Mein Weltbild
Albert Einstein
Tekst oryginalny i polskie résumé*

prezentuje
ku krzewieniu zdrowego rozsądku
Grzegorz Komorowski

* résumé (poniższe streszczenia) nie są dosłownym tłumaczeniem tekstu lecz mają za cel sprawne przekazanie poglądów AE, bo i tak nawet "staranne" tłumaczenie jest przekłamaniem;. Gorąco polecam czytanie w oryginale, gdyż AE ma szczególnie uroczy, "nieprzypadkowy" sposób posługiwania się językiem niemieckim; przez to też trudno przetłumaczalny. Pierwsze wydanie to rok 1934, później dodawane były "bieżące" felietony, aż do roku 1954.

uwaga: niniejsza publikacja (strona) jest jedynie fragmentem i w trakcie opracowywania - mogą pojawić się chochliki - więcej wyjaśnień na końcu, w stopce strony

Jakże dziwne jest położenie nas, dzieci Ziemi! Każdy jest tu na krótką wizytę. Nie wie, po co, ale czasem czuje, że coś ma do zrobienia. Jednak z codziennego punktu widzenia, bez głębszych refleksji, wiemy, że jesteśmy tu dla innych ludzi – przede wszystkim dla tych, których uśmiech i dobre samopoczucie są kluczowe dla naszego własnego szczęścia, a także dla wielu nieznajomych, z którymi jesteśmy połączeni przez pasmo współczucia dla ich losów. Każdego dnia przypominam sobie niezliczoną ilość razy, że moje zewnętrzne i wewnętrzne życie opiera się na pracy obecnych i zmarłych ludzi, że muszę się starać dawać w takim samym stopniu, jakie otrzymałem i nadal otrzymuję. Mam potrzebę dostatku, ale często odczuwam przytłaczające poczucie, że żądam od mojego otoczenia więcej, niż jest to konieczne w kontekście ich pracy. Nie uważam, że różnice klasowe społeczne są uzasadnione, a w końcu opierają się one na przemocy. Wierzę także, że proste i skromne życie zewnętrzne jest dobre dla każdego, dla ciała i umysłu.

W filozoficznym sensie nie wierzę w wolność człowieka. Każdy działa nie tylko pod zewnętrznym przymusem, ale również zgodnie z wewnętrzną koniecznością. Powiedzenie Schopenhauera: „Człowiek może robić to, co chce, ale nie może chcieć tego, czego chce”, od mojej młodości żywo mnie inspiruje i zawsze było dla mnie pocieszeniem i nieskończonym źródłem tolerancji w obliczu trudności życia. Świadomość tego łagodzi poczucie odpowiedzialności, które czasami działa hamująco i powoduje, że nie bierzemy siebie i innych zbyt poważnie; prowadzi też do sposobu myślenia o życiu, który daje szansę poczuciu humoru.

Zawsze uważałem, że zadawanie sobie pytania o sens i cel mojego własnego istnienia oraz istnienia wszystkich stworzeń z punktu widzenia obiektywnego jest pozbawione sensu. Jednak każdy człowiek ma pewne ideały, które kierują go w dążeniu i osądzaniu. Dlatego nigdy nie uważałem zadowolenia i szczęścia za cel sam w sobie (nazywam taki etyczny fundament ideałem trzody chlewnej). Moimi ideałami, które zawsze mnie prowadziły i wypełniały mnie radosnym duchem życia, były dobroć, piękno i prawda. Bez poczucia zgodności z podobnie myślącymi, bez zainteresowania obiektywnym jako takim, wiecznie nieosiągalnym w dziedzinie sztuki i naukowej eksploracji, życie wydawałoby mi się puste. Banalne cele ludzkich dążeń - posiadanie, zewnętrzny sukces, luksus, wydawały mi się od moich młodych lat godne pogardy.

Mój rozbudzony zmysł dla sprawiedliwości społecznej i społecznych zobowiązań zawsze stał w osobliwym przeciwieństwie do wyraźnego braku bezpośredniej potrzeby przynależności do ludzi i ludzkich społeczności. Jestem prawdziwym "Einspänner" (jeden koń w zaprzęgu), który nigdy nie należał całym sercem do państwa, ojczyzny, kręgu przyjaciół, a nawet węższej rodziny, ale zawsze czuł wobec tych więzi nigdy nie ustępujące poczucie obcości i potrzeby samotności, uczucie, które z wiekiem tylko się nasila. Człowiek taki odczuwa ostro, ale bez żalu granicę porozumienia i konsonansu z innymi ludźmi. Z pewnością traci on część niewinności i obojętności, ale za to staje się w dużej mierze niezależny od opinii, nawyków i osądów innych ludzi i nie popada w pokusę, aby oprzeć swoją równowagę na tak niestabilnych podstawach.

