Ngày 28/3/2021 như mới hôm qua. Mình vừa gõ xong những lời tự nhủ để khép lại “Chuyện series”:
“Tương lai ơi, chào mi.”
[Xem tại: Lời cuối cho Chuyện series ]
Chớp mắt đó mà đã năm năm trôi qua.
Người ta hay nói mười năm thoáng qua như một giấc mộng. Vậy thì năm năm có lẽ là một nửa giấc mộng. Nhưng chừng đó cũng đủ để ta ngơ ngác tự hỏi: “Ủa, đoạn vừa rồi là tỉnh hay mơ?”
Có lúc đọc lại Chuyện series, mình không còn nhớ rõ bối cảnh đằng sau mỗi mảnh chuyện. Mình thậm chí đã quên mất khi viết những dòng chia tay ấy, mình đang ngồi cách ly ở Bình Dương. Điều còn đọng lại chỉ là sự mơ hồ của một nỗi sợ “lạc giữa chốn quen”.
(Mà sau đó đi lạc thật...)
Hồi ấy, để tự nhắc mình, mình gọi hành trình sắp tới là “đi Việt Nam”.
Là “đi” chứ không phải “về”.
Vì chữ “về” nghe đơn giản quá. Kiểu như “chào ba mẹ con mới về”. “Về” là quay lại cơ quan đã quá quen thuộc, gặp lại những người cũ quen mặt, và tiếp tục làm những việc đã quen tay.
Còn “đi” thì khác. “Đi” là phải chuẩn bị tâm thế cho những bước chân tiến vào vùng vô định. Người đi phải học luật chơi, phải định vị được bản thân, và phải hiểu rõ mình có thể trao đi giá trị gì.
Đến bây giờ, sau hơn năm năm “đi Việt Nam”, mình vẫn có cảm giác đang mò mẫm trong một chương trình “nghiên cứu sinh” thứ hai.
Chương trình lần này không có đề cương nghiên cứu rõ ràng, không có ngày bảo vệ “candidature”, và cũng chẳng có supervisor nào để mình gõ cửa, mắt ngấn lệ và bẽn lẽn hỏi: “Giờ em phải làm sao?” mỗi khi hoảng loạn như mười năm trước.
Trong đầu mình lúc này là những bản thảo dang dở, các bảng ngân sách cần kiểm tra, vài proposal đang hiệu chỉnh, lịch dạy học kỳ tới, một vài đề cương cần viết lại cho đợt điều chỉnh chương trình đào tạo, một tá văn bản cần đọc để giải quyết nhiệm vụ hành chính, vài chuyện bất ngờ phát sinh chưa biết xoay kiểu gì, một chục email chưa kịp trả lời, và vài tin nhắn lẽ ra nên gửi từ hôm qua.
Những câu hỏi tưởng rất đơn giản như “cái gì cần làm trước?” và “cái gì có thể để sau?” cứ lặp đi lặp lại, vậy mà hiếm khi mình trả lời thật thỏa đáng.
Năm năm qua, mình đã chuẩn bị giáo án và dạy hơn mười học phần khác nhau. Có học kỳ dạy sáu, bảy môn khác nhau. Cũng có lúc hi hữu, đang say sưa mở bài thì được sinh viên nhắc: “Thầy ơi, hình như nhầm môn...”
Mình cũng buộc phải học thêm về tài chính. Tài chính gia đình. Tài chính dự án. Và tài chính của một nhóm nghiên cứu còn non trẻ. Chẳng có thứ gì chờ nhau, và chắc chắn là không chờ mình.
Trong năm năm ấy, mình cũng lặng lẽ chia tay một vài người bạn trẻ mình từng đi cùng trong những bước đầu xây dựng nhóm nghiên cứu.
Không phải vì các bạn thiếu năng lực. Có thể nói là ngược lại, vì mình nhìn thấy khả năng đi xa của các bạn ấy ở bất cứ con đường nghề nào.
Chỉ là mình không có đủ nguồn lực để tạo ra một bệ phóng mạnh. Và cũng không còn đủ thời gian, tâm trí để đồng hành và trực tiếp hỗ trợ cho các bạn như những ngày đầu.
Cuộc chia tay nào cũng buồn. Và phần buồn không tên ấy thuộc về một phàm nhân muốn xây một điều gì đó nhưng nền tảng trong tay vẫn còn quá mỏng.
Năm năm quản lý một đơn vị nhỏ của trường cũng làm chương trình “nghiên cứu sinh” thứ hai có thêm nhiều màu sắc. Nó giúp một phàm nhân thoát khỏi tư duy tháp ngà nhanh hơn bất cứ khóa huấn luyện nào.
