Tembung dalam bahasa Indonesia artinya kata. Artinya kumpulan wanda (suku kata) yang memiliki arti. Tembung yang memiliki satu suku kata (amung sawanda) disebut tembung wod. Tembung lingga (kata dasar) adalah kalimat tembung yang belum berubah dari asalnya. Tembung andhahan (kata jadian) adalah kalimat tembung yang sudah berubah dari asalnya, karena diberi ater-ater (awalan), seselan (sisipan), atau panambang (akhiran).
Silah-silahing tembung atau jenis kata (grammar) dalam bahasa Jawa ada 10 macam:
Tembung aran (kata benda). Contoh: méja, kursi.
Tembung kriya (kata kerja). Contoh: turu, adus.
Tembung ganti (kata ganti). Contoh: aku, kowé, bapak.
Tembung wilangan (kata bilangan). Contoh: enem, telu, papat.
Tembung kahanan (kata sifat). Contoh: ayu, kuru, seneng.
Tembung katrangan (kata keterangan). Contoh: ngisor, lor, tengah.
Tembung pangguwuh (kata seru). Contoh: wah, aduh, ah, éh.
Tembung sandhangan (kata sandang). Contoh: Sang, Hyang, Radèn.
Tembung panyambung (kata sambung). Contoh: lan, mulané, sarta.
Tembung pangarep (kata depan). Contoh: saka, ing, sing.
Tembung rangkep dwilingga
a. Tembung dwilingga padha swara
mlaku-mlaku abang-abang
bapak-bapak kewan-kewan
kanca-kanca ibu-ibu
b. Tembung dwilingga salin swara
bola-bali untag-unteg
wira-wiri gonta-ganti
thingak-thinguk mloya-malyu
c. Tembung dwilingga semu
andheng-andheng athi-athi
ondhe-ondhe undur-undur
Tembung rangkep dwipurna
laku - lelaku
mala - memala
tuku - tetuku
guyu - geguyu
Tembung rangkep dwiwasana
nyuwek - nyuwewek
cuwo - cuwowo
busik - besisik
bunyik - benyinyik
Tembung tanggap à ate rater tri purusa (dak-, ko-, di-) contoh :
dak- + pangan = dakpangan
ko- + pangan = kopangan
di- + pangan = dipangan
Tembung tanduk à ater-ater anuswara (m-, n-, ng-, ny-) contoh :
m- + pangan = mangan
n- + tata = nata
ng- + karang = ngarang
ny- + cathet = nyathet
Aji = rega
aking = garing
ama = lelara
aman = tentrem
ancas = maksud
aos = mentes
apik = becik
Babad = sejarah
basuki = slamet
baut = pinter
begja = untung
beya = wragad
blilu = bodho
bungah = seneng
Cancang = ditali
cawis = cepak
cekel = candhak
cethil = medhit
clingus = isinan
congkrah = crah
cuwa = gela
Daya = kekuatan
dedel = muluk
deksura = jahat
deleng = tonton
dhawuh = ngendika
dheprok = lungguh
dleweran = gobyos
Empon-empon = jamu
Garap = olah
gegana = awang-awang
geseh = beda
giris = wedi
gladhi = ajar
gugur gunung = bebarengan
guyub = rukun
Ijen = dhewe
Jatmika = trapsila
jumangkah = mlaku
juru = tukang
Kadegdayan = kasekten
kaleksanan = kelakon
karya = gawe
keduwung = getun
keladuk = kakehan
kendel = wani
Langgeng = lestari
laying = surat
loh = subur
luwe = ngelih
Maido = nacat
makarya = nyambut gawe
mandhegani = mimpin
mandi = ampuh
misuwur = kondhang
mitra = kanca
Ngebreh = boros
ngicipi = ngrasakake
ngiteri = ngubengi
nyamikan = pacitan
Opah = ongkos
Pariwara = iklan
pawarta = kabar
pirang-pirang = akeh
praja = negara
prigel = trampil
Rancag = cepet
reksa = njagga
rena = seneng
rubeda = alangan
Sediya = cepak
seru = banter
sesorah = pidhato
sregeb = taberi
sumurup = ngerti
Tesmak = kacamata
tuhu = nyata
tuladha = conto
tuna = rugi
Ubarampe = piranti
ubaya = janji
urakan = ugal-ugalan
urmat = ngajeni
Watara = kira-kira
wekasan = wasana
welas = tresna
wingit = angker
Yasa = gawe
A
abot X ènthèng
adhem X panas
adil X bot sih
adoh X cedhak
agal X lembut
agung X asat
akas X alon
akèh X sethithik
ala X becik
aman X rusuh
amba X ciut
ambèr X asat
ambles X kumambang
amem X grapyak
amor, awor X pisah
andhap asor X jubriya
anèh X lumrah
angèl X gampang
angkuh X sumanak
angok X rob
anteng X ronggèh
anyar X lawas
anyep X panas
