Wat er op je afkomt na een overlijden

Direct na het overlijden

In de eerste uren en dagen na het overlijden ligt de focus logischerwijs op emotie en het regelen van het afscheid. Toch zijn er direct een aantal formele handelingen vereist die de basis leggen voor de latere afwikkeling.

De verklaring van overlijden

Voordat er iets geregeld kan worden, moet het overlijden officieel worden vastgesteld. Als iemand thuis overlijdt, bel je direct de huisarts of de huisartsenpost. De arts komt langs om de schouwing te verrichten en geeft de verklaring van overlijden af. Dit document is cruciaal; zonder deze verklaring mag een uitvaartondernemer de overledene niet vervoeren of verzorgen. Bij een overlijden in het ziekenhuis of een zorginstelling regelt de behandelend arts deze formaliteiten direct.

Daarnaast wordt er een 'B-verklaring' ingevuld door de arts. Dit is een formulier met de doodsoorzaak dat in een gesloten envelop naar het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) gaat. Als nabestaande krijg je deze envelop mee, maar je mag hem niet openen; je overhandigt deze later aan de ambtenaar van de burgerlijke stand bij de aangifte.

Wensen en verzekeringen controleren

Voordat je een uitvaartondernemer de opdracht geeft, is het verstandig om te zoeken naar een wilsbeschikking, een codicil of een testament. Hierin staan vaak specifieke wensen over de opbaring, begrafenis of crematie.

Nog belangrijker voor de financiële kant is de uitvaartverzekering. Zoek de polis erbij. Er zijn grofweg twee smaken:

1. Natura-polis: De verzekeraar levert een pakket aan diensten (kist, rouwauto, aula). Vaak ben je hierbij gebonden aan een specifieke uitvaartondernemer. Kies je een andere, dan keert de verzekering soms aanzienlijk minder uit.

2. Kapitaal-polis: De verzekeraar keert een geldbedrag uit. Je bent vrij om elke ondernemer te kiezen die je wilt.

Wees je ervan bewust dat degene die de handtekening zet onder de opdrachtbevestiging van de uitvaartondernemer, persoonlijk aansprakelijk is voor de kosten. Als later blijkt dat de erfenis negatief is (meer schulden dan bezittingen), moet de opdrachtgever de rekening van de uitvaart vaak uit eigen zak betalen.

Juridische basis: wie is er bevoegd?

Na de uitvaart begint de zakelijke afwikkeling. Veel mensen willen direct rekeningen betalen of abonnementen opzeggen, maar juridisch gezien mag dat nog helemaal niet. Eerst moet vastgesteld worden wie de erfgenamen zijn en wie er mag handelen.

Het testament en het CTR

De eerste stap is altijd het raadplegen van het Centraal Testamentenregister (CTR). Elke notaris in Nederland kan hierin kijken. In dit register staat niet wat er in het testament staat, maar wel of er een testament is en bij welke notaris dit ligt opgeslagen. Is er een testament? Dan bepaalt dat document wie de erfgenamen zijn en of er een executeur is benoemd. Is er geen testament? Dan bepaalt de wet wie de erfgenamen zijn (vaak de partner en kinderen).

De verklaring van erfrecht

Instanties zoals banken, verzekeraars en het Kadaster willen zeker weten dat ze met de juiste persoon zakendoen. Daarom vragen ze vaak om een verklaring van erfrecht. Dit is een officiële notariële akte waarin staat wie is overleden, wie de erfgenamen zijn en wie bevoegd is om namens hen op te treden (bijvoorbeeld een gevolmachtigde of executeur).

Niet bij elke kleine erfenis is zo'n verklaring nodig. Sommige banken hanteren een soepel beleid als het saldo op de rekening laag is (bijvoorbeeld onder de 2500 euro) en er geen testament is. Echter, zodra er sprake is van een eigen woning of aanzienlijke bedragen, ontkom je er niet aan.

Een cruciale keuze: aanvaarden of verwerpen

Dit is misschien wel het belangrijkste hoofdstuk in de hele afwikkeling. Als erfgenaam word je in de schoenen van de overledene geplaatst. Dat betekent dat je niet alleen de bezittingen krijgt, maar ook verantwoordelijk wordt voor de schulden. Je hebt drie opties. Maak deze keuze pas als je volledig inzicht hebt in de financiële situatie.

1. Zuiver aanvaarden

Je accepteert de erfenis volledig. Zijn er meer schulden dan bezittingen? Dan moet je deze restschuld uit je eigen privévermogen betalen. Pas op voor stilzwijgende aanvaarding: Je kunt een erfenis per ongeluk zuiver aanvaarden door je te gedragen als erfgenaam. Dit noemen we 'handelingen van zuivere aanvaarding'. Voorbeelden hiervan zijn:

• Waardevolle spullen uit het huis meenemen (al is het maar een sieraad).

• De auto van de overledene gebruiken.

• Schuldeisers gaan betalen van de rekening van de overledene.

• Het huurcontract opzeggen en de inboedel verdelen.

