Mari Jones a’i Beibl

Mari Jones

a’i Beibl

Yn  1800, cerddodd Cymraes 15 oed, 25 filltir i’r Bala, i gael ei Beibl ei hun. Nid yn unig oedd hynny yn stori ynglyn a Chymraes ifanc yn cael Beibl iddi hi ei hun, ond dechrau ymdrech i sicrhau bod Beibl ar gael ym mhob iaith ac i bawb ledled y byd.  

POBL TLAWD

Yr adeg honno, roedd pobl werin Cymru yn dlawd iawn. Doedd dim

ysgolion go iawn, a dim llawer o bobl yn gallu darllen.  Cyn ei phen-blwydd yn bump oed, bu farw tad Mari, ac oedd yn anodd i’w Mam, fel gwehydd tlawd, fagu y teulu bach. Pan yn ddigon hen ‘roedd Mari yn help mawr iddi yn yr ardd, a trwy edrych ar ol yr ieir. Yr adeg hon ‘roedd llawer o bobl Cymru yn 

dechrau ymddiddori yn y Beibl. Hyn oedd dechreu y diwygiad crefyddol,a chafodd ei arwain gan bregethwyr y Methodistiaid. Mynychodd Mari a’i mam gyfarfodydd o dan arweiniad William Hugh o Llechwedd. Mewn canlyniad cynyddodd diddordeb Mari yn y Beibl. Yn anffodus, doedd hi yn methi darllen, ond fe llwyddodd i wneud hynny pan aeth i un o’r ysgolion ger

Mae’r stori yn cychwyn yn Llanfihangel-y-Pennant, pentref bach wledig mewn cwm ar waelod mynydd o’r enw Cader Idris, yn y

Abergynolwyn, a drefnwyd gan y pregethwr enwog, Thomas Charles o’r Bala. DYMUNIAD MARI

Problem Mari oedd cael Beibl ei hun, gan ei bod yn ddrud i’w prynu. Ond yr oedd Mrs Ifans, Fferm Penybryniau, dwy filltir i ffwrdd, yn berchen Beibl. Pan glywodd am diddordeb mawr Mari, rhoddodd gwahoddiad iddi ymweled a’i fferm unrhyw amser, i ddarllen y Beibl. Gwnaeth Mari yr ymweliad i Benbryniau yn wythnosol yn arferiad, ym mhob tywydd, er mwyn darllen a dysgu rhannau o’r ysgrythyr.

Penderfynodd Mari gadw pob ceiniog ermwyn brynu Beibl, ac oedd y dasg yn un anodd. Y blwyddyn cyntaf cyniliodd bump ceiniog, ac yr ail flwyddyn ond tair ar ddeg. Erbyn iddi gyrraedd un ar bymtheg mlwydd oed, llwyddodd  gynilo  digon o arian.

DIM DIGON O FEIBLAU

 Ar yr adeg hon ‘roedd prinder mawr o Feiblau Cymraeg. Yr unig rhau oedd yn argraffu’r Beibl oedd argraffwyr y Brenin yn

Canolbarth.  Dyma ble cafodd Mari Jones ei eni yn mis Rhagfyr 1784, mew bwthyn tlawd o’r enw Tŷ’n-y-Ddôl, ar och’r nant droellog. Oedd y bwythyn yn cynnwys pedair wal cerrig ac iard i’r ieir. Ger hon oedd Fferm Pennant, 'roedd yn llawer mwy moethus na’r bwthyn lle chafodd Mari ei eni ynddo.

Cafodd y Beibl cyntaf ar gyfer y teulu (yn hytrach na’r Beibl mawr yr Eglwys) ei argraffu yn 1630.   ‘Roedd hynny yn bosibl oherwydd anrheg o £1,000, swm enfawr, gan dau Gymro yn byw yn Llundain.

