ArGeoS - 2021 Vulva beslag

Romeinse sierbeslag van paardentuig in de vorm van een vulva.

Afgelopen zomer stond er in Leeuwarder Courant een artikel “Vondsten van amateurarcheologen bewijzen: Friezen vochten in Romeinse legioenen”, over vondsten van Romeinse paardentuig en wapens onder andere in Noord Nederland. Nu wil het dat een van onze leden dit jaar, vlakbij Sneek. ook een sierbeslag van een Romeins paardentuig heeft gevonden. en wel een zogenaamde “Vulva” beslag.

Het gaat hier om een zeshoekig vorm met in het midden een stilistische vulva. Aan de achterzijde bevinden zich twee bevestigingsstiften, welke door het leer gestoken werden, en met de ronde tegenknoppen heeft vast gezeten. Het gevonden type vulva beslag wordt meestal in verband gebracht met de uitrusting van het Romeinse leger. Er wordt hierbij dan gewezen op de vormgeving, dit beslag heeft namelijk de vorm van een zeshoekig Romeins cavalerie schild, met in het midden de umbo (schildknop) welke in dit geval de stilistische vulva is. Binnen de typologie van Nicolay (2005), voor niet-militaire contexten, wordt dit type ook beschreven; als een meestal zeshoekige vorm heeft met vulva-motief (ook wel koffieboon genoemd). Deze wordt door hem gedateerd op ca.120 tot ca. 270/300 na Chr.

Hoe het beslagstuk hier is terecht gekomen is helaas (nog) niet duidelijk. Wel zijn er in de directe omgeving ook een aantal romeinse munten en een fibula (mantelspeld) gevonden, deze vondsten zijn door het ploegen naar de oppervlakte gekomen. Er kunnen twee herkomst verklaringen zijn, ze kunnen uit een (verstoorde) lokale vondstlocatie afkomstig zijn. Maar het is ook mogelijk dat ze hier met terpaarde terecht zijn gekomen. Terpaarde, is afgegraven vruchtbare terpgrond, welke vroeger verkocht en gebruikt werd om het land vruchtbaarder te maken. Dit gebeurde ook wel in het gebied waar de vondsten zijn gedaan, helaas wordt het dan moeilijk de herkomst te achterhalen. Het gaat in ieder geval om een uit Friesland afkomstige vondst.

Talisman / Amulet

Romeins sierbeslag van paardentuig kent veel varianten, ze hadden vooral een decoratieve en functionele functie, maar een deel werd ook als een soort talisman of amulet gebruikt. We kommen dit sierbeslag tegen bij zowel rijpaarden als tuigpaarden. Amulet in het latijn “amuletum” betekend kwaad afwerende macht. Aan een amulet of talisman wordt nog steeds bovennatuurlijke krachten toegeschreven, die het kwaad afweren. Het gebruik van talismannen en amuletten is van alle tijden, er worden nog steeds bovennatuurlijke krachten aan toegeschreven, die het kwaad of ongeluk moeten afweren. In de Romeinse tijd werd een amulet meestal gedragen als een halssieraad. Ze moesten de drager dan beschermen tegen kwade geesten, demonen en tovenarij. Ook werden ze toegepast als decoratie op aardewerk Amuletten werden dus ook verwerkt in de Romeins paardentuig. met als doel de paard en berijder te beschermen tegen kwaad en ongeluk (Nicolay 2005). Amuletten waren er toen in alle soorten, ze konden eruitzien als een god zelf, maar meestal waren het de symbolen van een god, dier of plant. Maar ook edelstenen werden als amulet gedragen. Een aparte, maar populaire, groep waren gebaseerd op de vorm van een geslachtsorgaan, een fallus of vulva. Deze werden gezien als symbool voor vruchtbaarheid en bescherming.

Vulva decoratie op Romeins aardewerk

Friese legionairs?