Moim politycznym ideałem jest demokracja. Każda osoba powinna być szanowana, ale nie powinna być hołubiona. Ironią losu jest, że inni ludzie zbyt wiele podziwu i czci mi okazywali, bez mojej winy i bez mojej zasługi. Być może wynika to z nieosiągalnego dla wielu ludzi pragnienia zrozumienia kilku myśli, które z trudem wypracowałem. Wiem jednak, że osiągnięcie każdego celu organizacyjnego wymaga myślenia, zarządzania i ponoszenia odpowiedzialności przez jedną osobę. Ale ta osoba nie powinna być narzucana, ale powinno się wybierać swojego przywódcę. Według mojego przekonania autokratyczny system przymusu degeneruje się w krótkim czasie. Ponieważ przemoc zawsze przyciąga moralnie niższych ludzi, a według mojego przekonania geniusze tyrani mają szelmy za swoich następców. Z tego powodu zawsze byłem zagorzałym przeciwnikiem takich systemów, jakie dzisiaj obserwujemy we Włoszech i w Rosji. To, co zniweczyło obecną formę demokratyczną w Europie, nie jest winą samej idei demokratycznej, lecz braku stabilności na szczytach rządów i bezosobowego charakteru systemu wyborczego. Wierzę jednak, że Stany Zjednoczone Ameryki Północnej wybrały właściwe rozwiązanie w tej kwestii: mają wybranego na wystarczająco długi czas odpowiedzialnego prezydenta, który ma wystarczającą władzę, aby faktycznie być nosicielem odpowiedzialności. Z drugiej strony doceniam w naszym systemie państwowym daleko idącą troskę o jednostkę w przypadku choroby i nieszczęścia. W moim odczuciu to, co jest naprawdę wartościowe w ludzkim życiu, to nie państwo, lecz kreatywna i czująca jednostka, osobowość: tylko ona tworzy szlachetne i podniosłe rzeczy, podczas gdy poddańcza zbiorowość jako taka pozostaje tępa w myśleniu i tępa w odczuwaniu.

Ten temat skłania mnie do refleksji na temat poddaństwa i najgorszych jego przejawów: wojska, które jest mi szczególnie niechętne. Jeśli ktoś może z przyjemnością maszerować w szeregu do muzyki, to już nim gardzę. Otrzymał swoje wielkie mózg tylko przez pomyłkę, ponieważ rdzeń kręgowy wystarczyłby mu w zupełności. Tę plamę na cywilizacji należy jak najszybciej zlikwidować. Heroizm na polecenie, bezsensowne przemoc i uciążliwe nacjonalizmy - jak ich nienawidzę, jakie są one prostackie i godne pogardy. Wojna wydaje mi się okropna i obrzydliwa, a ja wolę raczej pozwolić siebie roztrzaskać na kawałki, niż brać udział w tak nikczemnym działaniu! Jednak mimo to mam pozytywny stosunek do ludzkości i uważam, że ta upiorna rzeczywistość dawno już zniknęłaby, gdyby zdrowy rozsądek ludzi nie był systematycznie korumpowany przez interesy biznesowe i polityczne poprzez szkołę i prasę.

Najpiękniejszym doznaniem, jakie możemy przeżyć, to doświadczenie Niewiadomego. To podstawowe uczucie, które złożono w kołysce prawdziwej sztuki i nauki. Ten, kto nie zna go i nie może już się dziwić, nie może już zachwycać, jest praktycznie martwy, a jego oczy zgasły. Doświadczenie Tajemniczego - nawet jeśli jest połączone z lękiem - również wywołuje religijność. Wiedza o istnieniu nieprzeniknionych dla nas rzeczy, objawieniach najgłębszej logiki i najjaśniejszej piękności, której nasza logika jest dostępna tylko w jej najbardziej prymitywnych formach, ta wiedza i uczucie stanowi prawdziwą religijność; w tym sensie i tylko w tym należę do głęboko religijnych ludzi. Nie mogę sobie wyobrazić Boga, który nagradza i karze obiekty swojego stworzenia, który ma w ogóle wolę w stylu tej, którą doświadczamy w sobie samych. Nie mogę również myśleć o jednostce, która przetrwa swą śmierć fizyczną; niech słabe dusze odżywiają takie myśli z lęku lub żałosnego egoizmu. Dla mnie wystarcza tajemnica wieczności życia jako takiego, świadomość i przeczucie cudownej budowy bytu, a także oddane dążenie do zrozumienia nawet najmniejszej części logiki ujawniającej się w naturze.