Zodra je een van deze dingen doet, kun je juridisch gezien niet meer terug. Je hebt de erfenis (en de eventuele schulden) dan aanvaard.

2. Beneficiair aanvaarden

Dit is de veiligste optie en wordt tegenwoordig het meest geadviseerd. Je aanvaardt de erfenis 'onder het voorrecht van boedelbeschrijving'. Dit betekent: je accepteert de erfenis alleen als er onder aan de streep een positief saldo overblijft. Blijkt dat er meer schulden zijn? Dan ben je niet privé aansprakelijk. Aan deze keuze zijn wel voorwaarden verbonden. Je moet een verklaring afleggen bij de rechtbank (hiervoor betaal je griffierechten) en je moet een strikte wettelijke procedure volgen voor de vereffening. Je mag niets uit de erfenis verdelen voordat alle schuldeisers in kaart zijn gebracht en betaald.

3. Verwerpen

Je weigert de erfenis volledig. Je krijgt niets, geen spullen en geen geld, maar je bent ook niet aansprakelijk voor schulden of gedoe. Ook hiervoor moet je een verklaring afleggen bij de rechtbank. Let wel op: als jij verwerpt, gaat jouw deel vaak naar je kinderen (plaatsvervulling). Als zij minderjarig zijn, moet je voor hen vervolgens ook weer een keuze maken (vaak verplicht beneficiair aanvaarden).

Financiële zaken en de bank

Zodra de bank op de hoogte is van het overlijden, worden alle rekeningen op naam van de overledene vaak direct geblokkeerd. Dit doet de bank ter bescherming van het saldo. Paspoppen, internetbankieren en gemachtigden hebben dan geen toegang meer. En/of-rekeningen blijven meestal wel toegankelijk voor de mederekeninghouder, maar de bank kan de tenaamstelling wijzigen naar 'Erven van'.

Om toegang te krijgen tot de geblokkeerde rekeningen, moet je de verklaring van erfrecht (en soms een legitimatiebewijs en een formulier van de bank) aanleveren. Zodra de executeur of gevolmachtigde is geregistreerd, kan het beheer van de financiën beginnen.

• Inventarisatie: Maak een overzicht van alle bankrekeningen, spaarrekeningen, beleggingen en creditcards.

• Incasso's: Loop de afschrijvingen van het afgelopen jaar door. Zet abonnementen stop die niet meer nodig zijn (tijdschriften, loterijen, sportschool).

• Doorlopende kosten: Zorg dat er voldoende saldo is voor de vaste lasten die moeten doorlopen, zoals de hypotheek, huur, energie en verzekeringen van de woning.

De woning: huur of koop?

Het huis is vaak het grootste dossier in de afwikkeling. Wat er moet gebeuren hangt af van de woonsituatie.

Huurwoning

Bij een huurwoning is snelheid geboden om onnodige kosten te voorkomen.

• Huur opzeggen: Het huurcontract stopt niet automatisch. De erfgenamen moeten de huur opzeggen. Wettelijk gezien mag dit tegen het einde van de eerste maand na overlijden.

• Medehuurders: Woonde de partner ook in het huis? Als deze medehuurder was, wordt hij of zij nu automatisch hoofdhuurder.

• Oplevering: De woning moet leeg en 'bezemschoon' worden opgeleverd. Dit betekent dat vaak ook zelf aangebrachte voorzieningen (zoals een parketvloer of gordijnrails) verwijderd moeten worden, tenzij de verhuurder of de nieuwe huurder deze wil overnemen.

Koopwoning

Een eigen huis valt in de boedel.

• Verkoop: Als de woning leeg komt te staan, moet deze worden verkocht. De kosten (hypotheek, OZB, verzekering, energie) lopen door tot de overdracht. Deze kosten komen voor rekening van de erfgenamen.

• Hypotheek: Controleer of er een overlijdensrisicoverzekering gekoppeld is aan de hypotheek. Deze keert uit bij overlijden, waarmee de hypotheekschuld (deels) wordt afgelost.

• WOZ-waarde: Voor de erfbelasting is de WOZ-waarde van de woning leidend, niet de verkoopprijs. Is de WOZ-waarde in jouw ogen te hoog? Maak dan tijdig bezwaar bij de gemeente, want dit scheelt direct in de te betalen erfbelasting.

Het huis leeghalen

Het fysiek ontruimen van een woning is emotioneel zwaar. Elk voorwerp roept herinneringen op.

1. Verdelen: Ga met de erfgenamen door het huis. Gebruik bijvoorbeeld een systeem met gekleurde stickers om aan te geven wie wat graag wil hebben. Is er ruzie over een specifiek item? Verkoop het dan of verloot het.

2. Verkopen en doneren: Spullen die niemand wil, kunnen naar de kringloop, een veilinghuis of opkoper.

3. Professionele ontruimers: Je kunt een bedrijf inhuren dat de woning ontruimt. Zij zorgen dat bruikbare spullen een tweede leven krijgen, voeren afval af en leveren het huis schoon op. Dit kost geld, maar bespaart de familie dagenlang zwaar fysiek en mentaal werk.

