บทที่ 1 ที่มา / ความสำคัญ / แนวคิด / หลักการในการออกแบบผลงานนวัตกรรม-ความโดดเด่นนวัตกรรม
ที่มาและแนวคิดการออกแบบผลงานนวัตกรรมตอบสนองต่อการแก้ปัญหา/ความต้องการ/พัฒนา
การพัฒนาแบบยั่งยืน หรือ Sustainable Development. หมายถึง “รูปแบบของการพัฒนาที่สนองความต้องการของคนในรุ่นปัจจุบันโดยไม่ทำให้คนรุ่นต่อไปในอนาคต ต้องประนีประนอมยอมลดทอนความสามารถในการที่จะตอบสนองความต้องการของตนเอง” การใช้ทรัพยากรเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน เป้าหมายการพัฒนาอย่างยั่งยืนระดับโลกสร้างขึ้นจากความสำเร็จของเป้าหมายการพัฒนาแห่งสหัสวรรษก่อนหน้าที่ประสานงานโดยสหประชาชาติและประเทศสมาชิก การรณรงค์เพื่อให้บรรลุเป้าหมายการพัฒนาแห่งสหัสวรรษเริ่มขึ้นในพ.ศ. 2543 และสิ้นสุดในพ.ศ. 2558 เป้าหมายการพัฒนาแห่งสหัสวรรษส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาสังคมโดยมุ่งเน้นเรื่องขจัดปัญหาความหิวโหย ความยากจนและความเหลื่อมล้ำ การไม่รู้หนังสือ ความเจ็บป่วยและความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อม ประเทศไทยมีกรอบการพัฒนาของตนเองที่กำลังใช้อยู่เพื่อให้บรรลุเป้าหมายการพัฒนาอย่างยั่งยืน ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง โดยอาศัยหลักภูมิปัญญาและความซื่อสัตย์สุจริตตลอดจนหลักการเดินทางสายกลาง ความสมเหตุสมผลและความรอบคอบตามแนวคิดของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช จุดเน้นของปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงคือความยั่งยืนและได้รับการยอมรับว่าเป็นหลักการสำคัญของแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติของประเทศไทยมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2545 ซึ่งต้องมีความสอดคล้องกับการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ในปัจจุบันที่เน้นการพัฒนาสมรรถนะโดยกระบวนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก หรือ active learning ตามแนวทาง GPAS 5 Stepes โมเดลการคิดขั้นสูง ด้วยความที่รูปแบบการเรียนรู้แบบ Active Learning นั้นเป็นการเรียนรู้ที่เน้นผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง ผู้เรียนจึงต้องมีเป้าหมายในการเรียนรู้ และรู้จักค้นหาแนวทางที่จะนำไปสู่โครงสร้างความรู้ที่มีความหมาย สอดคล้องกับข้อมูลเดิมที่มีอยู่ โดยอาศัยหลักของการสร้างความรู้ (Construction of Knowledge) ซึ่งผู้เรียนสามารถที่จะสร้างความรู้ได้ จากการเชื่อมโยงข้อมูลใหม่เข้ากับความรู้เดิมอย่างมีความหมาย ซึ่งการที่จะดำเนินการได้เช่นนั้น ผู้เรียนจะต้องมีเครื่องมือที่เป็นระบบความคิดที่มีประสิทธิภาพ ซึ่ง