Pytanie o sens naszego życia, sens życia wszystkich istot żywych, to pytanie o religię. Pytasz: Czy w ogóle ma sens zadawanie takiego pytania? Odpowiadam: Osoba, która uważa swoje życie i życie innych ludzi za pozbawione sensu, nie tylko jest nieszczęśliwa, ale także prawdopodobnie niezdolna do życia.

Prawdziwa wartość człowieka zależy przede wszystkim od tego, w jakim stopniu i w jakim sensie osiągnął wyzwolenie od samego siebie.

Jestem głęboko przekonany, że żadne bogactwa świata nie są w stanie posunąć ludzkości naprzód, nawet w rękach człowieka oddanego temu celowi. Jedynie osobisty przykład wielkich i szlachetnych osobowości może prowadzić do szlachetnych poglądów i czynów. Pieniądze przyciągają tylko egoizm i zawsze nieodparte kuszenie do nadużycia. Czy ktoś może sobie wyobrazić Mojżesza, Jezusa czy Gandhiego uzbrojonych w worek pieniędzy Carnegiego?

Gdy zastanawiamy się nad naszym życiem i dążeniem, zauważamy, że prawie wszystko, co robimy i czego pragniemy, jest związane z istnieniem innych ludzi. Podobnie jak zwierzęta żyjące w stadach, nasza natura jest społeczna. Jemy posiłki produkowane przez innych ludzi, nosimy ubrania wykonane przez innych ludzi i mieszkamy w domach zbudowanych przez innych ludzi. Większość naszej wiedzy i przekonań została przekazana nam przez innych ludzi za pomocą języka, który stworzyli. Nasza zdolność do myślenia byłaby skromna i porównywalna z umysłem wyższych zwierząt bez języka, więc musimy przyznać, że to, co różni nas od zwierząt, jest w dużej mierze zasługą naszego życia w ludzkim społeczeństwie. Indywidualnie - pozostawiony od urodzenia sam sobie - człowiek pozostałby w swoim myśleniu i uczuciach podobny do zwierzęcia w takim stopniu, którego trudno nam sobie wyobrazić. Czym jest i jak się liczy pojedyncza jednostka, nie wynika tak bardzo z tego, że jest to pojedyncze stworzenie, ale z faktu, że jest ono członkiem wielkiej ludzkiej wspólnoty, która kieruje jego materialnym i duchowym istnieniem od urodzenia do śmierci.

Wartość człowieka dla jego społeczności zależy przede wszystkim od tego, jak bardzo jego uczucia, myśli i działania są skierowane na promowanie istnienia innych ludzi. W zależności od podejścia człowieka w tej kwestii, nazywamy go dobrym lub złym. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że społeczne cechy człowieka są jedynymi decydującymi o jego ocenie.

Jednakże, wszystkie dobra materialne, intelektualne i moralne, które otrzymujemy od społeczeństwa, pochodzą od kreatywnych jednostek, które poprzez dziesiątki pokoleń wynalazły m.in. użycie ognia, uprawę roślin czy maszynę parową.

Tylko indywidualne jednostki mogą myśleć i dzięki temu tworzyć nowe wartości dla społeczeństwa, a nawet ustanawiać nowe normy moralne, według których przebiega życie wspólnoty. Bez twórczych, samodzielnie myślących i rozważających jednostek, rozwój społeczeństwa jest w równym stopniu nie do pomyślenia, jak rozwój indywidualnej osobowości bez podłoża wspólnoty.

Zdrowe społeczeństwo jest równie związane z niezależnością jednostek, jak i ich silnym połączeniem społecznym. Można powiedzieć z dużą słusznością, że grecko-europejsko-amerykańska kultura, a w szczególności rozkwit kultury włoskiego renesansu, który zastąpił zastój średniowiecza w Europie, opiera się na wyzwoleniu i względnej izolacji jednostki.

