Przedmiotem publikacji jest analiza roli kategorii utilitas w myśleniu prawniczym i jej wpływu na wykładnię prawa rzymskich jurystów. Badane pojęcie, które na język polski można przetłumaczyć jako „pożytek”, „użyteczność”, czy „interes”, zadomowiło się w każdej niemal przestrzeni rzymskiego prawa. Tok prowadzonych w rozprawie rozważań zdeterminowały tezy wyrażane w literaturze odnośnie do tzw. rozstrzygnięć utilitatis causa, to jest przyjmowanych przez wzgląd na tę kategorię i mających o tyle wyjątkowy charakter, że pozostawały one w sprzeczności z regułami prawa. Dwa nurty dociekań wytyczyły pytania o to, czy w tym kontekście badane kryterium wypełniała wyłącznie treść pragmatyczna oraz czy można utożsamić je z wyznacznikiem wykładni celowościowej. Inaczej niż w dotychczasowych badaniach na temat rozstrzygnięć utilitatis causa, rozważania umieszczono w szerszym kontekście intelektualnym, to jest uwzględniając antyczną myśl filozoficzną i retoryczną. Wykazano, że jurysprudencyjne odwołania ad utilitatem nie miały jedynie charakteru pragmatycznego i, obok uwzględniania potrzeb praktyki prawnej, otwierały drogę do rozstrzygnięć słusznościowych. 

Zamiast analizować kwestie polityczne, prawne, gospodarcze czy demograficzne, niniejszy artykuł przyjmuje perspektywę oddolną, skupiając się na życiu codziennym i kulturowych powiązaniach świata rzymsko-barbarzyńskiego. Ich celem jest zrozumienie, w jaki sposób podwójna tożsamość Cesarstwa Rzymskiego –  zarazem rzymska i „barbarzyńska" – kształtowała doświadczenia jego obywateli. Fascynującym przykładem jest poeta Marek Waleriusz Marcjalis, obywatel rzymski o celtycko-iberyjskich korzeniach, który uosabia tę kulturową fuzję. Jego twórczość stanowi wyjątkowy pryzmat, przez który można obserwować przeplatanie się elementów rzymskich i barbarzyńskich, otwierając nowe perspektywy w badaniach nad tożsamością w świecie starożytnym.

Celem niniejszego artykułu jest zbadanie, w jaki sposób rzymski epigramatyk Marek Waleriusz Marcjalis po mistrzowsku splatał w swojej twórczości wątki przemocy werbalnej, seksualności i prawa, tworząc fascynującą mieszankę wyrafinowanego humoru prawniczego i rubasznych żartów. Odsłonięcie metaforycznego wymiaru prawnego jego satyrycznych epigramów pozwala w wyjątkowy sposób wejrzeć w rzymską kulturę – także tę prawną.

Historia Papiriusza Praetextatusa i jego matki, przekazana przez Aulusa Gelliusza, bywa zazwyczaj interpretowana jako humorystyczna anegdota. Niniejszy artykuł proponuje świeże spojrzenie na ten fragment, uwzględniając obecność silnych kobiecych wzorców osobowych oraz kontekst historyczny, w którym — w okresie królewskim i wczesnej republiki — mężczyźni powszechnie utrzymywali, obok prawowitych żon, także inne towarzyszki życia (paelices). Artykuł dowodzi, że działań kobiet nie należy postrzegać jako impulsywnych czy nierozważnych, lecz jako celowe i racjonalne demonstracje polityczne.

Epigram X 18 Marcjalisa, dedykowany jego patronowi Macerowi, nawiązuje do udziału tego ostatniego w pracach drogowych na via Appia. Tradycyjnie prowadziło to do przyjęcia założenia, że Macer pełnił funkcję kuratora tej drogi. Artykuł dowodzi jednak, że wyraźny nacisk, jaki Marcjalis kładzie na terminologię fiskalną, oraz kluczowa rola mierniczych wskazują na przedsięwzięcie znacznie wykraczające poza zakres rutynowych prac utrzymaniowych. Zważywszy, że opisywane wydarzenia miały miejsce w 95 r. n.e., prawdopodobne jest, iż Marcjalis napisał ten epigram dla upamiętnienia rozbudowy via Appia, a konkretnie budowy via Domitiana. Jeśli tak, Macer nie nosiłby tytułu curator viae Appiae, lecz curator viae novae faciendae.