กระบวนการคิดขั้นสูงเชิงระบบ (GPAS) คือเครื่องมือชีวิตหนึ่งที่ช่วยให้ผู้เรียนสามารถพัฒนาไปถึงจุดนั้นได้อย่างเหมาะสม ซึ่งประกอบด้วย G การรวบรวมและเลือกข้อมูล (GATHERING) เป็นขั้นที่ผู้เรียนสามารถรวบรวมและเลือกเฟ้นข้อมูลสำคัญที่จะนำมาใช้ในการพัฒนานวัตกรรมหรือดำเนินโครงการต่าง ๆ ซึ่งในขั้นนี้ครูผู้สอนจะต้องส่งเสริมให้ผู้เรียนเรียนรู้ที่จะการรวบรวมข้อมูลผ่านประสาทสัมผัส ตามเป้าหมาย โดยมีการเลือกเฟ้นข้อมูลที่สอดคล้อง มีการบันทึกข้อมูล และสามารถที่จะดึงข้อมูลเดิมมาใช้ได้ P การจัดกระทำข้อมูล (PROCESSING) คือการจัดข้อมูลให้เกิดความหมายผ่านการเลือกเฟ้น เพิ่มคุณค่า คุณธรรม ค่านิยม ออกแบบสร้างสรรค์ และตัดสินใจเลือกเป้าหมายแนวทางที่นำไปสู่ความสำเร็จได้ โดยครูผู้สอนจะต้องออกแบบกิจกรรมการสอนให้ผู้เรียนอย่างหลากหลาย เพื่อให้ผู้เรียนแยกแยะหรือเฟ้นหาข้อมูลที่จำเป็นได้ เช่น การจำแนกเปรียบเทียบ การเชื่อมโยง และไตร่ตรองอย่างมีเหตุผล เป็นต้น A การประยุกต์ใช้ความรู้ (APPLYING) สามารถแบ่งได้เป็น 2 ขั้น คือ ขั้นแรก (Applying 1) เป็นขั้นที่ผู้เรียนร่วมกัน วางแผนและลงมือทำ รวมถึงตรวจสอบแก้ปัญหาต่าง ๆ เพื่อพัฒนาการเรียนรู้ไปสู่ระดับของนวัตกรรม ส่วนขั้นสอง (Applying 2) คือขั้นที่ผู้เรียนสามารถสรุปเป็นความรู้ระดับต่าง ๆ จนถึงระดับหลักการ และสามารถนำเสนอได้อย่างมีแบบแผน โดยการดำเนินการนั้น ครูผู้สอนจะต้องส่งเสริมให้ผู้เรียนรู้จักเลือกข้อมูลที่สอดคล้อง รู้จักความรู้ที่ได้อย่างสร้างสรรค์ ขยายขอบเขตความรู้ การวิเคราะห์การสังเคราะห์ ตัดสินใจ และการนำความรู้ไปปรับใช้ ตลอดจนมีการวิเคราะห์วิจารณ์และแก้ปัญหาอย่างเหมาะสม และS การกำกับตนเอง หรือ การเรียนรู้ได้เอง (SELF–REGULATING) เป็นการประเมินภาพรวมของนวัตกรรมหรือโครงการเพื่อกำกับความคิดและขยายค่านิยมสู่สังคมและสิ่งแวดล้อมให้กว้างขวางขึ้น เพื่อให้ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้ได้ด้วยตัวเอง โดยครูผู้สอนจะต้องดำเนินการเพื่อให้ผู้เรียนนั้น มีการตรวจสอบและควบคุมกระบวนการการคิดของตัวเอง การสร้างค่านิยมการคิดของตัวเอง และการสร้างนิสัยการคิดที่เป็นรูปแบบของตัวเอง เป็นต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งในรายวิชาชีววิทยาที่เป็นการเรียนรู้บนพื้นฐานการดำรงชีวิตประจำของนักเรียน เช่น เรื่องระบบโครงสร้างและการทำงานของร่างกายสิ่งมีชีวิตชนิดต่าง ๆ เรื่องระบบนิเวศ สิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ เป็นต้น ด้วยเหตุนี้ ครูผู้สอนและนักเรียนจึงมีแนวคิดร่วมกันในการออกแบบและผลิตโมเดลชีววิทยาสร้างสรรค์เพื่อการศึกษาเรียนรู้อย่างยั่งยืนจากเศษวัสดุเหลือใช้เพื่อส่งเสริมการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและการพัฒนาอย่างยั่งยืนขึ้นเพื่อเป็นการส่งเสริมศักยภาพการเรียนรู้ทางด้านชีววิทยา