PETILLA ARAGOI - SAUSE

Petilla Aragoi, edo Petilla bakarrik, Euskal Herriko udalerri eta  barrendegi  (wikipedia) bat da;  barrendegia, lurralde arrotz batez erabat inguraturik dagoen lur eremu bat izaten da. Petillaren kasuan, Nafarroa Garaia  lurraldean kokatua dago,  Aragoiz  inguratua.  Ez dugu nahastu behar Petilla hau eta Uxue inguruko Pitillas.

Petillako semea dugu Santiago Ramon y  Cajal  euskal herritar Nobel sariduna (bada Euskal Herriko beste Nobel saridun bat ere: René Cassin).

Petilla  antzinatik  Nafarroako Erresumarena  izan zen, eta  Petri II.a Aragoikoa eta Antso VII.a Nafarroako erregeek XIII. mendean sinatutako itun baten ondorioz sortu zen.

Bere kokapen geografikoa dela eta, mendeetan euskaraz hitz egin ez den gunea dugu; dena den,  Huescako hiriburuan, Huescako probintzian bezala, XIV. mendera arte euskaraz hitz egiten zen. Zaragozako Bortzirietako eskualdean, jada erromatarren inbasioaren garaitik euskaraz hitz egiten zen XVIII. mendera arte. Sofuentesen eta Sadaban euskal izenak dituzten inskripzio erromatarrak aurkitu dira. SOS herrian, garai batean, euskaraz hitz egiten zen, eta herriari Zaure esaten zioten. Uncastillo herriko parrokian, XX. mendearen hasieran hainbat otoitz euskaraz idatzita zeuden: Kredoa, Aitagurea…. Santiago de Agüeroko elizan ere  inskripzio bat dago, euskaraz idatzia. (“Navarra sin fronteras impuestas”, Tomas Urzainqui, Pamiela argitaletxea 2011).

Petilla herriaren jatorria  bere gaztelua da, Aragoiko  eta  Nafarroako erresumen arteko muga egiten zuen mendi batean kokatua. Dokumentuetan jasota dagoenez, Gartzia II.a Santxitz erregeak eta Galindo apezpiku iruindarrak Leireko abadiari esleitu zioten 938an.  

XII. mendearen amaieran Petilla Aragoiko eskuetara itzulia zen; aldiz, kuriosoa izan arren, Petilla  Nafarroan  geratu zen Fernando Katolikoak  nafar erresuma konkistatu ondoren 1512an, izenak Aragoikoa zela dioen arren.

Gure bidean Roita gaztelua dugu. Hasiera batean, gotorleku hau Charat-Kachtilla edo Xera Caxtila izeneko gotorleku musulmana izan zen.

Zaragozako udalerria den Navardundik igaroko gara. Navardunek soilik 35 biztanle  ditu. Toponimoaren lehen agerpena dokumentuetan 880. urteko dohaintza batean jasotzen da, Leireko San Salbatore monasterioari egindako dohaintza batean, hain zuzen. Tradizionalki, toponimoaren jatorria  -dunum atzizkia da, zelta jatorritzat hartu izan dena, gaztelu edo gotorleku esanahiarekin, eta eremu berean dagoena. Tokiak K.a. VI. eta II. mendeen arteko okupazioa izan zuen, baina arkeologiak gaur egun ez du okupazio hori zehazteko aukerarik eman, ezta izaera etnikoa zehazteko ere, nahiz eta Navardun herrian bertan aurkikuntza ugari izan. Gehienak Neolito amaierako eta Brontze Aroko kultura piriniarrekin lotuta daude, baina baita erromatar eta Erdi Aroko kultura batzuekin ere.

Navardungo gaztelua VIII. edo IX. mendeen inguruan eraiki zen, nahiz eta bertako lehen aipamen dokumentala 1198koa izan. Aragoiko altuenetako bat da.

Bidean El Echador eta Gayarreko eskortak igaroko ditugu eta Valentuñanako komentua (sosdelreycatolico)(543 m) ikusiko dugu.

Tradizioak dioenez, XIII. mendearen erdialdean  Ama Birjina agertu zen inguru horietan, eta haren  oroimenean ermita bat eraiki zen. 1254. urteaz  geroztik daude ermita horren datu historikoak .

Karmeldar oinutsek eraiki zuten komentua, XVII. mendearen amaieran, eta Sause edo Sos del Rey Católico herritik 2 km ingurura dago.

Karmeldarrak Valentuñanako Ama Birjinaren ondoan bizitza komunitarioa izateko eta inguruko herrietako pastoral beharrizanei erantzuteko iristen dira leku honetara. Komentua eraikitzen amaitu gabe zuten (1718), frantziar tropek Independentzia Gerran Sause inbaditu zutenean. Erlijiosoek komentutik alde egin behar izan zuten. Itzultzen saiatu ziren, baina Gerra Karlistek berriro harrapatu zituzten, eta, azkenean, komentua utzi zuten, 1835ean Mendizabalen Desamortizazioa dekretatu ondoren.

Komentuaren hondakinak, urte batzuetan abandonatuta egon ziren; gero, 1902ko urriaren 13an, Agustindar Errekoletoak iritsi ziren bertara.

Gure  etapa bukatzeko: Sause. Gaztelaniaz eta ofizialki, Sos del Rey Católico,  Aragoiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Zaragozako probintziakoa, Nafarroa Garaiarekiko mugan kokatua, Cinco Villas eskualdean. Eskualdeko hiriburu izan zen, eta orain biztanle gutxien dituen udalerria da, 614 biztanle baitzituen  2015ean.

Sausek  Errekonkista  garaian hartu zuen garrantzia, mugako herri gisa, kokaleku estrategikoa baitzuen. Horregatik,  X. mendekoak  dira lehenengo aipamenak. Hartara, Iruñeko lehenengo errege Antso I.a Gartzeitzek Sause birpopulatu zuen, eta herria sortu,  907.  urtean. Izan ere, Errekonkistako gatazka armatu sarriek ingurua jendez hustua zuten. Iruñeko bigarren erregeak Gartzea I.a Sanoitzek, 970. urtearen inguruan, gaztelua eraikiarazi zuen musulmanen  erasoetatik babesteko asmoz.

1044an, Sausek Nafarroako herria izateari utzi zion, Ramiro I.a Aragoikoak  bereganatu eta Aragoiko erresuman sartu baitzuen. Baina handik lasterrera, 1076an, Antso V.a Nafarroakoarekin Nafarroako eta Aragoiko erresumak batu egin ziren, eta Sausek mugako herria izateari utzi zion.

Alfontso I.a Nafarroakoa  hiltzean, 1134. urtean, berriz banandu ziren Nafarroako eta Aragoiko erresumak. Aragoik huraxe izan zuen defentsarako gunerik garrantzitsuena, Nafarroarekin hurrengo urteetan izandako gerretan.

Hala ere,  1452an gertatu zen Sauseko historiako gertakari aipatuena, urte hartako martxoaren 10ean Sausen jaio baitzen Fernando II.a Aragoikoa, goitizenez Errege Katolikoa. Horregatik, gerora, herriari izena aldatu zioten gaztelaniaz eta aragoieraz (ordu arte  Sos  zen, soilik). Fernandoren ama  Joana Enrikez  Sausen egotearen arrazoia,  Nafarroako Gerra Zibila izan zen.

Sauseko herri-gunea harresiek inguratua zegoen, eta oraindik zutik daude harresi haietako zazpi ate. Toki ikusgarria ibilaldia amaitzeko.