इ.स. ६४१: एका चिनी भिक्षूची  डायरी'
(कोणतीही कल्पित भर न घालता, झुआनझांगच्या ‘दातांग शी-यू जी’ या अधिकृत प्रवासवर्णनातील सर्व तथ्यांवर आधारित ऐतिहासिक कथा)

इ.स. ६४१ सालचा काळ. तांग राजवटीतून आलेला ३९ वर्षांचा एक चिनी भिक्षू, हजारो मैलांचा प्रवास करत एका नव्या राज्याच्या सीमेवर उभा होता. त्याच्या हातात लेखणी आणि भूर्जपत्रे होती. उत्तरेकडील अनेक राज्ये फिरून झाल्यावर तो आता दख्खनच्या पठारावर आला होता. त्याने आपल्या नोंदींमध्ये एक नवीन नाव कोरले – "मो-हो-ला-च'" (महाराष्ट्र).

हा प्रदेश सुमारे ५,००० ली (चीनी मोजमाप) इतका विस्तीर्ण होता आणि त्याची राजधानी पश्चिमेला एका मोठ्या नदीच्या काठावर वसलेली होती. या नव्या जगात पाऊल ठेवताना, झुआनझांगला जे दिसले, ते त्याने अतिशय तटस्थ पण अचूकपणे आपल्या डायरीत उतरवून काढले.

"कसे आहेत हे लोक?" 

झुआनझांगने इथल्या माणसांचे जे निरीक्षण केले, ते इतिहासात कायमचे कोरले गेले. तो लिहितो:

"या प्रदेशातील लोक उंच आणि सावळ्या रंगाचे आहेत. ते स्वभावाने अत्यंत स्वाभिमानी, पण साधे आणि प्रामाणिक आहेत. जर कोणी त्यांच्यावर उपकार केले, तर ते कधीच विसरत नाहीत. पण जर कोणी त्यांचा अपमान केला, तर ते सूड घेतल्याशिवाय राहत नाहीत.

त्याला या लोकांचा एक विशेष गुण भावला. त्याने नोंदवले की, "जर कुणी संकटात सापडून त्यांच्याकडे मदत मागायला आला, तर हे लोक स्वतःच्या जिवाची पर्वा न करता त्याच्या मदतीला धावून जातात. आणि जर त्यांच्याकडून कुणाचा खून झाला किंवा कुणाशी वैर निर्माण झाले, तर ते लपून वार करत नाहीत; ते शत्रूला सावध करून समोरासमोर लढतात."

दख्खनची युद्धमशीन

झुआनझांगने सर्वात थरारक वर्णन केले आहे ते इथल्या सैन्याचं. हे सैन्य इतके भयंकर का आहे, याचं गूढ त्याने उलगडलं.

त्याने पाहिले की या राज्याकडे शेकडो शूर योद्धे आहेत. जेव्हा युद्धाची वेळ येते, तेव्हा हे सैनिक भरपूर मद्य पितात. केवळ सैनिकच नाही, तर लढाईला जाणाऱ्या हत्तींनाही मद्याचे घोट पाजले जातात. "मद्याच्या नशेत हे हत्ती आणि सैनिक रणभूमीत अक्षरशः मृत्यूचे तांडव करतात. कोणताही शत्रू त्यांच्यासमोर उभा राहू शकत नाही," असे झुआनझांगने अचूकपणे नोंदवले आहे.depts.washington+1

पण या सैन्यातल्या शिस्तीची एक अतिशय विचित्र आणि कडक पद्धत त्याने पाहिली. "जर युद्धात एखाद्या सेनापतीने हार पत्करली, तर राजा त्याला फाशी देत नाही किंवा मारत नाही," झुआनझांगने आश्चर्याने लिहिले, "त्याला स्त्रियांचे कपडे (women's garments) घालायला लावले जातात. हा अपमान इतका भयंकर असतो की तो सेनापती स्वतःच आत्महत्येचा मार्ग पत्करतो."wisdomlib+1

उत्तरेच्या सम्राटाला थांबवणारा राजा

या अशा अजेय सैन्याचा नेता कोण होता? झुआनझांग लिहितो, "हा राजा क्षत्रिय असून त्याचे नाव पुलकेशी दुसरा असे आहे. त्याचे विचार व्यापक आहेत आणि प्रजेवर त्याचे पूर्ण नियंत्रण आहे."

झुआनझांग हा मूळचा उत्तर भारताचा सम्राट हर्षवर्धन (ज्याला तो 'शीलादित्य' म्हणतो) याचा मोठा चाहता होता. पण त्याला दख्खनमध्ये येऊन एका कटू सत्याची नोंद करावी लागली. तो लिहितो, "सम्राट शीलादित्याने अनेक देशांचे सैन्य गोळा करून या राजावर आक्रमण केले, पण तो या पु-लो-की-शे राजाला हरवू शकला नाही. या राजाचे योद्धे शीलादित्याला शरण गेले नाहीत.

विहार आणि मंदिरे

एक बौद्ध भिक्षू म्हणून झुआनझांगचे लक्ष साहजिकच धर्माकडे होते. महाराष्ट्रातील धार्मिक स्थिती पाहताना त्याला एक समतोल दिसला.

त्याने मोजदाद करून लिहिले: "येथे सुमारे १०० बौद्ध विहार आहेत, ज्यामध्ये साधारण ५,००० भिक्षू राहतात. ते महायान आणि हीनयान या दोन्ही शाखांचा अभ्यास करतात."

पण याबरोबरच त्याने हिंदू धर्माचाही मोठा प्रभाव नोंदवला. "येथे देव-देवतांची १०० मंदिरे (Deva temples) आहेत. विविध पंथांचे आणि विचारांचे लोक एकत्र नांदतात." त्याला बौद्ध धर्म इथे जिवंत दिसला, पण राज्याच्या मुख्य प्रवाहात इतर परंपराही तितक्याच ताकदीने असल्याचं त्याच्या लक्षात आलं.

एकांतातला खजिना (अजिंठा)

राज्याच्या प्रवासात झुआनझांग पूर्वेकडील सीमेवर पोहोचला. तिथे त्याने जे पाहिले, ते वर्णन आजचे इतिहासकार थेट 'अजिंठा लेण्यांशी' जोडतात.

"या देशाच्या पूर्वेकडे एक महान पर्वत आहे, ज्याचे कडे आकाशाला भिडतात," तो आपल्या डायरीत रंगवतो, "तिथे एका अंधाऱ्या दरीत एक विहार बांधलेला आहे. हा विहार 'आ-चे-लो' (आचार्य अचल) याने बांधला आहे. या विहाराचे हॉल अतिशय उंच आहेत आणि गुहा खोल आहेत."

त्याने या गुहेतील भित्तिचित्रांचे (Paintings) वर्णन केले आहे: "या दगडी भिंतींवर अत्यंत सुंदर चित्रे काढलेली आहेत. बुद्धाच्या आयुष्यात घडलेल्या घटना, त्यांच्या मागच्या जन्माच्या कथा इथे रंगांतून रेखाटल्या आहेत. विहाराच्या प्रवेशद्वाराबाहेर दोन मोठे दगडी हत्ती कोरलेले आहेत.

त्याला हेही समजले की 'दिग्नाग' (De-na-fu) नावाचा एक महान बौद्ध तत्त्वज्ञ याच विहारात राहून गेला होता.