การลดปริมาณขยะเศษวัสดุเหลือใช้ต่าง ๆ การลดค่าใช้จ่ายในการซื้อโมเดลชีววิทยาเพื่อการเรียนรู้ซึ่งมีราคาค่อนข้างสูงในปัจจุบัน และสามารถส่งต่อโมเดลชีววิทยาเพื่อการเรียนรู้นี้ให้กับโรงเรียนต่าง ๆ ที่ต้องการเป็นกิจกรรมจิตอาสาปลูกจิตสำนึกให้กับนักเรียนในการช่วยเหลือสังคมต่อไป
ความโดดเด่นของผลงานนวัตกรรม
โมเดลชีววิทยาสร้างสรรค์เพื่อการศึกษาเรียนรู้อย่างยั่งยืนจากเศษวัสดุเหลือใช้เพื่อส่งเสริมการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและการพัฒนาอย่างยั่งยืน มีแนวคิดสำคัญมาจากปัญหาการเรียนรู้ที่เกี่ยวข้องกับรายวิชาชีววิทยา โดยเนื้อหาทางชีววิทยาส่วนใหญ่มีความจำเป็นต้องมีการใช้ภาพประกอบในการอธิบายรายละเอียดเกี่ยวกับลักษณะโครงสร้างที่มีขนาดเล็กมาก ๆ แต่การใช้ภาพ 2 มิติจากแหล่งการเรียนรู้ต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นหนังสือเรียนหรืออินเตอร์เน็ตเพียงอย่างเดียวคงอาจไม่เพียงพอที่จะทำให้นักเรียนเกิดความรู้ความเข้าใจในบางเนื้อหามากนัก โดยเฉพาะเนื้อหาที่นักเรียนไม่สามารถพบเห็นได้โดยทั่วไปในชีวิตประจำวัน หรือบางอย่างก็ไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า เช่น ระบบร่างกาย เซลล์ โครงสร้างของ DNA เป็นต้น หรือเอามาใช้ทดแทนการทำปฏิบัติเบื้องต้น ในเรื่องโครงสร้างของระบบต่างๆ ในร่างกายก็ได้เช่นกัน การใช้โมเดล 3 มิติ จะช่วยให้นักเรียนเกิดการเรียนรู้บนพื้นฐานความเข้าใจอย่างลึกซึ้งได้อย่างมีประสิทธิภาพ รวมถึงสร้างความน่าสนใจในการเรียนได้มากขึ้นอย่างต่อเนื่องอีกด้วย สรุปผลงานนวัตกรรมนี้มีความโดดเด่ คือ
1. ส่งเสริมศักยภาพการเรียนรู้รายวิชาชีววิทยาในเชิงรูปธรรมอย่างชัดเจนโดยเฉพาะอย่างยิ่งลักษณะเปรียบเทียบโครงสร้างและหน้าที่ภายในโครงสร้างราก ลำต้น และใบของพืชใบเลี้ยงเดี่ยวกับพืชใบเลี้ยงคู่อย่างชัดเจน
2. ส่งเสริมความคิดสร้างสรรค์ในการออกแบบสร้างสรรค์ชิ้นงานโมเดลชีววิทยาสร้างสรรค์เพื่อการศึกษาเรียนรู้อย่างยั่งยืนจากเศษวัสดุเหลือใช้ที่มีความแตกต่างหลากหลายให้เกิดประโยชน์สูงสุด
3. ส่งเสริมจิตสำนึกด้านการรักษาระบบนิเวศและสิ่งแวดล้อมโดยการนำเศษวัสดุเหลือใช้มาทำให้เกิดประโยชน์ทางด้านการศึกษาเรียนรู้โดยการสร้างเป็นโมเดลทางชีววิทยาอันเป็นแนวทางสู่การพัฒนาอย่างยั่งยืน
4. ส่งเสริมจิตอาสาด้านการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและการช่วยเหลือสังคมในการลดปริมาณขยะโดยนำกลับมาผลิตเป็นโมเดลชีววิทยาเพื่อการเรียนรู้ส่งต่อให้โรงเรียนต่าง ๆ ที่มีความต้องการต่อไป