Het wegen van geld

In het vorige n nummer van “De Waag” heb ik iets geschreven over gesnoeide en geknipte munten, daarin beloofde ik de volgende keer meer te vertellen over het wegen van geld. Dit wegen van geld is ook in de archeologische vondsten terug te vinden, en dan vooral in de regelmatig gevonden pijl- en muntgewichtjes, en soms onderdelen van muntballansen. Maar eerst heel kort iets over de ontwikkeling, vanaf de 14e eeuw, van het muntgeld in Nederland. In de 14e maar vooral 15e eeuw zijn er binnen Europa een groot aantal heersers, met evenveel muntsystemen ontstaan. De een na de andere munthervorming wordt doorgevoerd, hierdoor werd het muntstelsel er niet duidelijker op. In de vijftiende eeuw besloot Philips de Goede dan ook, om in de Nederlandse gewesten, de rekeneenheid van de gulden voortaan de grondslag van het muntwezen moest vormen. Pas onder het bewind van Karel V (1500-1558) kwam er meer eenheid in de productie van munten. Karel V introduceerde in 1521 de naar hem vernoemde gouden Carolusgulden, welke is onderverdeeld in 20 stuivers elk van 16 penningen, een indeling die bijna 300 jaar ongewijzigd bleef. in 1582 volgde er een zilveren Carolusgulden, welke de eenheidsmunt voor de Nederlanden vormde. Hiermee is de Carolusgulden de eerste Nederlandse eenheidsmunt die ook in een groot deel van Europa circuleert. In 1815 ontstond het  ‘Verenigd Koninkrijk der Nederlanden’. waarna op 18 september 1816 de eerste Nederlandsche Muntwet werd aangenomen, waarmee de onderverdeling van de gulden in 100 cent werd vastgelegd. Hiermee werd het decimale muntstelsel in Nederland ingevoerd. De gulden bleef bestaan binnen onze landsgrenzen tot en met 2001 toen de laatste gulden ooit werd geproduceerd, waarna de gulden door de euro werd opgevolgd.

Wegen van geld

Zoals gemeld waren er in de 15e eeuw in Europa veel verschilden munteenheden in omloop. Deze munten hadden voortdurende te leiden onder waardevermindering. Welke het gevolg was van de natuurlijk slijtage, maar ook door het van onuitroeibare snoeien van de munten door bedriegers. Munten moesten daarom vaak gewogen en gekeurd worden. Het waren dan ook goede tijden voor geldwisselaars (voorlopers van de banken), welke rondreisden langs jaarmarkten en andere plaatsen waar veel gehandeld werd. Later gingen handelaren zelf de ontvangen munten ook wegen. Hiervoor gebruikten zij eerst zogenaamde pijlgewichten (afbeelding 1). Dit zijn kleine ronde bakjes welke allemaal ineen passen en werden opgeborgen in het grootste gewicht. Deze waren niet erg nauwkeurig en eigenlijk niet geschikt voor het wegen van individuele munten, maar voor het wegen van het totaal gewicht van de munten. Daarom was er vraag naar een nauwkeurigere manier voor het wegen van individuele munten. Er ontstonden kleine nauwkeurige weegschaaltjes de, zogenaamde “muntbalans”, welke gedemonteerd konden worden, De muntbalans werd samen met muntgewichtjes gebruikt. Het gewicht van deze muntgewichtjes kwam overeen met het officiële gewicht van de meest gebruikte gouden munten binnen de Republiek. De balans en gewichtjes zaten opgeborgen in een houten doosje, en waren zo makkelijk mee te nemen  Als een handelaar of wisselaar munten aangeboden kreeg, dan deed hij de munt op de ene schaal en het bijbehorende muntgewichtje op de andere schaal van de muntbalans. Deze moest dan precies in evenwicht zijn, was dit niet het geval dan ging de handelaar kleine gewichtjes bijvoegen (aasjes) totdat het balansje in evenwicht was. Degene die met de te lichte munt(en) betaalde moest dan het gewicht aan bijgevoegde aasjes bijbetalen. De muntgewichtjes werden gemaakt van messing en droegen op de voorzijde de vereenvoudigde afbeelding van de munt, waarmee het gewicht overeen kwam. Op de achterzijde stond meestal het jaar dat dit gewichtje gemaakt was, en het merk van de maker. Ze laten goed zien dat hier veel verschillende internationale munten in omloop waren. Hoe internationaal blijkt wel uit het feit dat er zelfs Nederlandse muntgewichtjes bestonden voor de Marokkaanse Dinar (zie afbeelding 3).

Ecu ook wel Kroon, gouden Franse munt ingevoerd door Lodewijk XI in 1475, met een gewicht van 4,5gr. Deze munt werd in Nederland Franse Kroon genoemd.

27-04-1485; Fransche cronen metten drie leliën 38 Stuivers

14-12-1485; Fransche cronen metten drie leliën 35 Stuivers

12-11-1520; Oude Croenen van Franckrvcke,     35 Stuivers