๑. ข้อมูลทั่วไป
โรงเรียนวัดนาราบวิทยา ที่ตั้ง เลขที่ ๑๔๓ หมู่ที่ ๑ ตำบลนาน้อย อำเภอนาน้อย จังหวัดน่าน สังกัดกองพุทธศาสนศึกษา สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ โทร ๐๕๔-๗๘๙๓๔๖เปิดสอนระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๑ ถึงระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๖เนื้อที่๒ไร่ ๒งาน ๘๖ ตารางวา เขตพื้นที่บริการ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาน่าน เขต ๑
จากวิกฤตการณ์ในวงการคณะสงฆ์อำเภอนาน้อย นับตั้งแต่ก่อนปี พ.ศ. ๒๕๑๔ นั้น ทางคณะสงฆ์อำเภอนาน้อย ได้ประสบกับปัญหาการขาดแคลนพระภิกษุ-สามเณร ที่จะมาจำพรรษาและปฏิบัติศาสนกิจในทางพระพุทธศาสนาของแต่ละวัดนั้นซึ่งมีน้อยมาก บางวัดไม่มีพระภิกษุสามเณรอยู่จำพรรษา บางวัดก็มีแต่เจ้าอาวาสหรือสมภารอยู่ในวัดเพียงรูปเดียว จึงทำให้เกิดปัญหาการทำพิธีทางพระพุทธศาสนา เมื่อมีการทำบุญในงานมงคลหรืองานอวมงคลขึ้นในแต่ละหมู่บ้าน เมื่อถึงช่วงภาคเข้าพรรษาบางวัดก็ไม่มีพระภิกษุ - สามเณรอยู่จำพรรษา ทำให้คณะศรัทธาญาติโยมต้องออกไปนิมนต์พระในวัดอื่นมาอยู่จำพรรษาชั่วคราว เพื่อแก้ปัญหาให้คณะศรัทธาญาติโยมได้มีโอกาสทำบุญตักบาตรในวันพระและในโอกาสต่างๆ
จากปัญหาดังกล่าวทำให้คณะสงฆ์ใน อำเภอนาน้อย ได้ตระหนักถึงความสำคัญของ พระพุทธศาสนามา โดยตลอด และได้วิเคราะห์ถึงปัญหาการขาดแคลนพระภิกษุ-สามเณรอยู่ในขณะนั้น ซึ่งได้สรุปออกมาเป็น ๓ ประเด็นหลัก คือ
1. ในอำเภอนาน้อยไม่มีโรงเรียนที่เปิดสอนแผนกสามัญศึกษา ให้กับพระภิกษุ-สามเณร ได้ศึกษาเล่าเรียนสำผู้เรียนที่ สอนนักธรรมตรี โท เอก เท่านั้น ซึ่งไม่เพียงพอกับความต้องการของพระภิกษุ-สามเณรในขณะนั้น ทำให้พระภิกษุ-สามเณรที่มีอยู่ออกไปศึกษาเล่าเรียนในต่างอำเภอและต่างจังหวัดเป็นจำนวนมาก
2.ผู้ปกครองของผู้เรียนที่เรียนจบชั้น ป.๖ ไม่สนับสนุนให้บุตรของตนเข้ามาบรรพชาเป็นสามเณร เพราะต้องการให้บุตรหลานของตนได้ศึกษาเล่าเรียนต่อในสายสามัญหรือสายอาชีพต่อไป
3. วัดบางวัดในอำเภอนาน้อย เป็นวัดร้างไม่มีพระภิกษุ-สามเณรอาศัยอยู่ เป็นเหตุให้ผู้ปกครองของผู้เรียนไม่สนับสนุนให้บุตรหลานของตนเข้าไปบรรพชาเป็นสามเณร เพราะเป็นห่วงอนาคตของบุตรหลานของตน
จากปัญหาที่ทางคณะสงฆ์อำเภอนาน้อยได้วิเคราะห์ออกมานั้น ทางคณะสงฆ์จึงมีมติที่ประชุมสงฆ์ที่จะเสนอให้มีการจัดตั้งโรงเรียนพระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษาขึ้นที่วัดนาราบตำบลนาน้อย อำเภอนาน้อย จังหวัดน่าน จึงได้นำปัญหาต่าง ๆ และวิธีการแก้ไข เข้าประชุมร่วมกับทางชมรมกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ณ ที่ว่าการอำเภอนาน้อย ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ.๒๕๔๒ และได้รับการสนับจากทางคณะสงฆ์อำเภอนาน้อยและชมรมกำนัน ผู้ใหญ่บ้านอำเภอนาน้อยเป็นอย่างดียิ่ง ซึ่งท่านเหล่านั้นก็ได้ตระหนักถึงปัญหาเหล่านี้อยู่แล้ว แต่ก็ยังหาทางแก้ไขไม่ได้ ทางคณะสงฆ์อำเภอนาน้อยจึงได้แต่งตั้งคณะกรรมการทำงานขึ้นมาชุดหนึ่ง โดยมีท่านพระครูอนุเขตคณาภิบาลเจ้าคณะคณะอำเภอนาน้อย วัดนาน้อย เป็นประธาน เพื่อศึกษาสภาพปัญหาและจัดทำโครงการเสนอขอจัดตั้งโรงเรียนศึกษาผู้ใหญ่ ขึ้น ณ วัดนาราบ