Popatrzmy teraz na czas, w którym żyjemy - jak przedstawia się sprawa z społeczności i osobowości? Ludność w krajach cywilizowanych jest w zasadzie stłoczona w porównaniu do poprzednich czasów; Europa ma teraz około trzy razy więcej ludzi niż sto lat temu. Jednak liczba przywódców naturalnych jest nieproporcjonalnie mniejsza. Tylko nieliczni ludzie są znani masom jako osobowości dzięki swojemu produktywnemu wkładowi. Organizacja do pewnego stopnia zastąpiła przywódców naturalnych, zwłaszcza w dziedzinie techniki, ale także w dość odczuwalnym stopniu w dziedzinie nauki.

Brak indywidualności szczególnie odczuwalny jest w dziedzinie sztuki. Malarstwo i muzyka wyraźnie zdegenerowały i straciły swoje oddziaływanie na ludzi. W polityce brakuje nie tylko przywódców, ale również duchowej niezależności i poczucia prawa u obywateli. Organizacja demokratyczna i parlamentarna, która ma taką niezależność za warunek, w wielu miejscach jest zachwiana. Dyktatury powstają i są tolerowane, ponieważ poczucie godności i prawa osobistego już nie jest wystarczająco żywe. Służba wojskowa wydaje mi się być najbardziej wstydliwym objawem braku osobistej godności, z którą nasza cywilizacja dzisiaj się boryka. Nie brakuje jednak proroków, którzy przepowiadają szybki upadek naszej kultury. Nie jestem jednym z tych pesymistów, wierzę w lepszą przyszłość.

Obecne objawy upadku wynikają moim zdaniem z tego, że rozwój gospodarki i technologii znacznie zaostrzył walkę o jednostki o przetrwanie, co zaszkodziło wolnemu rozwojowi tychże. Jednak rozwój technologii wymaga od jednostki coraz mniej pracy na zaspokojenie potrzeb społeczeństwa. Planowe rozdzielenie pracy staje się coraz bardziej niezbędne, a ten podział pracy prowadzi do materialnego zabezpieczenia jednostek. To zabezpieczenie oraz wolny czas i energia, które pozostaną jednostce, mogą sprzyjać rozwojowi osobowości. W ten sposób społeczeństwo może ponownie odzyskać sens swego istnienia, a my możemy mieć nadzieję, że późniejsi historycy będą interpretować społeczne objawy chorób naszych czasów jako dziecięce choroby społeczeństwa dążące do lepszego człowieczeństwa, które były spowodowane jedynie zbyt szybkim tempem procesu kulturowego.

Pytanie zadawane od wieków: Jak powinien postępować człowiek, kiedy państwo nakazuje mu działać, a społeczeństwo oczekuje postawy, która przeczy jego sumieniu?
Odpowiedź jest prosta: Jesteś całkowicie zależny od społeczeństwa, w którym żyjesz. Musisz więc podporządkować się jego nakazom. Nie możesz ponosić odpowiedzialności za działania, które powstały pod nieodpartym przymusem.

Wystarczy się powyższemu przysłuchać aby zauważyć, jak bardzo taka koncepcja przeczy normalnemu poczuciu sprawiedliwości. Zewnętrzna presja może łagodzić odpowiedzialność jednostki w pewnym sensie, ale nie znosi jej całkowicie. W czasie procesów norymberskich taki punkt widzenia uważano za oczywisty. To, co jest moralnie wartościowe w naszych instytucjach, w prawie i w obyczajach, pochodzi z wyrażania poczucia sprawiedliwości poprzez liczne jednostki. Instytucje są w swej moralności bezsilne, jeśli nie są wspierane i noszone przez poczucie odpowiedzialności żywych jednostek.

Dążenie do pobudzania i wspierania poczucia moralnej odpowiedzialności jednostek jest więc ważną pracą dla ogółu. W naszych czasach przedstawiciele nauk przyrodniczych i inżynierowie ponoszą szczególnie wielką odpowiedzialność moralną, ponieważ rozwój narzędzi masowej zagłady wojskowej wkracza na ich teren działania. Dlatego uważam, że założenie "Towarzystwa dla Społecznej Odpowiedzialności w Nauce" odpowiada rzeczywistemu zapotrzebowaniu. Takie stowarzyszenie ułatwia jednostce, przez dyskusję problemów, dokonanie samodzielnej oceny wyboru drogi, którą ma obrać. Wzajemna pomoc jest również pilnie potrzebna dla tych, którzy znajdują się w trudnej sytuacji, ponieważ podążyli za głosem swojego sumienia.