aos X gabuk
arang X kerep
asor X unggul
B
babu ~ bandara
bajang ~ onggor
bandhel ~ gembèng
bangir ~ pèsèk
bathi ~ tuna
becik ~ ala
béda ~ padha
begja ~ cilaka
bener ~ luput
bening ~ buthek
biyèn ~ saiki
bongkot ~ pucuk
brangasan ~ sabar
budhal ~ bali
bungah ~ susah
babak ~ bundas
C
cacad X sampurna
campur X pisah
cedhak X adoh
cekak X landhung
cengkar X loh
cendhak X dawa
cetha X lamat-lamat
cethek X jero
cethil X loma
cidra X setya
cilaka X begja
cocok X geseh
crah X rukun
culika X jujur
cuwer X kenthel
D
dhewe X bareng
dhiri X sumanak
dhisik x kari
dhoyong x jejeg
dhudhuk x uruk
dhuwur x cendhek
dursila x susila
E
edan x waras
eling x lali
eman x eklas
empuk x atos
entek x isih
esuk x sore
eyup x panas
G
galak x lulut
gampang x angel
gandheng x pisah
ganjil x ganep
gedhe x cilik
gemi x boros
gething x seneng
goroh x blaka
grapyak x anggak
gundhul x gondrong
I
ijen x bareng
imbuh x suda
isi x kothong
isis x sumuk
J
jaba x jero
jaluk x weweh
jembar x ciut
jembrung x gilar-gilar
jero x cethek
jirih x kendel
jujur x culika
K
kacek x padha
kahyangan x donya
kaku x lemes
kalong x tambah
kalis x ketaman
kanca x satru
kepenak x rekasa
kasar x alus
kasoran x menang
ketiga x rendheng
kembar x beda
kemlungkung x andhap asor
kendel x jirih
kendho x kenceng
kerep x kala-kala
kesusu x sareh
klular-klurur x trengginas
kumambang x ambles, kleleb
kurang x luwih
kuru x lemu
kuwat x ringkih
L
lana x lestari
landhep x kethul
lantip x bodho
larang x murah
lembut x agal
lemes x kaku
lemu x kuru
lencir x cendhek
lepeh x eleg
lirih x seru
loh x cengkar
logro x sesak
longgor x kunthet
luhur x asor
lumrah x aneh
lunga x teka
lungguh x ngadeg
luput x bener
luwe x wareg
luwih x kurang
Lanang x wedok
M
mabur x mencok
mada x ngalem
madhep x ngungkuri, nyingkur
maido x ngandel
malang x mujur
mancung (mbangir) x pesek
manjer x ngglewang
manthuk x gedheg
mantep x rangu
manut x bangga
mapag x ngeterake
mardika x dijajah
marem x getun
mateng x mentah
mati x urip
melek x merem
mempeng x kesed
menang x kalah
metu x mlebu
mlaku x mandheg
mopo x tumandang
mukti x sengsara
mulih x mangkat, budhal
mursid x mursal
N
nacad x ngalem
nistha x utama
ngajeni x ngina
ngakoni x selak
ngati-ati x sembrana
ngebreh x gemi
nggeret x nyurung
ngleneng x banter
nyedhak x ngadoh
nyusahake x mbungahake
nglumpuk x sumebar
O
obah x meneng
omber x sesak
owah x tetep
P
padha x beda
padhang x peteng
padu x rukun
palsu x asli
pambarep x wuragil
panas x adhem
panggah x owah
pilah x kumpul
pinter x bodho
pinggir x tengah
prasaja x mubra-mubru
prigel x kidhung
pungkasan x wiwitan
R
raga x jiwa
rame x sepi
rampung x wiwit
rangkep x lamba
rawuh x tindak
resik x reged
resikan x kemproh
rewangi x ngrusuhi
rekasa x kepenak
rendheng x ketiga
rikat x rindhik
ringkes x rowa
rukun x crah
S
sabar x brangasan
sareh x grusa-grusu
sedhep x cemplang
sedhela x suwe
semanak x anggak
seneng x susah
sengkud x kendho
sengsara x kepenak
sepele x wigati
seru x lirih
sregeb x kesed
subur x cengkar
sugeng x seda
sumelang x mantep
sumringah xpucet
susah x seneng
su- x dur-
T
takon x mangsuli
tanpa x nganggo
teka x lunga
temen x cidra
tenan x ethok-ethok
terang x udan
tikungan x lempeng
tindak x kondur
tipis x kandel
titen x lalen
tresna x sengit
tuntun x pethal
turah x kurang
turu x tangi
tutup x bukak
U
uda x klamben
ugung x dipethes
ukum x ganjar
ulu x lepeh
urip x mati
W
waras x lara
wareg x luwe
wedi x wani
wekel x kesed
welasan x ambeg siya
wiwitan x pungkasan
wuled x methel
wuragil x pambarep
wurung x kelakon
wutuh x kalong
"Kebo mulih menyang kandhange."
(Sejauh-jauh seseorang pergi, akhirnya akan pulang ke kampung halamannya.)