คณะกรรมการที่ทางคณะสงฆ์อำเภอนาน้อย จึงได้จัดทำโครงการเสนอขอจัดตั้งโรงเรียนวันที่ ๑ พฤศจิกายน ๒๕๑๔ นายอินไหล ปุญญมัย เป็นผู้ขออนุญาตจัดตั้งเป็นโรงเรียนศึกษาผู้ใหญ่วัดนาราบประเภทนอกงบประมาณ รับนักศึกษาเฉพาะพระภิกษุสามเณร เปิดทำการสอนชั้น ๓ จำนวน ๑ ห้อง วันที่ ๑ พฤษภาคม ๒๕๑๗ ได้รับอนุญาตให้ขยายห้องถึงชั้นระดับ ๔ มีนักศึกษาสมัครเข้าเรียน ๒๖ รูป ได้มีการปรับปรุงและขยายบริเวณวัดออกไปทางทิศใต้จึงได้รื้อถอนอาคารเรียนเดิมและศาลาการเปรียญออกและได้ก่อสร้างอาคารเรียนขึ้นมาใหม่โดยมี พระอธิการธนวัฒน์จนฺทโชโต เป็นครูใหญ่ ถัดจากนั้น ปี พ.ศ.๒๕๒๔ พระอธิการธนวัฒน์จนฺทโชโต ได้ลาออกไปศึกษาต่อ โดยนายวรเวช วันควร ดำรงตำแหน่งแทน ในปี พ.ศ.๒๕๒๕ ถึง ๒๕๒๘ ต่อมานายสุธี ไชยวัฒนพันธุ์ เป็นครูใหญ่ ในปีการศึกษา ๒๕๓๐ ภาคเรียนที่ ๑ กรมการศึกษานอกโรงเรียน กระทรวงศึกษาธิการได้ประกาศใช้หลักสูตรใหม่จากเดิม ซึ่งเป็นการศึกษาผู้ใหญ่แบบเบ็ดเสร็จระดับ ๓-๔ เป็นหลักสูตรการศึกษานอกโรงเรียนพุทธศักราช ๒๕๓๐
ต่อมาในเดือนเมษายน พ.ศ.๒๕๓๗ ทางโรงเรียนวัดนาราบวิทยาได้สร้างอาคารเรียนชั่วคราว (มุงหญ้าคา) ขึ้นมาอีก ๑ หลัง จำนวน ๓ ห้องเรียน เพื่อรองรับผู้เรียนที่ขยายเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว และได้ทำโครงการสร้างอาคารเรียนถาวร ขนาด ๒ ชั้น ขึ้น ๑ หลัง โดยได้รับการสนับสนุนงบประมาณทั้งภาครัฐ และเอกชน และได้ดำเนินการก่อสร้างจนแล้วเสร็จ และเริ่มใช้ในปีการศึกษา ๒๕๔๐ เป็นต้นมา โดยใช้เป็นห้องเรียน จำนวน ๓ ห้อง ห้องพักครู จำนวน ๑ ห้อง ห้องวิชาการ /ห้องโสตฯ / ห้องวิทยาศาสตร์ จำนวน ๑ ห้อง ห้องคอมพิวเตอร์ จำนวน ๑ ห้อง และห้องสมุด จำนวน ๑ ห้อง
เมื่อวันที่ ๑ กันยายน ๒๕๔๒ ได้รับอนุญาตจัดตั้งเป็นโรงเรียนพระปริยัติธรรมแผนกสามัญศึกษา ระดับมัธยมศึกษาตอนต้นและระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย โดยมีพระมหาบุญมี ปุญฺญฺวนฺโต เป็นผู้จัดการเปิดทำการเรียนการสอน เวลา ๑๓.๐๐ น. - ๑๘.๐๐ น.
เมื่อวันที่ ๓ กรกฎาคม ๒๕๔๒ ได้แต่งตั้งพระสมุห์กฤษดากร ฐิตโสภโณ ดำรงตำแหน่ง ผู้จัดการและได้แต่งตั้งพระมหาสายัณห์ วรญฺญธมฺโม ดำรงตำแหน่งครูใหญ่ ต่อมาพระมหาสายัณห์ วรญฺญธมฺโม ลาออกจากตำแหน่งครูใหญ่ เพื่อไปศึกษาต่อระดับปริญญาเอก ณ ประเทศ อินเดีย เมื่อวันที่ ๓ กรกฎาคม ๒๕๔๕ จึงแต่งตั้งพระครูสุจิณนันทธรรม พธ.บ,ศศ.ม. วัดหนองป่าค่า ดำรงตำแหน่งครูใหญ่ ปัจจุบันได้ศึกษาต่อ ณ ประเทศอินเดีย จึงได้แต่งตั้งให้พระครูพิธานนันทกิจ ให้ดำรงตำแหน่งรักษาการแทนครูใหญ่ เมื่อวันที่ ๑ กรกฎาคม ๒๕๕๑
และปัจจุบันได้เปิดการเรียนการสอน ระดับมัธยมศึกษาตอนต้นและตอนปลาย มี ๖ ห้อง ทำการเรียนการสอน
เวลา ๐๘.๓๐ น. ถึง ๑๖.๐๐ น. มีผู้เรียนจำนวน ๖7 รูป ครู 14 รูป/คน
ปัจจุบันโรงเรียนพระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษาวัดนาราบ สังกัดสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติได้เข้าร่วมโครงการในพระอุปถัมภ์ขององค์สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯปี ๒๕๔๗ จนถึงปัจจุบัน