Należy zapewne kochać tych, którzy przyczynili się najbardziej do rozwoju człowieka i ulepszenia ludzkiego bytu. Jednakże trudno jednoznacznie określić, którzy ludzie spełniają te warunki. Często w przypadku polityków i przywódców religijnych jest wątpliwe, czy dokonali więcej dobrego czy złego. Dlatego najlepiej służyć ludziom, angażując ich w szlachetne sprawy, przez co pośrednio ich ulepszając. Dotyczy to przede wszystkim wybitnych artystów, a po drugie również naukowców. Wyniki badań naukowych nie ulepszają ani nie wzbogacają ludzi, ale praca umysłowa zmierzająca do zrozumienia jest już produktywna i pobudzająca. Tak samo nie należy oceniać osiągnięć intelektualnych Talmudu, bo nie to było jego celem.

Wszystko, co człowiek robi i wymyśla, służy zaspokojeniu odczuwanych potrzeb oraz uśmierzeniu bólu. Aby zrozumieć ruchy intelektualne i ich rozwój, należy zawsze pamiętać o tym, że uczucia i pragnienia są motorem wszelkiego ludzkiego dążenia i tworzenia, niezależnie od tego, jak subtelne one są. Jakie są zatem uczucia i potrzeby, które przyczyniły się do religijnego myślenia i wiary w najszerszym sensie? Jeśli się nad tym zastanowić, szybko zauważymy, że różne uczucia stoją u początków religijnego myślenia i doświadczenia. U prymitywnych ludów, przede wszystkim strach, wywołuje religijne wyobrażenia. Strach przed głodem, dzikimi zwierzętami, chorobą, śmiercią. Na tym etapie istnienia, ze względu na niską świadomość związków przyczynowo-skutkowych, ludzki umysł odzwierciedla nam bardziej lub mniej analogiczne byty, których wola i działanie wpływają na przerażające doświadczenia. Aby zjednać sobie życzliwość tych bytów, podejmuje się działania i składa ofiary, które według wiary przekazywanej z pokolenia na pokolenie uspokajają te byty lub sprawiają, że są one przyjazne ludziom. Mówię tutaj o religii strachu. Ta religia nie jest tworzona, ale stabilizowana przez powstanie specjalnej kapłańskiej kasty, która uważa się za pośrednika między strasznymi bytami a ludem i opiera na tym swoją dominację. Często przywódcy lub władcy, opierający się na innych czynnikach, lub uprzywilejowana klasa, łączą swoją świecką władzę z funkcjami kapłańskimi w celu zabezpieczenia swojej pozycji, lub istnieje wspólnota interesów między rządzącą kastą a kapłańską kastą.

Drugim źródłem religijnych koncepcji są emocje społeczne. Pragnienie posiadania kogoś, kto byłby autorytetem, miłością i wsparciem skłania ludzi do wyobrażania sobie istnienia boskiej siły, która nadzoruje życie całych społeczności i nagradza lub karze za postępowanie. Takie pojęcie Boga ma charakter moralny i społeczny.

W świętej księdze narodu żydowskiego można zaobserwować rozwój od religii strachu do religii moralnej. Kontynuację tej ewolucji można znaleźć w Nowym Testamencie. Większość religii kulturowych, w tym także wschodnich, to głównie religie moralne. Przejście od religii strachu do religii moralnej stanowi ważny postęp w życiu narodów. Należy uważać na uprzedzenia, że religie ludów prymitywnych to wyłącznie religie strachu, a religie kultur ludzkich to wyłącznie religie moralne. Wszystkie są raczej mieszanymi typami, ale na wyższych poziomach życia społecznego przeważa religia moralna.

Wszystkie te typy mają wspólny antropomorficzny charakter koncepcji Boga. Tylko wyjątkowo bogate duchowo jednostki i szczególnie szlachetne społeczności podnoszą się ponad tę fazę doświadczeń religijnych. Wszyscy jednak mają jeszcze trzeci etap doświadczeń religijnych, chociaż rzadko w czystej postaci; nazywam to kosmiczną religijnością. Dla tych, którzy jej nie posiadają, trudno jest to zrozumieć, zwłaszcza że nie odpowiada jej żadna ludzka koncepcja Boga.

