کاتێک مێشک فێڵت لێ دەکات: جیاوازی نێوان 

  Déjà Vu و Jamais Vu

ئایا تا ئێستا لە ناوەڕاستی گفتوگۆیەکدا وەستاویت و وتووتە: "من ئەم دیمەنەم ڕێک بەم شێوەیە بینیوە"؟ یان سەیری دەموچاوێکی زۆر ئاشنات کردووە و لەپڕ هەستت کردووە کە هەرگیز نایناسیت؟ ئەمانە تەنها خەیاڵ نین، بەڵکو دیاردەی ناسراوی زانستی و فەلسەفین کە پێیان دەوترێت دێژا ڤوو و ژامێ ڤوو.

🔍 مانا و نموونەی چەمکەکان

١. دێژا ڤوو (Déjà Vu) - "پێشتر بینراوە"

ئەمە هەستی "ئاشنایەتییەکی درۆینە"یە. واتە ڕووداوێکی نوێ ڕوودەدات، بەڵام تۆ وا هەست دەکەیت پێشتر ڕووی داوە و بینیوتە.

• نموونە: دەچیتە ناو کافتریایەکی نوێ کە هەرگیز لێی نەبوویت، بەڵام کاتێک هاوڕێکەت پەرداخە قاوەکە دادەنێت، هەست دەکەیت ڕێک ئەم ساتەت پێشتر بینیوە.

٢. ژامێ ڤوو (Jamais Vu) - "هەرگیز نەنبێنراوە"

ئەمە ڕێک پێچەوانەی دێژا ڤووە؛ هەستی "نامۆیی"یە بەرامبەر شتێکی زۆر ئاشنا.

• نموونە: سەیری وشەی "دایک" دەکەیت کە هەزاران جار نووسیوتە، بەڵام بۆ چەند چرکەیەک هەست دەکەیت وشەیەکی سەیرە و یەکەمجارە بیبینیت، یان لەپڕ ناوی باشترین هاوڕێت بیر دەچێتەوە وەک ئەوەی هەرگیز نەیتناسیت.

⚙️ هۆکاری ڕوودانیان لە سێ ڕەهەندی جیاوازەوە

ئەم دیاردانە چۆن لێکدەدرێنەوە؟ لێرەدا کێبڕکێی نێوان عەقڵ، ڕۆح و فەلسەفە دەست پێ دەکات:

١. لایەنی زانستی (Neurology)

زانست دەڵێت ئەمە "هەڵەیەکی تەکنیکییە" لە گواستنەوەی زانیارییەکانی مێشکدا:

• دێژا ڤوو: بەهۆی دواکەوتنی گواستنەوەی دەمارەکانە لە نێوان چاو و مێشکدا. کاتێک یەکێک لە " ڕاگەیاندنە دەمارییەکان" خێراتر دەگاتە کۆگای یادەوەری، و  ڕاگەیاندنە دەماریەکەی تر درەنگتر دەگات، مێشک وا دەزانێت ئەمە یادەوەرییەکی کۆنە.  

• ژامێ ڤوو: بەهۆی "تێربوونی دەماری" (Brain Saturation) ڕوودەدات؛ کاتێک مێشک زۆر لە شتێک ورد دەبێتەوە، بۆ ماوەیەکی کاتی پەیوەندی نێوان "شێوەکە" و "ماناکەی" دەپچڕێت.

• ئەم گۆڕانکاریانە زیاتر پەیوەندی بە: ماندوێتی و دڵەڕاوکێ: ئەگەر نەخەوتبیت یان فشاری زۆرت لەسەر بێت، مێشک ناتوانێت زانیارییەکان بە ڕێکی پۆلێن بکات. نەخۆشی پەرکەم (Epilepsy): لە هەندێک حاڵەتی پزیشکیدا، دووبارەبوونەوەی زۆری ئەم هەستانە ڕەنگە نیشانەیەک بێت بۆ جۆرێک لە گۆڕانکاری کارەبایی لە مێشک.

٢. لایەنی ئایینی (ئیسلام)

لە تێڕوانینی ئیسلامیدا، ئەمە دەبەسترێتەوە بە جیهانی غەیب و ڕۆح:

• عالم البرزخ (جیهانی ڕۆحەکان): زۆرێک پێیان وایە کە ڕۆحی مرۆڤ پێش هاتنی بۆ دنیا، ڕووداوەکانی ژیانی پێشان دراوە (وەک لە ئایەتی ١٧٢ی سورەتی الأعراف ئاماژەی پێکراوە). بۆیە دێژا ڤوو بریتییە لە "وەبیرهێنانەوەی" ئەو پەیمان و دیمەنانەی ڕۆح پێشتر بینیویەتی.

• لوحی مەحفوز: چونکە هەموو پێشهاتەکان نووسراونەتەوە، هەندێک جار پەردە لەسەر بەشێکی بچووکی یادەوەرییە غەیبییەکان لادەچێت و مرۆڤ هەست بەو ئاشنایەتییە دەکات.

٣. لایەنی فەلسەفی (Philosophy)

فەیلەسوفەکان لە ڕوانگەی "سروشتی کات"ەوە سەیری دەکەن:

• کاتی بازنەیی (نیتشە): فەلسەفەی گەڕانەوەی هەمیشەیی دەڵێت کات بازنەیە؛ هەرچی ڕوودەدات پێشتر ڕوویداوە و دووبارە دەبێتەوە. دێژا ڤوو تەنها ساتێکە کە تێیدا هەست بەم بازنەیە دەکەیت.