STORI MARI

Llundain.  Mynnent cael arian cyn argraffu, oherwydd tlodu y Cymru. Felly ‘roedd cael arian oddi wrth noddwyr yn werthfawr, - sef yr S.P.C.K. (Society for Promoting Christian Knowledge) a’r “Religious Tract Society”. 

Bu farw Mari yn 1864, pan oedd hi’n wythdeg oed, a chladdwyd yn mynwent Capel Bethlehem, Bryncurig; ond nid yw yn ddiwedd i’r stori. ‘Roedd y ffaith bod Mari, ac eraill, eisiau cael eu Beiblau eu hun, yn profi bod rhaid gwneud ymdrech, i sicrhau bod digon o Feiblau Cymraeg ar gael yng Nghymru. ‘Roedd y Beiblau a gyhoeddwyd gan y “S.P.C.K.” wedi gwerthu allan yn gyflym, ac felly penderfynodd Thomas Charles fynd i Lundain i ofyn am rhagor o Feiblau i Gymru. 

Dyma stori Mari, yn ei geiriau ei hun, sy’n disgrifio sut gafodd hi ei Beibl gan Thomas Charles.  Dywedodd Mari  y stori yma wrth Lizzie Rowlands.      "Un fore Llun stormus, ‘roeddwn y’n cerdded tuag at ffermdy  dwy filltir o fy ngcartref.  Gwelais ddyn ar geffyl gwyn yn gwisgo mantell, yn dod tuag ataf.Gofynodd ble ‘rhoedd yn  mynd yn yr holl wynt ar gwlaw.  Dywedais fy mod yn mynd i’r ffermdy ble’r ‘roedd Beibl – yr un agosaf at fy nghartref. ‘Roedd y ffarmwraig wedi rhoi caniatad i ddarllen y Beibl oedd ar y bwrdd yn ei pharlwr. Dwedais wrtho fy mod i wedi cynilo arian am gyfnod hir 

Ar y  seithfed o Rhagfyr 1802, aeth Thomas Charles i gyfarfod a’r “Religious Tract Society”, mewn warws yn Swan Wharf, ger London Bridge.  Perchennog y warws oedd Thomas Hardcastle. Nid oedd yn amser da i sôn am syniadau newydd, ond ‘roeddent nhw yn y cynulliad yn benderfynol y dylai pawb cael berchen Beibl ei hunain.

“Os Beiblau i Gymru, beth am Loegr,

a beth am y byd i gyd?” dwedodd un.

i brynu Beibl, ond nid oeddwn  yn gwybod ble i’w brynu. Dywedodd wrthym am ddod i’r Bala gan ei fod yn disgwyl derbyn Beiblau  o Lundain.” 

Pan oedd digon o arian gennyf, penderfynais fynd am Feibl.Rhoddodd fy mam, yr arian, y bara a chaws, yn ogystal â fy nghlogau, i mewn i’r “waled”, a bant a fi, ar fore braf. Ymlaciais ar y ffordd wrth nant, i fwyta’r bara a chaws. Cyrhaeddais i’r Bala, ac hefyd ty Mr Charles. 

Felly yn 1804, ffurfiwyd y Cymdeithas Beibledd Prydeinig a Thramor (British and Foreign Bible Society).”  Roedd yn amlwg fod Thomas Charles wedi dechrau rhywbeth mwy nag argraffu Beiblau ar gyfer  wlad ei hun.  Ers hynny, mae’r Cymdeithas y Beibl wedi argraffu miliynau o Feiblau. Heddiw mae’r Beibl cael ei argraffu mewn dros 2,230 o ieithoedd ledled y byd.

Ces cantiatad i’w weld a dywedodd fod y Beiblau heb gyrraedd. Dechreuais llefain oherwydd ‘doedd gen i ddim lle i sefyll.  Danfonodd fi at ei hen was, oedd yn byw mewn ty ar waelod ei ardd, nes i’r Beiblau gyrraedd.Cyrhaeddais i’r Bala, ac hefyd ty Mr Charles. Ces cantiatad i’w weld a dywedodd fod y Beiblau heb gyrraedd. Dechreuais llefain oherwydd ‘doedd gen i ddim lle i sefyll.  Danfonodd fi at ei hen was, oedd yn byw mewn ty ar waelod ei ardd, nes i’r Beiblau gyrraedd.  