Artykuł podejmuje problem coraz częstszej wśród polskich romanistów-prawników praktyki dołączania do publikacji naukowych przekładów łacińskich źródeł prawnych. Autorka nie krytykuje samego tłumaczenia — rzetelny przekład jest przecież najlepszym dowodem, że badacz pojął treść źródła. Kłopot polega na tym, że praktyka ta zmieniła swój charakter: z dobrowolnej decyzji warsztatowej stała się koniecznością wymuszoną zanikiem nauczania łaciny w szkołach i na wydziałach prawa. Tłumaczy się już nie dlatego, że się chce, lecz dlatego, że bez przekładu nawet wyspecjalizowany odbiorca nie podoła lekturze oryginału. Tak rozumiane „tłumaczenie niezbędne" jest sygnałem ostrzegawczym dla całej dyscypliny: skoro znajomość łaciny stanowi fundament warsztatu romanisty, przekład pełniący rolę protezy kompetencji grozi tym, że przyszłe pokolenia badaczy utracą zdolność samodzielnej interpretacji źródeł. Szansę na odwrócenie tego procesu autorka upatruje w alternatywnych, immersyjnych metodach nauczania łaciny.

W XIV-wiecznym traktacie Ars cantus mensurabilis mensurata per modos iuris zasady muzyki mensuralnej wyjaśniane są poprzez odwołania do ius commune. Artykuł śledzi ich rzymskie korzenie, dowodząc, że nawet muzyka bywa czasem regulowana przez prawo rzymskie. Prawo można więc odnaleźć w zupełnie nieoczekiwanych dziedzinach.

Niniejsze badanie analizuje rzymską regułę prawną, zgodnie z którą osoby, które zawarły małżeństwo niedopuszczalne według ius civile, nie mogły dziedziczyć po sobie wzajemnie. Artykuł dowodzi, że choć takich małżonków określano jako indigni (niegodni), źródła nie odzwierciedlają formalnej indignitas (niegodności dziedziczenia), lecz instytucję z nią ściśle związaną. Łącząc metodę formalno-dogmatyczną i historyczno-prawną z filologiczną analizą źródeł, proponuje się wniosek, że w klasycznym prawie rzymskim indignitas nie była nakładana na osoby zawierające niedopuszczalne małżeństwo. Jurysprudencja wypracowała natomiast odpowiadającą jej koncepcję – quasi indignitas – która wykraczała poza prawo spadkowe: na rzecz fiskusa przepadały zarówno spadek przypadający na podstawie testamentu małżonka, jak i wzajemne rozliczenia przedmałżeńskie. Jako indignitas instytucja ta została wprost uznana dopiero w okresie poklasycznym.

Epigram XII, 52, autorstwa Marcusa Valeriusa Martialisa, opowiada historię Sempronii – kobiety, którą bądź uprowadzono, bądź uwiedziono, a która następnie powróciła do swojego prawowitego męża. Poeta, powtarzając terminologię związaną z przemocą (raptus, rapina, raptor, rapta), podkreśla rolę siły (vis) w tej sytuacji. Może to sugerować, że wiersz został skonstruowany jako obrona Sempronii, w której Martialis starał się przekonać odbiorców, że została ona zmuszona do opuszczenia męża. Głównym celem niniejszego artykułu jest ocena, na ile skuteczna i wiarygodna mogła być taka obrona w oczach starożytnej publiczności. Ponadto analiza wzajemnych relacji między poezją, prawem i retoryką pozwoli ustalić, czy Martialis znał prawo rzymskie i celowo się nim posłużył, czy też jedynie pociągały go podobnie brzmiące terminy prawnicze, niezależnie od ich precyzyjnego znaczenia.

Problem przedstawiony w 5. kontrowersji Lucjusza Anneusza Seneki Starszego z dzieła "Oratorum et rhetorum sententiae divisiones colores" mozna strescic nastepujaco: mezczyzna uwiodl dwie kobiety tej samej nocy. Zgodnie z lex raptarum, kobieta, ktora zostala porwana, mogla wybrac miedzy egzekucja porywacza a poslubieniem go bez posagu. W tym przypadku obu kobietom przyznano prawo wyboru - jedna zazadala smierci mezczyzny, druga zdecydowala sie go poslubic. Deklamatorzy debatowali, ktore rozwiazanie bylo bardziej uzasadnione. Poniewaz glowny problem tej kontrowersji dotyczy interpretacji prawa, stanowil on powazne wyzwanie intelektualne. Deklamatorzy stosowali wyrafinowane techniki rozumowania prawniczego, by poradzic sobie z tym problemem. Ta kontrowersja stanowi zatem nie tylko fascynujacy punkt wyjscia do badan na styku prawa i deklamacji, ale takze przyklad tego, jak prawo i retoryka moga sie niekiedy wzajemnie uzupelniac.

