Science Insights

سوورەکان و نهێنیی بێهۆشکاری: بۆچی کەسانی موو سوور پێویستیان بە دەرمانی بێهۆشکاری زیاترە؟

کەسانی مووسوورتەنها بە ڕەنگی مووەکانیان جیاناکرێنەوە، بەڵکو جەستەیان خاوەنی جیناتێکی تایبەتە کە پێی دەوترێت MC1R. ئەم جینە تەنها ڕەنگی قژ و پێست دیاری ناکات، بەڵکو ڕاستەوخۆ کار دەکاتە سەر چۆنیەتی مامەڵەکردنی مێشک و کۆئەندامی دەمار لەگەڵ ئازار و دەرمانی بێهۆشکاردا.

١. ململانێ لە ناو مێشکدا: پەیوەندی ڕەنگ و ئازار

خاڵی هەرە سەرنجڕاکێش ئەوەیە کە لە جەستەی مرۆڤدا، هەمان ئەو وەرگرەی (Receptor) کە بەرپرسە لە دروستکردنی ڕەنگی "فایۆمیلانین" (ئەو ڕەنگە سوورەی لە قژدا هەیە)، لەو بەشەی مێشکیشدا هەیە کە بەرپرسە لە هەستکردن بە ئازار و وەڵامدانەوە بۆ دەرمانی بێهۆشکردن.

جینی MC1R کاریگەری دەخاتە سەر ماددەیەکی کیمیایی ناو مێشک بە ناوی POMC. کاتێک ئەم جینە وەک لای قژسوورەکان گۆڕانکاری تێدا بێت:

• جەستە بڕێکی کەمتر لە ئازارشکێنە سروشتییەکان (Endorphins) بەرهەم دەهێنێت.

• کۆئەندامی دەمار زۆر هەستیارتر دەبێت بەرامبەر بە ئازار، ئەمەش وای کردووە کەسانی قژسوور پێویستییان بە بڕی جیاواز و وردتر بێت لە کاتی نەشتەرگەریدا.

٢. ئاڵنگارییە پزیشکییەکان لە کاتی بێهۆشکردندا (Anesthesia)

ئەم جیاوازییە بایۆلۆژییە وای کردووە کە پزیشکانی بێهۆشکاری بە وریاییەکی زیاترەوە مامەڵە لەگەڵ کەسانی قژسوور بکەن، چونکە کاردانەوەی جەستەیان بۆ دەرمانەکان جیاوازە:

• بڕی دەرمانی زیاتر: توێژینەوە زانستییەکان دەریانخستووە کە قژسوورەکان پێویستیان بە %٢٠ بۆ %٣٥ زیاتر دەرمانی بێهۆشکردنی گشتی (وەک گازە بێهۆشکەرەکان) هەیە بۆ ئەوەی بگەنە هەمان ئاستی بێهۆشی کەسانی تر.

• مەترسی خەبەربوونەوەی کتوپڕ: یەکێک لە گەورەترین ئاڵنگارییەکان ئەوەیە کە مێشکی قژسوورەکان بەرگرییەکی سروشتی هەیە بەرامبەر بە دەرمانی بێهۆشکردن؛ بۆیە ئەگەر بڕی دەرمانەکە بە وردی بۆ جەستەی ئەوان ڕەچاو نەکرێت، ئەگەری خەبەربوونەوەیان لە ناوەڕاستی نەشتەرگەریدا زیاترە.

• بەرگری بەرامبەر بەنجی ناوخۆیی: ئەو بەنجە ناوخۆییەی کە لای پزیشکی ددان یان بۆ دوورینەوەی برین بەکاردێت (وەک Lidocaine)، لای ئەوان زووتر کاریگەرییەکەی نامێنێت و وەک پێویست کار ناکات. زۆرجار قژسوورەکان پێویستیان بە چەندین جار لێدانی بەنج هەیە بۆ ئەوەی هەست بە سڕبوون بکەن.

• کۆنتڕۆڵکردنی ئازاری دوای نەشتەرگەری: جەستەی قژسوورەکان زووتر دەرمانە ئازارشکێنە بەهێزەکان (وەک Opioids) شی دەکاتەوە، بۆیە دوای تەواوبوونی نەشتەرگەرییەکەش، پێویستیان بە بڕی زیاتر یان چاودێریی وردتر هەیە بۆ ئەوەی ئازارەکەیان تێنەپەڕێت.

٣. دڵەڕاوکێی پزیشکی: ڕاستییەکی فیزیکی نەک دەروونی

زۆرجار باس لەوە دەکرێت کە قژسوورەکان دڵەڕاوکێی زیاتریان هەیە پێش نەشتەرگەری یان سەردانی پزیشکی ددان. توێژینەوەی ساڵی ٢٠٠٢ سەلماندی کە وەرگرەکانی MC1R ڕاستەوخۆ لە ناو مێشکدا هەن. ئەمەش واتە ئەوان ئازار بە توندییەکی ڕاستەقینەتر هەست پێ دەکەن. کەواتە ترسەکەیان لە ئازار بنەمایەکی بایۆلۆژی هەیە و پەیوەندی بە کەسایەتییانەوە نییە؛ کۆئەندامی دەماری ئەوان زەنگی ئاگادارکردنەوەی ئازار بە بەهێزتر لێ دەدات.

لە کۆتایدا ئەگەر قژت سوورە یان پێستت زۆر کاڵ و پڕ خاڵە (کە نیشانەی بوونی جینی MC1Rـە)، هەمیشە پێش هەر کارێکی پزیشکی، پزیشکی بێهۆشکار ئاگادار بکەرەوە. ئەمە یارمەتییان دەدات کە بڕی دەرمانەکان بە وردی بەپێی بایۆلۆژیای جەستەی تۆ ڕێکبخەن بۆ ئەوەی دڵنیابن لەوەی نەشتەرگەرییەکی سەلامەت و بێ ئازار تێدەپەڕێنیت.