ศศช.บ้านสัญชัย สกร.ระดับอำเภอทุ่งหัวช้าง ต.ทุ่งหัวช้าง อ.ทุ่งหัวช้าง จ.ลำพูน

มัดมือ (กี่ จึ๊) พิธีมัดมือปีใหม่กะเหรี่ยง

ความเป็นมา ชาวกะเหรี่ยงมีความเชื่อว่าต้องบูชาผีและวิญญาณ ดังนั้นจึงมีพิธีกรรมเลี้ยงผีเกิดขึ้น ในพิธีกรรมนั้นตามประเพณีแล้วจะเริ่มทำพิธีที่บ้านผู้นำเป็นหลังแรกแล้วจึงจะไปทำพิธีให้กับชาวบ้าน ซึ่งกว่าจะครบทุกหลังคาเรือนอาจใช้เวลาหลายวันหลายคืน ในทุก ๆ หลังจะมีการหมักเหล้า ต้มเหล้าจากข้าวสุก ฆ่าไก่หรือแกงหมูเป็นอาหาร จากนั้นมีการดื่มเหล้ากันตามประเพณีแล้วจึงมีการมัดข้อมือด้วยฝ้ายดิบพร้อมกับมีคาถาอวยพรให้อยู่เย็นเป็นสุข และนอกจากนี้ยังมีพิธีการรินเหล้าและนำเนื้อไก่เพื่อมาบวงสรวงต่อผีและวิญญาณอีกด้วย

มัดมือ (กี่ จึ๊) เป็นประเพณีที่ชาติพันธุ์กะเหรี่ยงจะทำในทุกพื้นที่ ซึ่งในชุมชนบ้านสัญชัยก็ทำเช่นกัน เป็นการที่ผู้เฒ่าผู้แก่ผูกข้อมือให้แก่ลูกหลาน โดยใน 1 รอบปี จะมีการมัดมืออยู่ 2 ครั้ง ครั้งแรกเป็นช่วงต้นปี และครั้งที่ 2 จะอยู่ระหว่างกลางปี ซึ่งความหมายเป็นการมัดมือปีใหม่ให้กับคนในครอบครัวและชุมชน ซึ่งสมาชิกในชุมชนที่อยู่ที่ต่างๆก็จะพร้อมใจกันกลับมาบ้านเพื่อมัดมือ รับพรจากผู้ใหญ่ เหมือนเป็นการเริ่มต้นสิ่งใหม่ให้กับชีวิต ซึ่งในหลายๆครั้งทางชุมชนก็จะเชิญชวนคนภายนอกที่สนิทสนมมาร่วมพิธีในชุมชนด้วย