• وەهمی کات (شۆپنهاوەر): کات تەنها ڕێکخستنێکی مێشکە. دێژا ڤوو ئەو ساتەیە کە مێشک لە "ڕیزبەندی کات" هەڵدەخلیسکێت و ڕابردوو و ئێستا تێکەڵ دەکات.

»»جا تۆ باوەڕت بە کامەیان بێت، دێژا ڤوو و ژامێ ڤوو بیرخەرەوەی ئەوەن کە مێشکی مرۆڤ هێشتا یەکێکە لە ئاڵۆزترین و پڕ نهێنیترین ئامێرەکانی گەردوون.

ئەزموونی تۆ چییە؟ کام لەم دوو هەستەت زیاتر بۆ دروست بووە؟

١٦ خولەک لە دۆزەخدا: ئەو پیاوەی لە ژێر چەقۆی نەشتەرگەریدا بەئاگا بوو! 

 شێرمان سایزین

ئەم بابەتە باس لە یەکێک لە ترسناکترین کابوسەکانی ژووری نەشتەرگەری دەکات: بەئاگا هاتنەوە لە کاتی سڕکردن (Anesthesia Awareness).

🏥 چیرۆکەکە چی بوو؟

لە ساڵی ٢٠٠٦، "شێرمان سایزین" کە قەشەیەکی خانەنشین بوو، چووە نەشتەرگەری بۆ پشکنینی و زانینی ئازاری سکی. تیمی پزیشکی دەرمانی Pancuronium یان بۆ بەکارهێنا (کە دەرمانێکی ئیفلیجکەری ماسولکەکانە - Neuromuscular Blocker). ئەرکی ئەم دەرمانە ئەوەیە نەهێڵێت نەخۆش بجوڵێت تا پزیشکەکە بتوانێت کار بکات.

⚠️ هەڵە کوشندەکە:

بەپێی سەرچاوەکان، تیمەکە دەرمانی ئیفلیجکەرەکەیان دا، بەڵام شانزە خولەک دواکەوتن لە پێدانی دەرمانی بێهۆشکاری (Anesthetic agent) کە دەبێت مێشک بێهۆش بکات.

ئەو ١٦ خولەکەی لە دۆزەخدا تێپەڕی:

شێرمان لەو شانزە خولەکەدا لە دۆخێکی نێوان "مردن و ژیان"دا بوو:

1. ئیفلیجی تەواو: دەرمانەکە کاری خۆی کردبوو، شێرمان نەیدەتوانی چاوی بکاتەوە، پەنجەی بجوڵێنێت، یان هاوار بکات.

2. هۆشیاری تەواو: مێشکی بە ئاگا بوو. هەستی بە یەکەم بڕینی چەقۆی نەشتەرگەرییەکە کرد لە سکتیدا.

3. ئەشکەنجەی بێدەنگ: ئەو هەستی بە هەموو دەستلێدانێکی پزیشکەکان دەکرد لە ناو جەستەیدا، بەڵام چونکە سییەکانیشی ئیفلیج ببوون، تەنانەت نەیدەتوانی هەناسەیەکی قووڵ هەڵکێشێت تا نیشانی بدات کە بەئاگایە.

ئەنجامە دڵتەزێنەکە:

هەرچەندە نەشتەرگەرییەکە تەواو بوو، بەڵام ڕوداوەکە ئەوەندە گەورە بوو کە شێرمان تووشی تێکچوونی دەروونی سەخت بوو PTSD. ئەو نەدەخەوت، چونکە کاتێک چاوی دادەخست هەستی بەو ئیفلیجییە دەکردەوە. بەداخەوە، بەهۆی ئەو ئازارە دەروونییە تاقەتپڕوکێنەوە، دوای چەند هەفتەیەک کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا. 

💡  لە کۆتایدا ئەم کەیسە فێرمان دەکات کە سڕکردن تەنها "زانست" نییە، بەڵکو "بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی" گەورەیە. لێرەدا چەند خاڵێکی گرنگ هەیە :

• جیاوازی نێوان ئیفلیجی و بێهۆشی: هەرگیز تەنها چاوەڕێی جوڵەی نەخۆش مەکە. نەخۆشێک کە نەجوڵێت، مەرج نییە بێهۆش بێت.

• چاودێری ورد (Monitoring): لەم کەیسەدا، تیمی پزیشکی تێبینییان کردبوو کە لێدانی دڵی شێرمان گەیشتووەتە ١٦٠ لێدان لە خولەکێکدا! ئەمە گەورەترین نیشانە بوو کە نەخۆشەکە لە ئازارێکی گەورەدایە، بەڵام بەداخەوە تیمەکە وەک پێویست گرنگییان پێ نەدا.

• ترتیبی دەرمانەکان: کاتی پێدانی دەرمانەکان (Timing) ژیان و مردن دیاری دەکات.

سەرچاوە: https://www.google.com/url?q=https://www.medicalindependent.ie/life/the-dorsal-view/anaesthesia-awareness-a-tragedy-in-the-operating-theatre-and-beyond/&sa=U&sqi=2&ved=2ahUKEwjK5paAhoKUAxVK5gIHHe_SImsQFnoECA8QAQ&usg=AOvVaw0jnYr2jhF4dpmVQPlh68f2