سەیرکردنی شاشەی مۆبایل، تابلێت و کۆمپیوتەر پێش خەوتن لە ڕووی کوالیتی و توندی ڕووناکییەوە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر مێشک و سیستەمی خەو هەیە. شاشەی ئەم ئامێرانە زۆربەی ڕووناکییان لە مۆجی شین    Blue Light  بە درێژی شەپۆلی کورت نزیکەی(  460 تا 480 ) نانۆمەتر پێکدێت. ئەم تیشکە هاوشێوەی تیشکی خۆرەتاوە، بۆیە مێشک تووشی هەڵە لێکدانەوە دەکات و وا نیشان دەدات کە هێشتا ڕۆژە.

میکانیزمی زانستیی کاریگەریی ڕووناکی شین:

• تێکچوونی کاتژمێری بایۆلۆجی (Circadian Rhythm): ڕووناکی شین لەلایەن خانە هەستیارەکانی تۆڕەی چاوەوە (ipRGCs) وەردەگیرێت. ئەم خانانە ئاماژەی دەماری بۆ ناوچەی SCN لە مێشک دەنێرن و پێی ڕادەگەیەنن کە هێشتا ڕۆژە.

• ڕاوەستانی دەردانی مێلاتۆنین (Melatonin Suppression): ڕووناکی شاشە دەردانی هۆرمۆنی مێلاتۆنین لە ڕژێنی سنۆبەری (Pineal Gland) دوا دەخات یان ئاستەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکاتەوە.

• کەمبوونەوەی خەوی قووڵ (NREM & REM Sleep): بەکارهێنانی شاشە نەک تەنها دەستپێکی خەو دوا دەخات، بەڵکو قۆناغەکانی خەوی قووڵ و خەو بینین کەم دەکاتەوە، کە بەرپرسن لە بوژانەوەی جەستەیی و مێشک.

لێکەوتە و کاریگەرییە تەندروستییەکانی تر:

١. تێکچوونی هاوسەنگیی هۆرمۆنەکان و میتابۆلیزم:

• کورتیزۆڵ (Cortisol): سەیرکردنی ناوەڕۆکی مۆبایل ئاستی هۆرمۆنی ستریس بە بەرزی دەهێڵێتەوە. بە شێوەیەکی سروشتی دەبێت ئاستی کورتیزۆڵ لە شەودا دابەزێت، بەڵام بەرزییەکەی ڕێگە لە ئارامبوونەوەی مێشک دەگرێت.

• لیپتین و گرێلین (Leptin & Ghrelin): تێکچوونی خەو هاوسەنگیی هۆرمۆنەکانی برسێتی و تێر بوون تێکدەدات، کە دەبێتە هۆی زیاتربوونی ئارەزووی خواردن لە درەنگانی شەودا و تێکچوونی میتابۆلیزم.

٢. شەکەت بوونی ماسوولکەکانی چاو (Digital Eye Strain):

• لە تاریکیدا، جیاوازیی بەرزی ڕووناکی نێوان شاشە و دەوروبەر وا دەکات بیلبیلی چاو بەردەوام فراوان و تەنگ ببێتەوە.

• کەمبوونەوەی پلکدان لە کاتی سەیرکردنی شاشە دەبێتە هۆی وشکبوونەوەی چاو، سەرئێشە، و لێڵبوونی بینین لە بەیانیاندا.

٣. ئالۆدەیی دەماری و چالاكبوونی مێشک (Dopamine Loop):

• ناوەڕۆکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، هەواڵ و ڤیدیۆکان ئاستی دۆپامینی مێشک بەرز دەکەنەوە. ئەم چالاكییە دەمارییە مێشک لە حاڵەتی ئامادەباشیی بەردەوامدا (Hyperarousal) دەهێڵێتەوە، کە بە تەواوی دژی پرۆسەی خەوتن و ئارامبوونەوەیە.

فورالتادۆن (Furaltadone)

بەکارهێنانی : بە گشتی، فورالتادۆن بەکاردەهێنرا وەک دەرمانی "خۆپارێزی" بۆ مریشک، بە تایبەتی بۆ کۆکسیدیۆسیس و هەندێک نەخۆشی باکتریایی. بەڵام بەهۆی مەترسییەکانی بۆ مرۆڤ، بەکارهێنانی لە کێڵگە پەلەوەرییەکان قەدەغە کراوە.

لە خێزانی نایترۆفیورانەکان

فۆرمولای کیمیایی: ‎C₁₃H₁₆N₄O₆

کێشی گەردی : ‎324.29 g/mol.