Prawo powrotu (postliminium/ius postliminii) przysługiwało obywatelom rzymskim pojmanym przez wrogów, jeśli spełnili dwa ogólne warunki: musieli powrócić do swojego kraju oraz wyrazić zamiar pozostania w nim (animus remanendi). Jednak przypadki konsula Gajusza Hostyliusza Mancynusa oraz obywateli rzymskich pojmanych przez Hannibala (Gell., NA 6.18) pokazują, że spełnienie obu kryteriów nie zawsze wystarczało, by skorzystać z tego prawa. Wydaje się, że jeńcy musieli spełniać również dodatkowe oczekiwania natury moralnej. Z drugiej strony przypadek Marka Atyliusza Regulusa pokazuje, że wymagania te nie były jednolite wobec wszystkich obywateli. Sugeruje to, że każdy przypadek był oceniany indywidualnie, a akceptacja społeczna stanowiła kluczowy czynnik decydujący o tym, czy ius postliminii zostawało przyznane.

Artykuł przedstawia pierwsze polskie wydanie Fragmentum Dositheanum de manumissionibus – grecko-łacińskiego źródła z II/III w. n.e. powstałego na bazie niezachowanej pracy jurysty i koncentrującego się na problematyce wyzwoleń. Opracowanie obejmuje tekst źródła, przekład oraz komentarz historyczno-prawny do siedemnastu fragmentów – od podstawowych zagadnień jak podział prawa i formy wyzwoleń po bardziej złożone instytucje prawne jak servus sine domino, powtórne wyzwolenie (iteratio) czy starożytne kontrowersje wokół skuteczności manumissio censu. Publikacja udostępnia źródło poznania praktycznych aspektów rzymskiego prawa dotyczącego wyzwoleń oraz jego ewolucji w okresie pryncypatu – od prostego systemu trzech form wyzwoleń ku bardziej złożonej rzeczywistości Latynów juniańskich i wyzwoleń nieformalnych.

Epitome Gai jest zachodniorzymską adaptacją klasycznych Instytucji Gaiusa, powstałą około V wieku n.e. jako część Brewiarza Alaryka (Lex Romana Visigothorum). Zachowując podstawową strukturę dzieła Gaiusa, przedstawia skróconą i zaktualizowaną wersję rzymskiego prawa prywatnego, dostosowaną zwłaszcza do praktycznego użytku w poklasycznej edukacji i praktyce prawniczej. Tekst był powszechnie wykorzystywany w nauczaniu prawa przed odkryciem oryginalnych Instytucji Gaiusa.

Podstawą niniejszego tłumaczenia jest przede wszystkim tekst łaciński Haenela, a warianty tekstowe z FIRA odnotowano w przypisach. Odpowiednie fragmenty Instytucji Gaiusa są przywoływane w celu głębszej lektury porównawczej.

Wspólnie z Przemysławem Kubiakiem przetłumaczyłam Księgę 9 Kodeksu Justyniańskiego, która dotyczy prawa karnego.

Pierwszy rozdział Consultatio veteris cuiusdam iurisconsulti dotyczy interesującej sprawy, w której kobieta została zmuszona przez męża do podpisania umowy o podziale majątku z bratem. Poruszone są dwie kluczowe kwestie: po pierwsze, kobieta podpisała umowę, nie znając jej treści, a po drugie, działała pod przymusem ze strony męża. Anonimowy znawca prawa systematycznie analizuje te kwestie, powołując się na różne konstytucje cesarskie, by poprzeć wniosek, że taka umowa jest nieważna w świetle prawa rzymskiego.

Tekst podkreśla zasadę, zgodnie z którą umowy prawne muszą być zawierane z wolną wolą (voluntas) i przy jasnym osądzie (liberum arbitrium). Autor rozważań wyjaśnia, że umowa zawarta pod groźbą lub przymusem jest z mocy prawa nieważna – co stanowi istotny postęp względem wcześniejszego prawa rzymskiego, gdzie takie umowy pozostawały ważne, choć można je było podważyć za pomocą środków pretorskich. Kazus ten daje fascynujący wgląd zarówno w relacje rodzinne, jak i w ochronę prawną w późnym społeczeństwie rzymskim –  zwłaszcza w kontekście praw kobiet i ewolucji prawa umów.

Artykuł przedstawia tłumaczenie i analizę Rozdziału II Consultationis veteris cuiusdam iurisconsulti. Rozdział ten dotyczy ważności prawnej podziału majątku dokonanego przez męża bez wiedzy żony. Tekst analizuje konkretny przypadek, w którym mąż podzielił majątek wraz z domem i przyległymi budynkami bez zgody żony i w sposób niesprawiedliwy. Anonimowy znawca prawa argumentuje, że taki podział jest nieważny nie tylko z powodu braku wiedzy i pełnomocnictwa żony, ale także z powodu jego niesprawiedliwego charakteru. Rozdział zawiera dwa cesarskie reskrypty z Kodeksu Gregoriańskiego, które popierają to stanowisko. Tekst jest dobrym przykładem zarówno rozumowania prawniczego, jak i zastosowania w narracji klasycznych elementów retorycznych – niewykluczone więc, że służył nie tylko praktyce prawniczej, ale również celom dydaktycznym.