Osoba odczuwa nicość ludzkich pragnień i celów oraz piękno i porządek, który objawia się w przyrodzie i świecie myśli. Indywidualne istnienie jest postrzegane jako rodzaj więzienia, a celem jest doświadczenie całości bytu jako spójnego i sensownego. Elementy kosmicznej religijności można odnaleźć już na wczesnych etapach rozwoju, np. w niektórych psalmach Dawida czy u niektórych proroków. Religijnych geniuszy wszystkich czasów charakteryzowała ta kosmiczna religijność, która nie zna dogmatów ani Boga wymyślonego na obraz człowieka. Dlatego też nie może istnieć kościół, którego głównym naukowym fundamentem byłaby kosmiczna religijność. Z tego punktu widzenia, ludzi takich jak Demokryt, Franciszek z Asyżu i Spinoza łączy ze sobą fakt, że znajdujemy wśród heretyków ludzi, którzy byli wypełnieni tym najwyższym rodzajem religijności i często byli uważani przez swoich współczesnych za ateistów, a czasem nawet za świętych.
Jak można przekazywać kosmiczną religijność od człowieka do człowieka, skoro nie prowadzi to do ukształtowania konkretnego pojęcia Boga i teologii? Wydaje mi się, że najważniejszą funkcją sztuki i nauki jest pobudzanie i utrzymywanie tego uczucia wśród odbiorców.

Nasuwają się wnioski na temat relacji między nauką a religią, które różnią się od tradycyjnych poglądów. Często uważa się, że nauka i religia są nie do pogodzenia, jednakże jest to wynik historii. Ludzie, którzy opierają swoje myślenie na koncepcji przyczynowości, uważają ideę Boga, który ingeruje w przebieg wydarzeń na świecie, za niemożliwą. Dla nich religia oparta na strachu lub moralności nie ma miejsca. Nie ma Boga, który nagradza lub karze, ponieważ człowiek działa na podstawie zewnętrznej i wewnętrznej konieczności. Ludzkie zachowanie opiera się na empatii, wychowaniu i więziach społecznych, a nie na religijnych fundamentach. Więc nie ma potrzeby, aby ludzie byli kontrolowani przez strach przed karą i nadzieję na nagrodę po śmierci. Krytyka, jaką spotkała naukę w związku z podważaniem moralności, była niesłuszna.

Rozumiemy, dlaczego kościoły od zawsze zwalczały naukę i prześladowały jej wyznawców. Jednakże twierdzę, że kosmiczna religijność jest najpotężniejszym i szlachetnym motorem naukowych badań. Tylko ten, kto jest w stanie oszacować ogromne wysiłki i oddanie, które są niezbędne do stworzenia przełomowych myśli naukowych, może zrozumieć siłę emocji, dzięki którym powstają takie prace. Kepler i Newton mieli tak głębokie przekonanie o racjonalnym porządku wszechświata i taką tęsknotę za zrozumieniem choćby małego fragmentu tego, co zostało objawione w tej rzeczywistości, że po wielu latach samotnej pracy byli w stanie odkryć mechanizm mechaniki nieba. Ci, którzy znają naukowe badania przede wszystkim z ich praktycznych skutków, łatwo mogą zniekształcić swoje pojęcie o duchowym stanie ludzi, którzy, otoczeni sceptycznymi ludźmi, wskazali drogę sympatykom rozsianym po całym świecie i przez wieki. Tylko ten, kto poświęcił swoje życie podobnym celom, posiada żywe wyobrażenie o tym, co motywuje tych ludzi i daje im siłę, aby pozostać wiernymi celowi mimo niezliczonych porażek. To właśnie kosmiczna religijność daje takie siły. Jak to pewien mi współczesny nie bez racji powiedział, że poważni badacze naukowi są w naszych czasach jedynymi głęboko religijnymi ludźmi w ogólnie przyjętym materialistycznym podejściu.

Każdy głęboko myślący naukowiec ma swoją specyficzną religijność, która różni się od religijności ludzi naiwnych. Ludzie ci widzą Boga jako istotę, na troskę której liczą i przed którą się boją, postrzegają go jak ojca. Naukowiec jednak rozumie, że wszystko, co się dzieje, jest uwarunkowane przyczynowo-skutkowo, zarówno przeszłość, jak i przyszłość. Dla niego moralność jest kwestią człowieka, a nie Boga. Jego religijność polega na zdumieniu nad harmonią praw natury, która ujawnia tak nadzwyczajną rozumowość, że wszelkie ludzkie myśli i zamysły są przeciw niej całkowicie mniej wartościowe. To uczucie jest motywacją w jego życiu i pracy, jeśli ta może się uwolnić od niewoli egoistycznych pragnień. Jest ono niewątpliwie bliskie temu, które przepełniało wszystkie religijnie twórcze osoby przez całe wieki.

Page updated

Google Sites

Report abuse

Mein WeltbildAlbert EinsteinTekst oryginalny i polskie résumé*

Mein Weltbild
Albert Einstein
Tekst oryginalny i polskie résumé*