Pan cyrhaeddodd y copïau cyntaf o’r Testament Newydd, Cymdeithas y Beibl, yn Bala, yn mis Medi 1806, ‘roedd cyffro mawr yn y dref.  Mae papurau newydd o'r adeg honno yn cofnodi, bod pan gyrhaeddodd y Testamentiau, ddigwyddodd pethau anghyffredin yn y dref. O’r oriau cynnar y bore ‘roedd grwpau o bobl yn dod at ei gilydd o bob man. Wrth i’r newyddion gyrraedd fod y Testamentiau  yn nesau at y dref, aeth dorf o bobl allan yw cwrdd.  Cafodd y ceffyl ei thynnu o’r cart gan ddynion ifanc a cryf, a tynnwyd y cert ganddynt i mewn i’r dref, ble cawson nhw groeso mawr gan pawb oedd yn aros yn y strydoedd.  Cyn cafodd Thomas Charles amser i ddadlwytho’r Testamentiau, cawson eu gyd i gwerthu. Dangosodd hyn pa mor awyddus oedd y bobl o ddarllen y Beibl yr adeg honno. 

TRYSOR HYD-OES

 Priododd Mari wehydd o’r enw Thomas Jones, ac aethau nhw i fyw i Fryncurig, ble cafodd hi chwech o blant.  Buon farw i gyd yn ifanc, ar wahân i un mab, Ioan. Aeth Ioan a’i deulu i fyw i’r Amerig. Tua 1852, bu farw gŵr Mari, a dreuliodd y ddeuddeg blynedd olaf ar phen ei hun, yn dlawd iawn.

Pan iddynt gyrraedd, rhoddodd Mr Charles tri Beibl i mi – er fy mod ond tali am un. Oeddwn yn ddiolchgar dros ben, a dechreuais fy ffordd adref, gyda fy nhrysor werthfawr. ‘Rhoeddwn mor falch o gael Beibl, rhedais fwyaf o’r amser.” 

(K. Monica Davies, Journal of the Historical Society of the Presbyterian Church of Wales, Vol.3 Oct. 1967 PGs 74-80).

Heddiw mae cofgolofn yn sefyll yng nghanol adfeilion y bwthyn Tŷ’n-y-Ddôl, ble cafodd Mari ei magu. ‘Roedd yn dwlu ar ei Beibl fel trysor ar hyd ei hoes, ac etifeddwyd gan “Cymdeithas Beibleidd Prydain a Thramor”. Nawr mae’r Beibl yn y Llyfrgell ym Mhrifysgol Caergrawnt.  Aeth un o’r Beiblau gafodd Mari Jones i’w modryb, ac wedyn i Lizzie Rowlands.  Nawr mae’n cael ei gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.  Mae’r trydydd wedi diflannu, ond efallai aethpwyd y Beibl i’r Amerig gyda Ioan.

GWERS I NI

Beth medrw’n ddysgu, ar ôl darllen y stori wir am gariad a pharch at y Beibl?  Mae’n stori sy’n disgrifio ymdrech fawr ferch ifanc, i berchen Beibl. Beth am ni?  Mae’r Beibl heddiw ar gael i bawb, ac heb fod yn ddrud i'w brynu. 

A ydym ni’n ei ddarllen, ac yn awyddus i wybod ac ymafael yn y neges o obaith a goleuni sydd ar gael, i ni, sy'n byw mewn byd llawn tywyllwch?  Darllennodd Mari Jones ei feibl lawer o weithiau.  Pam na wnewch  chi ddechrau darllen eich Belbl heddiw?