Artykuł przedstawia tłumaczenie i analizę Rozdziału III Consultatio veteris cuiusdam iurisconsulti. Rozdział ten dotyczy wymogów proceduralnych związanych z reprezentacją sądową, a w szczególności przypadku, w którym mąż występuje jako prawny przedstawiciel (procurator) żony w procesie. Tekst omawia kluczowy wymóg satisdatio rem ratam dominum habiturum – gwarancji, że mocodawca zatwierdzi działania pełnomocnika. Komentarz zwraca szczególną uwagę na użycie przez anonimowego znawcę prawa terminologii technicznej, zwłaszcza terminów satisdator i satisdatio, a także analizuje dynamiczny styl retoryczny rozdziału, charakteryzujący się bezpośrednimi zwrotami do czytelnika i emfatycznymi pytaniami. Analiza pokazuje, jak tekst łączy praktyczne porady prawne z elementami klasycznej retoryki.

Artykuł przedstawia polskie tłumaczenie oraz szczegółową analizę Rozdziału IV Consultatio veteris cuiusdam iurisconsulti. Rozdział ten koncentruje się na ograniczeniach swobody umów w prawie rzymskim, a w szczególności na tym, kiedy porozumienia między stronami uznawano za nieważne lub niewykonalne. Tekst rozpoczyna się od pytania o umowy naruszające prawo lub rozum (ratio), po czym następują różne ograniczenia prawne dotyczące umów, zaczerpnięte z Sentencji Paulusa oraz konstytucji cesarskich Dioklecjana i Maksymiana z Kodeksu Hermogeniana. Wśród kluczowych zagadnień znajdują się: zakaz umów sprzecznych z prawem publicznym, ograniczenia ugód dotyczących spraw karnych, nieważność umów zawartych po wydaniu prawomocnego wyroku (post rem iudicatam) oraz umowy naruszające dobre obyczaje (contra bonos mores).

Artykuł przedstawia polskie tłumaczenie oraz szczegółowy komentarz do Rozdziału V Consultatio veteris cuiusdam iurisconsulti. Rozdział ten dotyczy problemu nadmiernych roszczeń (pluris petitio) w rzymskim procesie sądowym. Tekst rozpoczyna się od omówienia wymogów proceduralnych dotyczących wnoszenia roszczeń, podkreślając znaczenie udowodnienia legitymacji procesowej oraz precyzyjnego określenia przedmiotu roszczenia. Następnie omawia różne sposoby, w jakie mogło dojść do nadmiernego roszczenia: pod względem miejsca (locus), czasu (tempus), wartości (summa) i jakości (qualitas). Rozdział zawiera fragmenty Sentencji Paulusa oraz dwie konstytucje cesarskie z Kodeksu Hermogeniana, ilustrujące te zagadnienia. Komentarz analizuje ewolucję pluris petitio od klasycznego prawa rzymskiego aż po okres poklasyczny, zwracając uwagę na to, jak kategorie nadmiernych roszczeń rozszerzały się i zmieniały w czasie. Wezwanie do Boga na początku tekstu sugeruje, że mógł on być adresowany do biskupa działającego jako sędzia w ramach episcopalis audientia.

Artykuł przedstawia polskie tłumaczenie oraz szczegółowy komentarz do Rozdziału VI Consultatio veteris cuiusdam iurisconsulti. Rozdział ten dotyczy proceduralnych i materialnych aspektów prawa spadkowego, ze szczególnym uwzględnieniem petitio hereditatis. Autor omawia kluczowe wymogi formalne – konieczność wykazania przez powoda legitymacji procesowej (personam habere legitimam), określenia rodzaju powództwa (genus actionis), a także dochowania terminów proceduralnych, w tym terminu na odpowiedź strony przeciwnej. W centrum rozumowania prawnego znajduje się ciężar dowodu spoczywający na powodach, którzy muszą wykazać swoje uprawnienia, wynikające z testamentu lub z ustawy.

Tekst porusza również kwestię roli i ważności dokumentów pisemnych w sporach o majątek. Komentarz odnosi się ponadto do skutków litis contestatio oraz konsekwencji prawnych śmierci darczyńcy lub obdarowanego dla roszczeń spadkowych.