Terug komend op het artikel “Friezen vochten in Romeinse legioenen” Wat verteld deze vondst, en vergelijkbare, ons over de Romeinen in Friesland en Friese soldaten in Romeinse dienst? De Romeinen noemde het gebied ten Noorden van de Rijn “het land van de Frisii”. We hebben het dan vooral over de kuststrook tussen het huidige Noord-Holland en noordwest-Duitsland. Het gebied viel niet binnen het Romeinse rijk, wel zijn er op enkele plaatsen sporen van Romeins militaire aanwezigheid gevonden. De Friezen waren overigens wel belasting plichtig aan de Romeinen, iets wat ook tot ongeregeldheden leidde. De Romeinen hebben een grote politieke en culturele invloed gehad op het “land van de Frisii”. Iets wat ondersteund wordt door het grote aantal archeologische vondsten, zoals geïmporteerd Romeins aardewerk, godenbeeldjes en Romeinse munten. De in Nederland gevonden Romeinse paardentuig, maar ook wapens uit een niet-militaire contexten, zijn vooral afkomstig ten Zuiden van de Rijn, een gebied dat wel viel onder het Romeinse rijk. We weten dat de Bataven, uit de Betuwe, hun belastingen niet in geld maar in soldaten betaalde, welke vooral bekend werden als ruiters in het Romeinse leger.Na hun diensttijd namen de ex-militairen hun militaire uitrusting, welke hun eigendom was, mee naar huis. Dit zou de verklaring zijn dat er zoveel Romeinse wapens en paardentuig in de Betuwe gevonden wordt. Dit beeld veranderd steeds meer, het blijkt namelijk dat er in Noord Nederland ook regelmatig Romeins paardentuig is gevonden. Lang niet in die getallen als in de Betuwe maar toch een aanzienlijk aantal. “Archeologen hebben zich er namelijk lang over verbaasd dat de Bataven meer dan 5000 soldaten leverden. Dat is eigenlijk veel te veel voor de totale bevolking van het Bataafse gebied, die op 30 tot 40.000 personen wordt geschat. Waarschijnlijk werden de jongemannen ondergebracht in Bataafse eenheden, en waren er dus in werkelijkheid minder ‘echte’ Bataven in die legeronderdelen, aangevuld met Friezen.” vertelt VU-archeoloog Stijn Heeren. Het is bekend dat de Romeinen bewoners van de door hen bezette gebieden in het leger opnam. Dit alles versterkt het vermoeden dat er ook Friezen in Romeinse krijgsdienst dienden. Archeologische onderzoek in Engeland bij de muur van Hadrianus, een Romeinse grensmuur verdedigd door Romeinse militairen, heeft aangetoond dat hier ook Friezen aanwezig waren.

Romeins militaire Zwaardpuntbeschermer gemeente Waadhoeke

Of toch burgers?

Bij dit verhaal moeten wel een kanttekeningen worden geplaatst. Er zijn ook onderzoekers die veronderstellen dat deze vondstgroep ook in een civiele context gebruikt werden. Zo verondersteld Nicolay (2005) dat deze vrij algemeen gebruikt werd bij civiele rijdieren. En Hessing (2001) meent dat dit soort amuletten gekoppeld kunnen worden aan (jonge) paarden die op de landelijke nederzettingen gefokt en getraind zijn, voordat ze werden doorverkocht aan het leger. Er wort ook wel gewezen op het feit dat er uit Noord Nederland bijna geen Romeinse wapenvondsten bekend zijn. Dit is echter een vertekend beeld wat wordt veroorzaakt door de grafcultuur. In het gebied van de eerder genoemde Bataven worden de meeste wapenvondsten in graven gedaan. In Noord Nederland zijn er uit deze periode zo goed als geen graven bekend, en dus ook niet de daarin gevonden wapens. Dan is er natuurlijk ook nog de verklaring van oorlogsbuit. Het is bekend dat er regelmatig ongeregeldheden plaats vonden tussen de Romeinen en inheemse inwoners. Het is dan ook goed mogelijk dat een deel van de voorwerpen werden geroofd als oorlogsbuit op de Romeinen. Het blijkt wel weer dat alles nog niet zomaar te verklaren is, en af hangt van meerdere elementen. Het laatste woord is hier dan ook nog niet over gesproken.

Bronnen;

Hessing, W.A.M., 2001: Paardenfokkers in het grensgebied. De Bataafse nederzetting op De Woerd bij Kesteren, in: A Carmiggelt (red.), Opgespoord Verleden. Archeologie in de Betuweroute, Abcoude, 142-171.

LC 6-9-2020. Vondsten van amateurarcheologen bewijzen: Friezen vochten in Romeinse legioenen, door Frank von Hebel

Nicolay, J.A.W. 2005, Gewapende Bataven. Gebruik en betekenis van wapen- en paardentuig uit niet-militaire contexten in de Rijndelta. (50 voor tot 450 na Chr.), Amsterdam.