พิธีมัดมือขึ้นปีใหม่หรืองานทำขวัญประจำปีของกะเหรี่ยงเป็นสัญลักษณ์ของการเริ่มฤดูกาล การเพาะปลูก หลังจากงานมัดมือปีใหม่จะเป็นการถางไร่และเตรียมที่นาสำหรับการเพาะปลูก ก่อนวันทำพิธีชาวกะเหรี่ยงจะทำข้าวเหนียวต้มเตรียมไว้ จะมีการฆ่าควายที่รวมเงินกันซื้อมาแล้วแบ่งกันมาทำอาหาร เนื้อควายจะไม่ใช้ในพิธีกรรม สำหรับพิธีมัดมือปีใหม่หรือทำขวัญนั้นเริ่มด้วยพ่อแม่นำตะกร้าใส่สิ่งของต่าง ๆ เช่น เสื้อ ผ้าถุง ผ้าโพกหัวของแม่บ้านซึ่งเป็นของใหม่ ไก่ เหล้า ข้าวเหนียวต้ม เป็นต้น ไปวางไว้ที่หัวบันไดข้างหนึ่ง มือหนึ่งจับไก่ ๒ ตัว เป็นไก่ตัวผู้กับตัวเมียไว้ให้อยู่นิ่ง ๆ มือข้างหนึ่งใช้ไม้คนหม้อข้าวเคาะหัวบันไดพร้อมทั้งสวดมนต์ เมื่อเสร็จแล้วก็ไปอีกข้างหนึ่งของหัวบันได จากนั้นยกตะกร้าเข้ามาในบ้าน เคาะและสวดมนต์ตรงด้านหัวนอนของพ่อบ้านและแม่บ้าน สวดเสร็จก็ฆ่าไก่เอามาลวก ถอนขนออกแล้วเอาไปย่างไฟให้หอมเพื่อนำไปทำกับข้าว เมื่อทำกับข้าวเสร็จก็จัดอาหารลงบนขันโตก อาหารบนขันโตกประกอบด้วย ข้าว กับข้าว ข้าวปุ๊ก ข้าวเหนียวต้มที่แกะออกแล้ว และเหล้า ๑ ถ้วย จากนั้นเอาเส้นฝ้ายทีมีความยาวประมาณ ๑๓-๑๕ นิ้วมาวางพาดบนขันโตกให้ถูกข้าวกับแกงและขนม เส้นฝ้ายนี้มีจำนวนเท่าสมาชิกของครอบครัว จากนั้นพ่อบ้านทำพิธีด้วยการเอาไม้คนหม้อข้าวเคาะขันโตก แล้วสวดมนต์เรียกขวัญมากินอาหาร พอสวดเสร็จพ่อบ้านหรือแม่บ้านเอาด้ายขวัญผูกข้อมือลูกทุกคนเริ่มผูกจากลูกคนเล็กไปยังลูกคนโตพร้อมทั้งสวดมนต์เรียกขวัญให้อยู่กับตัว เมื่อผูกเสร็จพ่อบ้านกับแม่บ้านจะผลัดกันผูกพร้อมทั้งสวดมนต์ให้แก่กัน จากนั้นพ่อบ้านจะยกถ้วยเหล้าขึ้นและเทลงไปพอเป็นพิธี แล้วสวดมนต์ให้ผีลงมาดื่มสุราถ้วยนั้น ตลอดจนขอให้ปกป้องดูแลรักษาโรคภัยให้แก่สมาชิกในครอบครัว ทำให้เกิดความเป็นสิริมงคลรวมถึงการทำมาหากินสะดวก ปลูกพืชได้ผลดี พอสวดเสร็จทุกคนก็ดื่มเหล้าด้วยกัน และรับประทานอาหารในขันโตกร่วมกันเป็นอันเสร็จพิธี พอตกกลางคืน จะมีการดื่มเหล้าและร้องเพลงกัน การร้องและการดื่มนี้จะต้องวนเวียนไปจนครบทุกบ้าน กล่าวแต่คำอันเป็นมงคลแก่ชีวิต พิธีมัดมือขึ้นปีใหม่นี้ มีเรื่องความเชื่อและกฎเกณฑ์ที่ควรปฏิบัติเกี่ยวข้องอีกมากมายมีความแตกต่างในรายละเอียดของแต่ละหมู่บ้าน และแตกต่างตามความเชื่อของหมอผีแต่ละคน แต่มีความเชื่อที่สำคัญคือ หากเดือนที่กำหนดจะมีงานมัดมือขึ้นปีใหม่นี้ เกิดเหตุการณ์ไม่ดีไม่งามในหมู่บ้าน เช่น มีคนตาย มีเสือเข้ามากินสัตว์เลี้ยงในบ้าน มีหนุ่มสาวได้เสียกัน เป็นต้น ก็ต้องยกเลิกหมดถือว่าการเตรียมการครั้งนี้ไม่ดี ทำต่อไปไม่เกิดผลดีต่อคนในหมู่บ้าน ต้องเลื่อนไปจัดในเดือนต่อไปหรือหากจัดพิธีไปแล้วเกิดเหตุการณ์ไม่ดีขึ้นภายหลัง จะถือว่าพิธีที่จัดไปแล้วนั้นใช้ไม่ได้เช่นกันต้องจัดพิธีขึ้นใหม่

จึงถือได้ว่าพิธีกรรมขึ้นปีใหม่ของชนเผ่าชาวกะเหรี่ยงนั้นมีความน่าสนใจไม่น้อย ไม่ว่าจะเป็นเรื่องราวของพิธีกรรมมัดมือมือ พิธีกรรมรินเหล้า รวมถึงความเป็นมาของพิธีกรรมความเชื่อที่จะบูชาผีและนับถือวิญญาณซึ่งเปรียบเสมือนบรรพบุรุษ และยังแสดงให้เห็นถึงวัฒนธรรมประเพณีอันเด่นชัดที่สืบทอดต่อกันมารุ่นสู่รุ่น เพื่อแสดงถึงความเป็นชนเผ่าชาวกะเหรี่ยงเรื่อยมายังปัจจุบัน และสุดท้ายนี้ไม่ว่าจะเป็นประเพณีปีใหม่ของผู้คนในเมืองหรือชาวเผ่าใดก็ตาม ล้วนเป็นสิ่งที่แสดงถึงอารยธรรมของมนุษย์ได้อย่างชัดเจน ทุก ๆ คนล้วนหวงแหนและร่วมใจอนุรักษ์เอาไว้ตราบนานเท่านาน

“หวังว่าวันขึ้นปีใหม่ที่ผ่านมาทุก ๆ ท่านจะมีความสุขและสนุกสนานกับกิจกรรมในครอบครัวกันถ้วนหน้า″