Ezkabako ihesaldia

Hiru iheslari horiekin batera, badirudi laugarren bat, haren izena ez dakigun arren, Frantziara iritsi zela, eta bertatik, Mexikon barrena Kaliforniaraino, non bizi berri bati hasiera eman baitzion. 1997an, agure arrotz bat Gotorlekutik mugarainoko bidean dauden bi herritan agertu zen, fusilatutako bere iheslagunez galdezka, eta kontatu zien, herri horietako zortzi bizilaguni gutxienez, Frantziara iritsi zirenetako bat dela bera. Garai hartako gertaerez arrotz horrek esandakoa leku bat baino gehiagotan egiaztatu ahal izan da, baina ezinezkoa izan da nor den jakin. Datu gehiagoren bidez egiaztatu ez denez, laugarren iheslari horren kontua susmo bat baizik ez da oraingoz.

Jatorriz Azagrakotzat (Nafarroa) aurkeztu zuen bere burua. Familia apalekoa omen zen, 1936ko altxamendu militarraren ondorioz ezkutatu nahi izan zuen baten semea. Aita harrapatu eta fusilatu egin omen zuten, eta alarguna eta alaba utzi omen zituen. Arrotzak –adin txikikoa baitzen Gotorlekuan preso zenean– 1938ko ihesaldian parte hartu zuen, eta, bere lagunak galdurik eta beso batean zaurituta, Bankako –mugaren beste aldeko herrixka— baserri batera iritsi omen zen. Baserrian babestu zuen artzain samaritarrak –Martin Urrels— bi anaia bizi ditu –Michel eta Jean– Cedarvillen (Kalifornia), biak ala biak artzainak. Besoko zauria sendaturik, arrotzak esandakoaren arabera, Mexikora iritsi omen zen, eta handik Kaliforniara. Europara itzuli omen zen AEBetako tankelari gisa, eta gerora kamioi sail bat eskuratu omen zuen pixkanaka, orain haren seme-alaben esku dagoena, berak erretiroa hartu duenean.

Gaztelaniaz hemen dagoen testu osoak, F. Sierrak eta I. Alforjak 2006an argitara emandakoen ildotik, iheslarien oroitzapena berpiztu nahi du, bai beren helburua bete zutenena eta bai Nafarroako mendi-bazterretan gelditu zirenena. Hiru alderdi azpimarratu nahi izan dira: tokian tokiko laguntza, historia honetako emakume batzuen protagonismoa eta prentsa errepublikarrak eta garai hartako nazioartekoak ihesari emandako tratamendu okerra.

Aldi berean, dei bat ere izan nahi luke gai honi buruzko edozein informazio gehigarri edo ihes egindakoei buruzko xehetasunak eman nahi lituzketenei, bereziki laugarren iheslaria nor izan zen argitzeko baliagarriak izan daitezkeenak, gaur egun itzal bat baizik ez baita.

FUGA DE EZKABA 1938

En el atardecer del 22 de mayo de 1938 –domingo- se produjo la evasión de 795 presos que estaban confinados en el Fuerte de San Cristóbal (Ezkaba). Utilizado como penal desde el año 1934, en aquel momento albergaba cerca de 2.500 reclusos; la mayoría de ellos por motivos políticos relacionados con la Guerra Civil. Las fuerzas que se organizaron para su persecución abatieron a 206 de los fugados. De entre los capturados, otros 14 fueron considerados organizadores de la fuga, y ejecutados en agosto del mismo año. Tan solo 3 evadidos alcanzaron la frontera con Francia y, por tanto, culminaron con éxito su aventura.

Este GR 225 se inspira en la huella de aquellos hombres. Siguiendo el probable itinerario de uno de los que alcanzaron la muga (Jovino Fernández) busca el norte cruzando los ríos Ultzama y Arga hasta llegar a Urepel. Recorriéndolo, el caminante disfrutará de los parajes naturales por los que transcurre, pero también honrará la memoria de aquellos que -hace muchos años- transitaron por esos mismos montes y valles en busca de una vida mejor: de los que fueron devueltos a la miseria de su encierro, de los que murieron en el intento y de los que alcanzaron la libertad.