Được các thầy cô đi trước dìu dắt, mình hiểu ra câu hỏi “việc này có đáng triển khai hay không?” hiếm khi có thể trả lời rõ ràng ngay từ đầu. Có những quyết định chỉ biết đúng sai sau nhiều năm. Có những lựa chọn phải đưa ra khi dữ liệu còn thiếu, nguồn lực còn mỏng, và người chịu trách nhiệm vẫn phải ký tên.
Cũng từ quãng thời gian ấy, mình dần hiểu rằng nguồn lực của một tổ chức là hữu hạn. Nguồn lực của một con người cũng vậy.
Điều quan trọng không phải là cố đầu tư nguồn lực hữu hạn vào thật nhiều việc khác nhau. Phải tìm được nơi để đầu tư có xác suất tạo ra giá trị lớn nhất cho bản thân, cho tổ chức, và cho cuộc đời này.
Nói theo ngôn ngữ của những người làm mô hình, đó là quá trình giới hạn không gian nghiệm trong một bài toán tối ưu hóa với nhiều ràng buộc. Bài toán này lắm lúc cũng buồn cười (cười buồn?). Nếu khởi đầu ở một miền nghiệm sai, cố gắng đến đâu thuật toán cũng chỉ tìm được nghiệm cục bộ, chứ chưa phải là nghiệm tốt nhất.
Sau năm năm, mình cũng có vài con số có thể đưa vào báo cáo. Nhưng đằng sau đó là những khuya cuối tuần ngồi trước máy tính lúc hai, ba giờ sáng. Là những buổi soạn bài, nhắn tin, gửi email trên chuyến xe buýt dài hai giờ đồng hồ trở về nhà lúc 8 giờ tối.
Có lúc mình cũng tự hào, vì thấy bản thân bắt đầu giống các nhân vật chăm chỉ, đầy nghị lực trong mấy cuốn truyện tranh mình từng rất mê.
Rồi những trận giông gió ập đến. Mình gọi đùa đó là “thiên binh thiên tướng” được ông trời gửi xuống để nhắc mình phải thay đổi. Vì mình chỉ là một phàm nhân. Là phàm nhân thì phải sống cho giống người phàm: phải có thời gian để chăm sóc bản thân, gia đình, và những niềm vui bình thường trong quãng dạo chơi ngắn ngủi ở cõi tạm.
Dọc theo con đường “đi Việt Nam”, một số mục tiêu ban đầu dần trở nên không còn quan trọng như mình từng nghĩ.
Một người đàn anh mà mình rất nể phục đột ngột rời cõi tạm. Rời đi rất sớm, khi phía trước anh còn cả một trời hoài bão. Sự ra đi ấy, cùng những trận giông gió trong đời riêng, khiến mình hiểu rõ một điều trước đây chỉ lờ mờ cảm nhận mà chưa gọi được tên:
“Thời gian là nguồn lực duy nhất không thể viết proposal để xin thêm.”
Có những cơ hội bỏ qua hôm nay vẫn có thể tìm lại vào một ngày khác. Mà không tìm lại cũng chẳng sao. Còn những năm tháng bên những người quan trọng, và những khoảnh khắc khiến cuộc sống có thêm sắc màu thì chắc chắn sẽ không quay lại.
Nhìn lại, mình biết ơn vì giấc mộng năm năm “đi Việt Nam” chứa khá nhiều màu sắc. Có lúc màu hồng. Có lúc màu xám. Có lúc tưởng mình đang đi rất xa, rồi phát hiện ra chỉ đang chạy vòng quanh một cái giếng lớn hơn.
Nhưng cũng nhờ vậy, mình bắt đầu hình dung rõ hơn con đường mình muốn đi trong những năm tới.
Một con đường dành cho phàm nhân. Vẫn làm nghiên cứu nghiêm túc, vẫn dạy nghề cho lớp trẻ; nhưng vẫn còn chỗ cho gia đình, cho những niềm vui bình phàm, cũng như những buổi tối đi ngủ trước khi ngày mới bắt đầu.
Con đường ấy đòi mình phải bỏ bớt. Mà bỏ bớt thì khó hơn cố gắng thêm rất nhiều.
Ngày 28/3/2021, mình cho Chuyện series vào trạng thái R.I.P. - Rest in Peace.
Bây giờ mình nhận ra R.I.P. cũng có thể là Research in Progress. Và có lẽ đã đến lúc viết tiếp hành trình vẫn đang tiếp diễn ấy. Vì hành trình đã đi qua đã tạm đủ để cóp nhặt thành những mảnh “Chuyện” mới.
Về một “nghiên cứu sinh” thứ hai.
Về những lần đi sai, những bài toán tài chính, những lựa chọn nghề nghiệp.
Về những nỗ lực xây dựng một nhóm nghiên cứu từ một nền tảng cá nhân còn rất mỏng.
Về một hành trình bình phàm, giữa muôn vàn con đường bình phàm khác.
Quá khứ ơi, lại chào mi.
20/09/2026