Belastingen: de blauwe envelop na overlijden

De Belastingdienst is een onvermijdelijke partij bij een overlijden. Je krijgt te maken met twee hoofdzaken: de inkomstenbelasting en de erfbelasting.

Inkomstenbelasting (F-formulier)

Na het overlijden stuurt de Belastingdienst een papieren aangiftebiljet: het F-formulier. Dit is de aangifte inkomstenbelasting over het jaar van overlijden, tot aan de overlijdensdatum. Vaak is er sprake van een teruggave, omdat heffingskortingen vaak niet volledig zijn benut of omdat er te veel belasting is ingehouden. Het kan lonen om een belastingadviseur naar dit formulier te laten kijken, zeker als er sprake was van een eigen woning of vermogen.

Erfbelasting

Dit is de belasting die erfgenamen betalen over hun erfenis.

• Aangifte: De aangifte erfbelasting moet doorgaans binnen 8 maanden na de overlijdensdatum binnen zijn bij de Belastingdienst.

• Vrijstellingen: Hoeveel je belastingvrij mag erven, hangt af van je relatie tot de overledene. Partners hebben een zeer hoge vrijstelling (in 2024 bijvoorbeeld ruim 795.000 euro). Kinderen hebben een vrijstelling van rond de 25.000 euro en kleinkinderen ongeveer hetzelfde.

• Tarieven: Over alles wat boven de vrijstelling komt, betaal je belasting. Voor partners en kinderen begint dit tarief bij 10% en loopt op bij grotere bedragen. Voor broers, zussen en overige erfgenamen zijn de tarieven aanzienlijk hoger (beginnend bij 30% of zelfs 40%).

Let op: erfbelasting moet betaald worden, ook als het geld nog 'vast' zit in stenen (een onverkocht huis). Je kunt in dat geval uitstel van betaling aanvragen, maar de Belastingdienst rekent hier wel invorderingsrente over.

Digitaal nalatenschap

We leven steeds meer online, en dat betekent dat we ook een digitale erfenis achterlaten. Dit wordt vaak vergeten, maar kan voor veel frustratie zorgen.

• Social media: Platforms als Facebook en Instagram bieden mogelijkheden om een account de 'herdenkingsstatus' te geven of te verwijderen. LinkedIn heeft ook een formulier om profielen van overledenen te sluiten.

• E-mail en cloudopslag: Toegang tot de e-mail is vaak de sleutel tot andere accounts (via 'wachtwoord vergeten'). Zonder wachtwoord geven techbedrijven als Google en Apple vrijwel nooit toegang tot accounts vanwege privacywetgeving, zelfs niet aan erfgenamen.

• Mobiele telefoon: Zeg het mobiele abonnement niet te snel op. Vaak komen er verificatie-sms'jes binnen op dat nummer die nodig zijn om ergens in te loggen. Zet het abonnement liever om naar een goedkope prepaid-variant zodat het nummer actief blijft.

Er zijn diensten die helpen bij het opzeggen van online accounts en abonnementen, zoals Closure. Zij kunnen in één keer tientallen organisaties aanschrijven, wat veel administratief werk scheelt.

Afronding en verdeling

Als de woning is verkocht of opgeleverd, alle rekeningen zijn betaald en de belastingaangiften zijn gedaan (en de aanslagen definitief zijn vastgesteld), kan de balans worden opgemaakt.

De executeur stelt een Rekening en Verantwoording op. Dit is een financieel eindoverzicht waarin precies staat:

• Wat het saldo was op de dag van overlijden.

• Welke inkomsten er daarna nog zijn geweest (teruggaven, verkoop opbrengsten).

• Welke uitgaven er zijn gedaan (uitvaart, huur, ontruiming, notariskosten).

• Wat er onder de streep overblijft voor de erfgenamen.

Alle erfgenamen moeten tekenen voor akkoord op dit stuk. Pas daarna kan de executeur overgaan tot de daadwerkelijke uitbetaling van de erfdelen. Waarschuwing: Keer nooit de volledige erfenis uit voordat de belastingaanslagen definitief en betaald zijn. Als de Belastingdienst later nog aanklopt en de rekening is leeg, heeft de executeur een groot probleem. Het is gebruikelijk om een klein bedrag op de rekening te laten staan voor onvoorziene kosten totdat alles definitief is afgerond.

Advies

Het belangrijkste advies is: doe het zorgvuldig. Fouten in de aanvaarding of de belastingaangifte kunnen grote financiële gevolgen hebben. Schroom niet om hulp in te schakelen van een professional, zoals een notaris, registerexecuteur of belastingadviseur. Het kost geld, maar het geeft rust en zekerheid in een tijd waarin je hoofd al vol genoeg zit met andere zaken. Door de zakelijke kant goed te regelen, creëer je voor jezelf en je familie de ruimte om je te richten op wat echt telt: het verwerken van het verlies en het koesteren van de herinneringen.