). Beide theorieën houden volgens mij geen stand meer. Dat het stadswapen van Sneek een bewuste samenstelling van verschillende elementen en betekenissen is wil ik in dit artikel probeer aan te tonen. Het huidige stadswapen werd in 1818 vastgesteld door de Hoge Raad van Adel als volgt vast gesteld; 'Een schild in de lengte doorsneden, de rechterhelft van goud beladen met een halve zwarte arend, de linkerhelft beladen met drie gouden kronen paalsgewijze geplaatst. Het schild gedekt met een gouden kroon en vastgehouden ter rechterzijde door een wildeman en ter linkerzijde door een klimmende leeuw' (voor de kijker links en rechts). De oudst bekende afbeelding van het Sneker wapen vinden we op een zogenaamd Grootzegel, onder de 'Groninger zoen' uit 1422. Op dit zegel staan de schildragers trouwens andersom. Verdragen en oorkonden werden tot in het begin van de 15e eeuw meestal bezegeld door de “oude delen. In het begin van de 15e eeuw werden steden steeds machtiger, en waren zij ook vertegenwoordigd bij het sluiten van verdragen. We zien dan ook dat de steden rond 1420 zelf ook zegelen, het lijkt dan ook aannemelijk dat rond die tijd de steden hun eigen wapens gingen voeren.

Adelaar

De Friese adelaar die de linker zijde van het wapenschild vult, is afgeleid van de dubbel koppige Keizerlijke Adelaar van het Heilig Roomse Rijk. Maar wat is de betekenis van de Friese adelaar? De meest aanvaarde verklaring is die van Reimers (1914). Hij ging uit van het feit dat een persoon die een Keizerlijk rijksambt bekleedde, een adelaar in hun wapen mochten voeren. In Friesland waren de (publieke) rechten gebonden aan het erfgoed, hierdoor hadden de eigen erfden het recht op het uitvoeren van het rechter ambt een rijksambt. In een andere verklaring wordt er gewezen op de Karel privileges. Als onderdeel hiervan zou Karel de Grote de Friezen het recht hebben verleend om een halve rijksadelaar te dragen in hun wapens.

Anderzijds werd de Friese adelaar ook wel gebruikt om aan te geven dat zij alleen de Keizer van het Heilige Roomse Rijk als heer erkende.

Kronen

De Kronen hebben waarschijnlijk onder invloed van de Friese Vrijheidslegende in combinatie met kerkelijke symboliek hun weg in het stadswapen gevonden. In het middeleeuws Friesland was een wijd verbreide Maria verering te vinden. Haar rol werd na het verslaan van de Hollandse graaf op 26 september 1345 bij Warns nog belangrijker, deze dag zou vervolgens gevierd worden als de "Leaffrouwedei". De kroon was een belangrijk attribuut in de Maria verering, zo werd deze net als Maria zelf een symbolen voor de Friese Vrijheid.

Maar waarom drie gelijke symbolen? iets wat we in meer stadswapens zien, zoals de drie lelies van Workum. Dit kan niet dezelfde zijn als in de (Friese) geslachtswapens, maar lijkt ook afgeleid te zijn uit de Christelijke symboliek waarbinnen de drie een belangrijke rol speelt. Zoals de heilige drie eenheid, de driedeling van het Universum, en drie staat ook voor geloof, hoop en liefde.

Schilddragers

Leeuwen, welke symbolen staan voor kracht en vechtlust. komen we regelmatig tegen als schilddrager(s), dit in tegenstelling tot de Wildeman. De Wildeman is eigenlijk de klassiek halfgod Herakles, welke de Leeuw van Nema doden. En zijn gevilde ondoordringbare huid als harnas gebruikte. Germanen trokken soms verkleed in beren- of wolvenhuiden, als onverslaanbare strijders van Wodan ten strijde. Deze werden “Berserkers” en later Wildemannen genoemd, en bleven in de middeleeuwen tijdens volksfeesten en het carnaval een belangrijke rol spelen. In de 12e eeuw werden Wildemannen omschreven als hebbende een jas van haar over hun gehele lichaam, behalve op hun handen, voeten en hoofd. De huidige Wildeman, is een bijna naakte man met een rokje en hoofd krans van eikenloof.Een van de oudste afbeeldingen van een Wildeman als schilddrager komen we de tegen in de kroniek van Jean Froissart (1373). Volgens mij is de verklaring ook af te lezen aan een afbeelding in het getijdenboek van Simon de Varie (ca 1450). Deze afbeelding toont nog eens aan dat de Wildeman eigenlijk Herakles is. We zien namelijk een Wildeman, net als in de legende, in gevecht met een leeuw.

Eikenboom

Het wapenschild wordt bekroond met een eikenboom, deze is niet altijd afgebeeld. Bomen komen we in de Friese heraldiek regelmatig tegen. Over de betekenis meld Gonggrijp, G.F.E. (1943) ons dat de boom wordt gezien als het product van de bodem, en zou staan voor grondbezit. Grondbezit vormde voor de lokale edelen de basis voor hun rechten als eigen erfden. De eikenboom of eikels kunnen dan gezien worden als rechtssymbolen. Sneek speelde een grote rol zowel in de wereldlijke als kerkelijke rechtspraak. Hiermee lijkt de aanwezigheid van een eik als rechtssymbool in het stadswapen verklaard.

Conclusie

Hiermee komen we weer terug bij de twee mogelijke verklaringen over de herkomst van het wapen. Als eerst de meest gangbare theorie over de rol van Rienck Bockema, deze lijkt mij niet houdbaar. Al was het alleen maar door het feit dat de oudste afbeelding van het Sneker wapen uit 1421 stamt, terwijl Rienck Bockema pas in 1436 is overleden. Het lijkt mij niet aannemelijk dat Rienck zijn persoonlijk wapen nog tijdens zijn leven aan Sneek heeft geschonken. Maar er is nog een belangrijk feit dat deze theorie tegen spreekt, Rienck Bockema koos als Vetkoper de zijde van de Hollandse graven. Het wapen van Sneek is in het begin van de 15e eeuw ontstaan toen Agge Harinxma hoofdeling was, onder zijn leiding was Sneek een Schierings bolwerk geworden. Het zou dan ook wel heel erg vreemd zijn dat een Schieirings bolwerk het wapen van een Vetkoper en nog wel een aanhanger en persoonlijke relatie van de Hollandse graven zou gebruiken als wapen voor hun stad. Wat betreft de tweede theorie rond de Karelprivileges, deze theorie geeft een mogelijke verklaring voor de Friese adelaar en de kronen, maar niet voor de andere elementen in het wapen. Dat er in Sneek een document werd bewaard welke verband hield met de Karelprivileges lijkt wel zeker. Tegenwoordig weten we dat de Karelprivileges een eigentijdse vervalsing waren. Maar ze vormden een belangrijk onderdeel in de Friese vrijheidslegende, in een bewuste politiek tegen de macht van de landsheren. Dat de Friese Vrijheid belangrijk was in het Sneek van de 15e eeuw blijkt ook wel uit een brief die we in de Snitser Recesboeken vinden (SRB-507 September 1491) “use frye Freeska frydom toe beschirmen deer us allen is beffellen toe halden lick us cristena lauwa.” De Friese Vrijheid was hen dus net zo kostbaar als het verdedigen van het Christelijk geloof. Ik hoop hiermee aangetoond te hebben dat de twee gangbare ontstaanstheorieën niet langer houdbaar zijn in de huidige vorm. En het Sneker stadswapen is ontstaan uit diverse elementen, welke vooral verband lijken te houden met de Friese Vrijheid en de positie van Sneek daarbinnen.