کاریگەری: بە شێوەیەکی زانستی بەکاردەهێنرێت بۆ چارەسەری هەندێک نەخۆشی لە ئاژەڵەکان، بە تایبەتی مریشک، بەڵام بەهۆی پاشماوەی ژەهراوی کە لە جەستەی ئاژەڵەکان دەمێنێتەوە، تووشبوونی مرۆڤ بەو مادەیە دەبێتە هۆی شێرپەنجە.

دەرمانی فورالتادۆن (Furaltadone) پەیوەندی بە دروستبوونی شێرپەنجەوە هەیە، بەڵام مەترسییە سەرەکییەکە بۆ ئەو مرۆڤانەیە کە گۆشت و هێلکەی مریشکەکە دەخۆن، نەک تەنها بۆ خودی مریشکەکە.

لێرەدا زانیارییەکی کورت و ڕوون لەسەر ئەم دەرمانە دەخەینە ڕوو:

١. مەترسییەکە چۆن دروست دەبێت؟

فورالتادۆن جۆرێکە لە دژەزیندەییەکان (ئەنتی‌بایۆتیک) لە خێزانی "نایترۆفیورانەکان". کاتێک ئەم دەرمانە دەدرێت بە مریشک، لەناو جەستەیدا تێکدەشکێت و دەگۆڕێت بۆ ماددەیەکی پاشماوەی ژەهراوی. ئەم پاشماوەیە لەناو گۆشت، جگەر و هێلکەی مریشکەکەدا بۆ ماوەیەکی زۆر دەمێنێتەوە و تەنانەت بە کوڵاندن و ئامادەکردنی خواردنەکەش لەناو ناچێت.

٢. هۆکاری تووشبوون بە شێرپەنجە لە مرۆڤدا

کاتێک مرۆڤ ئەو گۆشت یان هێلکەیە دەخوات کە پاشماوەی دەرمانەکەی تێدایە، ماددە ژەهراوییەکە دەچێتە جەستەیەوە. توێژینەوە زانستییەکان سەلماندوویانە کە پاشماوەی ئەم دەرمانە کارسینۆجینە (هۆکاری شێرپەنجەیە) و هەروەها دەبێتە هۆی تێکدانی بۆماوەیی (DNA) و گۆڕانی جینات.

٣. قەدەغەکردنی لە جیهاندا

لەبەر ئەم مەترسییە گەورەیە، بەکارهێنانی فورالتادۆن و سەرجەم دەرمانەکانی تری خێزانی نایترۆفیوران بۆ مریشک و ئاژەڵە کێڵگەییەکان لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا (وەک ئەمریکا، وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپا و هتد) بە تەواوی قەدەغە کراوە.

 گەرچی ڕەنگە دەرمانەکە زیان بە خودی مریشکەکەش بگەیەنێت بەهۆی کاریگەرییە ژەهراوییەکانییەوە، بەڵام هۆکاری سەرەکی قەدەغەکردنی ئەوەیە کە دەبێتە هۆی شێرپەنجە بۆ ئەو کەسانەی بەرهەمەکانی ئەو مریشکە دەخۆن.

* ئەم دەرمانە، کە لە نێو خاوەن کێڵگە پەلەوەرییەکاندا بە "دەرمانی زەرد" ناسراوە، بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک ڕێکارێکی خۆپارێزی بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشکەوتنی مریشک بەکاردەهێنرێت. بە جۆرێک کە زۆر دەگمەنە خاوەن دەواجینێک بدۆزرێتەوە پەنای بۆ بەکارهێنانی ئەم دەرمانە نەبردبێت.

چۆن بزانین مریشکەکە ئەو دەرمانەی پێدراوە؟

تەنیا لە ڕێگەی تاقیگەوە دەسەلمێنرێت: پاشماوەی ئەم جۆرە دەرمانانە لەناو خانەکانی گۆشت، جگەر و گورچیلەی مریشکەکەدا دەمێننەوە. ئاشکراکردنیان تەنیا و تەنیا بە ئامێری پێشکەوتووی کیمیایی و تاقیگەیی دەکرێت، کە بە زۆری لەلایەن لیژنەکانی ڤێتێرنەری و تەندروستییەوە پشکنینیان بۆ دەکرێت.

سەرچاوەکان:

١-https://www.accessdata.fda.gov/cms_ia/importalert_31.html .

٢-https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/furaltadone.

٣-https://www.fao.org/4/y5723e/y5723e0u.htm